צ 8 2 תם 8 11 גע פ1ןט סנצ 21 ד+1סגט 6סטממופז3פ אמצעדפ
70 .סא
א {צט? אן 0/218זא מתפוט1צ
-1, 1תע מטצעם אהפוצפד
9 1601 1111
1982602/ 7
5
אט ראטס צססם מפוטסוזץ 881א8110א
5 1 טסעט 5521 ר , סעד 5
וט 1אתס צ3060 מפוספנצ א א10ד, א
9 455,461 21 , 91 אט 1 זא גע
0. 24/אזמ191160םמזצ | 250-4900 413
3)ע0. עם די אע 6086סספ8םפנפמזצ. צצטצטֵע
ת8ת1 װמסע שסאזסאשע װמסןא,זא
+צצ4א אממזז תפ1וממנצ ,1611 טסאעםטז8מז2עפ אתע3עע1פ
נצם מתמעמזצסעע פ45א חע
171 0186 .ם 1006 1
1סחס1ש1 הזטססז:) 160 6 4716/
{ד/גנזדם 1 דדם1זוט4זג) זזוסוזזןוספ 1106
1 1ז111/90/10 .3 0ז0טז0 00 100016
//101608 1010
06 1406
1ז10111160110 170180118 14191160118
71 .ט /16
//111118סזס 1 װסם 0016 ווחזחפ
1ז10111160110 9ז0ט106111 160116116 חחום שזזהם
2 עס פפאחזתע מאא פאעטזאעזא זא
60116:) 3000 װ/16615 1 01 חזס םאו
1סומץפ 1120100021 2 620004,15קן ת80106 עס ,006 00106116 106
סיז 002068 תסתק0010 עטס זס} תססהזנקפת1 06 1 .ץ16ט162ס ת10015+ 04
15161 ,0װ16105216 04 1ת11202 600161 צ' 2054 60זסת 106 צט 465100 8
1108 ץסנסקןסנק 1046116000121 200 +120עץעקסס 6ח} 16506045 6016 ) אססם ת10015+ !1200 סטת1
4001 0110גוקן 06} תו 6106 15 41416 4015 {16096טטסחחא זטס 04 2654 406 10 .פאססט טס תז
/106041460 06 תגס ז106סת +12צעקסס זתס1צטס סת חסנתטצ עס} אזסטץ תגתקזס תג 15 16 עס
- 0068 סתטץ שוסתא טסץ }1 עס - /1סטט 4015 ס? +180עץעקסס 2066 תג 10סת טסץ 14
018 1806 60ת020956ס 21 6211 שט עס , 101א 413-256-4900 26 סתסתק שט 5ט 004204 16256קן
ישׂשׂכר פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
מיין צעסיאַ
מיין סאַמי
דאָס בוך געווידמעט
ישׂשׂכר פאַטער
יידישע מוזיק אין פּױלן
צווישן ביידע וועלט-מלחמות
אַרױסגעגעבן פון דער
"װועלט-פּעדעראַציע פון פּולישע יידן"
תל-אביב
צייכענונג -- יאָסל בערגנער
רעדאַקציע -- בינעם העלער
פאָדער-בלעטער און הילע -- עלי גראָס
6
0 0ת2גנצטסס
4811 119068 1656064
7 186 צמ
כל הזכויות שמורות למחבר
איבערדרוקן טיילן, אָדער באַנוצן זיך מיט אויסצוגן פון
דעם דאָזיקן בוך, אָן דער הסכמה פונעם מחבר -- פאַרבאָטן
דאָס בוך איז דערשינען מיט דער מיטהילף פון פאַראייביקונגס-פאָנד פאַר יידישער קולטור
נסדר בדפוס לינו-טור, תל-אביב
נדפס בדפוס ערבה, תל-אביב
אינהאלט
1 פאָרװאָרט
ערשטער טייל
5 דב סדן -- בשערי זמרה ונגינה
9 יידישע מוזיק אין פוילן (צווישן ביידע וועלט-מלחמות)
1 איזנשטאַט דוד
2 איזנשטאַט (מאַריסיא) מרים
9 בײגעלמאַן דוד
0 בערנשטיין אברהם משה
1 גאָלד הענריק
5 גימפעל בראָניסלאַװ
1 גלאַטשטיין יעקב
0 גלאַטשטיײין ישראל
6 געבירטיג (בערטיג) מרדכי
9 גערשטיין יעקב
8 דאַװידאָוויטש אברהם צבי
7 הובערמאַן בראָניסלאַװו
0 זאַקס יצחק
0 טאוב, ר' שאול ידידיה אלעזר (מאָדזשיצער רבי)
4 סיראָטאַ גרשון
2 סליעפּ אברהם
9 פייווישיס ישראל
0 קאַמינסקי יוסף
0 קאָן הענעך
9 קיפניס מנחם
6 שלאָסבערג יצחק
4 שניאור משה
6 שערמאַן פנחס
צווייטער טייל
4 געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
דריטער טייל
/+---אאא.! געקליבענע לידער מיט נאָטן
ווו, צו עמנואל עמירן (פּוגאַטשאָוו) --- חלום און זכרון
הונדערטער ביכער זענען דערשינען אין די נאַכמלחמהײאָרן וועגן דעם פולבלוטיקן פיזיש-
גייסטיקן לעבן פון פּוױלישן יידנטום אין דער תקופה פון צווישן ביידע וועלט-מלחמות
עס זענען געשילדערט געװאָרן אַלע געביטן פון יידישן לעבן, וי : פֿאָליטיק, עקאַנאָמיע,
ליטעראַטור, קונסט, טעאַטער, שולוועזן, פּרעסע און אַנדערע. אָבער דער איינציקער קולטור"
אָפּשניט, ואָס האָט ביז היינט זיין אָפּשפּיגלונג נישט באַקומען, איז די מווזיק.
האָב איך אויף מיר גענומען דעס חוב אויפצולעבן די יידישע מוזיק און אירע שעפערס
אין פּוילן, אין דער גאָלדענער תקופה פון איר עקזיסטענא, און דערמיט אױיספֿילן דרי
אױפגאַבעס :
א. שטעלן אַ מאָנומענט די, וועלכע האָבן זייער לעבן געווידמעט דער יידישער מוסיק
אין אַלע אירע אַספּעקטן.
ב. ראַטעװען פון פֿאַרגעסנקייט שאַפונגען און לידער, ואָס זענען געזונגען געװואָרן פון
מיליאַנען יידן אין פֿױלן און זענען ראוי אַריינגענומען צו ווערן אין מוויק:אוצר פון
גאַנצן פּאָלק.
ג. שאַפן אַ טיילווייזן אייגענעם מקור פֿאַר קולטור-היסטאָרישן און מיקאָלאָגישן
וויסן, בכדי, ביים זוכן אינפֿאַרמאַציעס וועגן יידישע מוזיקערס, נישט דאַרפן אָנצוקומען
צו קרומשפּיגלדיקע פּאַשקװוילן, נאָר שעפּן ידיעות פון אייגענע קװאַלן.
קודםס כל איז געלייגט געװאָרן דער דגש אויף די מוויקערס, ואָס האָבן געשאַפֿן
האַלטנדיק דעס יידישן קאַמערטאָן אין דער האַנט. נאָך דעס זענען פאָרגעשטעלט געװאָרן
די אַלע, װאָס האָבן בייגעשטייערט און משפּיע געווען אויפן אַלגעמײינעם מוזיקאַלישן לעבן
אין פּוילן, צווישן זיי אַפילו אַזעלכע, װואָס זענען, צוליב פּאַרשידענע סיבות, אויף אַ געוויסער
צייט, אַװעק פון יידישן פֿאָלק און שפּעטער זיך צו אים צוריקגעקערט, די ערשטע זענען
געווען טעטיק נאָר אויף אָפּשניטן פֿון דער אייגענער יידישער מווזיק, װי: פאָלקסליד,
ליטורגיש-סינאַגאָגאַלע געזאַנגען, טעאַטער-מוזיק און יידישער לייכטער זשאַנער. די אַנדערע
האָבן פאַרנומען אָנגעזעענע ערטער אין אָפּערעס, פילהאַרמאָניעס און אָפּערעטעס, טייל וי
קאָמפּאָזיטאָרן און דיריגענטן און טייל װוי אויספירערס -- ואָקאַליסטן און אינסטרו-
מענטאַליסטן --- װאָס מיט זייער וױירטואָזיטעט זענען זיי געווען װעלטבאַרימט און
געברענגט כבוד דעם יידישן פֿאָלק.
דער צד-השווה פון אַלע איז געווען זייער גייסטיקער סובסטואַט, װאָס אי) קיין מאָל
נישט געווען פריי פֿון יידישן קאָלאָריט און זייער דינאַמישע אַקטיװיטעט, װאָס האָט
באַװוירקט די יידישע מאַסן אויפצונעמען און אַנטװיקלען זייערע אייגענע מויקאַלישע
ווערטן. דער יחיד האַט באַאײנפלוסט דעם כלל, און ס'איז פֿאַרשטענדלעך, אַז אויב מור
12
וועלן זיך באַקענען מיטן לעבן און שאַפּן פון די הױפּטטרעגערס פון דער יידישער מווזיק
אין פוילן, װעלן מיר אויך פֿאַרשטײין די מעלאָדישע יסודות און ריטמיש-מעטרישע
עלעמענטן פון זייערע שאַפונגען. אָט די דאָזיקע שיטה פון אינדוקציע, דאָס ציען מסקנות
פון פּרט אויפן קאָלעקטין, וועט אונדז עפענען די אויערן צו הערן די ספּעציפישע קלאַנגען,
װאָס האָבן זיך דורכגעשלאָגן דורך די ניגונים פון פּױלישן ייך, און וועט פאַר אונדן
אַנטפּלעקן די קעמערלעך פון דעם מויקאַלישן אוצר, ואָס איז כאַוראַקטעריסטיש פאַר
נוסח-פולן,
מיין אַרבעט באַשטײט פֿון :
1 אַן אַרײינפֿיר, װאָס גיט אַַ בילד פון דער יידישער מוויק אין פּױילן צװישן ביידע
וועלט-מלחמות.
2; עטלעכע און צװאַנציק מאָנאָגראַפֿיעס איבער די װאָגיקסטע יידישע מוזיקערס,
קאָמפּאָזיטאָרן, דיריגענטן, װאָקאַליסטן און אינסטרומענטאַליסטן-װױירטואָזן, װאָס האָבן
געשאַפן אין פּוילן אין דער זעלביקער תקופה.
3. איבער פיר הונדערט באַשרײיבונגען און ביאָגואַמעס פון יידישע מוזיקערס, װאָס
האָבן געווירקט אין די שטעט פון גאַנצ פּולן.
4 נאָטן פון שאַפונגען און לידער, פֿאַר סאָלאָ-געזאַנג און כאָרן -- פּערל פון אונדזער
װאָקאַלער מוזיק-ליטעראַטור --- וועלכע זענען געווען פאַרשפּרײט צווישן די פּױלישע יידן,
וי אויך בילדער און דאָקומענטן, ואָס באַלײכטן דעם ליטעראַרישן מאַטעריאַל אין בוך.
5. ביבליאָגראַפישע מקורות, ואָס אַחוֹ אין אױסנאַמס-פאַלן, זענען זיי אַלע צום
ערשטן מאָל פון מיר צונויפגעשטעלט געװאָרן, און סופּלעמענטן, וי זוכצעטל לויט אותיות
און טאָפֿאַגראַפיע.
נישט פּרעטענדירנדיק אויף שלימותדיקייט, נעס איך מיר די רעכט צו מיינען, אַז זי
גרעסערע באַשרײיבונגען, װוי אויךף די ביאָגראַמעס, אַנטהאַלטן דעם מאַקסימום אינ-
פּאָרמאַציעס, װאָס איז געווען מעגלעך צונויפצוזאַמלען. כ'האָב זיך אָבער נישט באַנוגנט
מיט די שריפטלעכע מאַטעריאַלן, אָנגעגעבענע אין די ביבליאָגראַפישע נאָטיצן, נאָר געשטעלט
זיך אין פּאַרבינדונג מיט הונדערטער מענטשן, וועלכע האָבן מיר געהאָלפן מיט זייערע
ידיעות דערגאַנצן די פאַקטן פון די דערשיינענדיקע אין בוך געשטאַלטן. דערביי האָב איך
זיך געהאַלטן ביים כלל, אַז: , שנים מביאין ראיה -- כשרין". אין אָנהייב פלעגן די
אינפאָרמאַטאָרן זיך באַציען צו מיר מיט רעזערוו, איינציקווייז האָבן זיי אָבער באַקומען
צוטרוי און מיר פֿאַרטרױיט דאָקומענטן, פֿאָטאָגראַפיעס און פאַרשידענע פאַקטן פון
לעבן פון זייערע קרובים, אָדער פריינד, טיכטיקע מוזיקערס אין פֿאַרמלחמהדיקן פילן.
אַחוצ ביכער און מקורות, אָנגעגעבענע אין די ביבליאָגראַפיע-רשימות, האָב איך זיך
אויך באַנוצט מיט פילצאָליקע ענציקלאָפּעדיעס, אַלגעמײינע און מװזיקאַלישע, יידישע,
העברעישע און פרעמדשפּראַכיקע (ספּעציעל --- פּוױלישע), ווי אויך מיט די יוכור-ביכער
פון די פאַרשניטענע קהילות אין פּױלן. די געפונענע מאַטעריאַלן זענען אָבער געווען
זייער קאַרגע און נישט שטענדיק האָבן זיי פֿאַרדינט ציטירט צו ווערן.
בדרך-כלל זענען די ביאָגראַפיעס באַהאַנדלט געװאָרן אין אָביעקטיוון טאָן, און אויב
אין אַ סך פון זיי זענען יאָ פאָרמולירט געװאָרן געוויסע מיינונגען, איז עס געמאַכט געװאָרן
13
אויפן סמך פון פּרעסע-רעצענזיעס בנוגע דעם געגעבענעם קינסטלער. ס'האָט אויך געטראַפן,
אַז דאָרט, װווּ דער מוזיקער איז מיר געווען באַקאַנט פערזענלעך, בין איך אַרױס פון די
גרענעצן פון אָביעקטיװוקײיט. ספּעציעל האָב איך זיך אויף דעם דערלויבט אין די מאָנאָ-
גראַפּיעס, װוּ אַחוצ אינפאָרמאַציע און אַנאַליטיש-קריטישער אָפּשאַצונג האָב איך אויך
אַריינגעברענגט דעם מעמואַריסטישן מאָמענט. איך האָב דאָס געטאַן מתוך לב און איך
באַדױער עס נישט.
צּ
אָנגעהובן האָב איך מיין אַרבעט אין יאָר 1954, ווען אין פּרעסע-ביולעטין פון ייט אַ
(יידישע טעלעגראַפּ-אַגענטור) האָט זיך באַװיזן אַ נאָטיצ --- אַ רוף צו יידישע מוזיקערס
און מעלאָמאַנען אין דער וועלט --- מיר צו שיקן דאָקומענטן, בילדער און נאָטן, װאָס האָבן
אַ שייכות צו יידישער מוזיק אין פֿאַרמלחמהזיקן פּוױלן. די באַקומענע מאַטעריאַלן זענען
פאַרװואַנדלט געװאָרן אין אַ ביבליאָגראַפישער קאַרטאָטעק, ואָס איז פון טאָג צו טאָג
געװאָרן גרעסער.
שיק איך דאָ איבער אַ דאַנק די אַלע, װאָס האָבן מיר געדינט מיט מערערע אינפאָר-
מאַציעס: יעקב סוראַװויטש, יצחק עדעל, מ. ש. גשורי, דן אַראָנאָװיטש, ראָמאַן מעסינג,
מאַרעק ראַק, ראובן ראָטענשטײן און דייר שלמה האָפּמאַן (ישראל), גרשון אפרת, דייר
סידנעי פעידער-פאַטער, סאַמועל ראָזענבאַום, ד"ר י, מ. בידערמאַן, יאָסל מלאָטעק און
דייר אברהס סאַלאָמאָן (פאַראייניקטע שטאַטן), הערמאַן זשעזשינסקי, און מ. פּיאָראָוװויטש
(בראַזיל), לעאָן וויינער און זלמן װאַסערצוג (אַרגענטינע), און אחרון, אחרון -- דער
לייטונג פון ייװאָ אין ניװריאָרק מיט ד"ר לאַפֿין בראש, פּאַר דערמעגלעכן מיר דעם
צוטריט צו די מוזיק-אַרכיוון און פאַטאָקאָפּירן מיר די נייטיקע מאַטעריאַלן.
כ'וועל אויך להבא זאַנקבאַר זיין די אַלע, װאָס וועלן מיר איבערשיקן זייערע באַמער-
קונגען און מיינונגען, מיט וועלכע איך װועל קענען דערגאַנצן מיין אַרבעט.
ל. (.
דב סדן
בשערי זמרה ונגינה
א
השמר לך פן תעזוב את הלוי, טייטש : זיי געװואָרנט, זאָלסט נישט פֿאַרלאָזן דעם לוי --
איז אַ בפירושער אָנזאָג אין דער תורה, און פּונקט װי ער איו אַ מאָל חל געווען, אין
סאַקראַלן זינען, לגבי דעס שבט לוי, לויטן אָפּשטאַס זייעון, די זינגערס און שפּילערס
אין בית-:המקדש, אַזױ איז ער היינט חל, אין פּראָפּאַנערן זינען, לגבי דעם שבט לוי, לויט
דער עובדא זייערער, די זינגערס און שפּילערס אין בית:ישראל. בעיקר לאָזט זיך דער
אָנואָג אָנװענדן לגבי די בני לוי אין דער יידישער גאַס אין פֿולן און אויסער איר, װאָס
זענען פאַרשטומט געװאָרן, ווייל דער צורר היהודים האָט דערװאָרגן זייער קולזימרה
און זייער קולינגינה. דאַרפן מיר זהיר ונזהר זיין נישט צו פֿאַרגעסן די דאָזיקע בני לוי,
װאָס זענען פאַרלענדט געװואָרן אין די יאָרן פון אומקום, וועלכן דאָס דייטשישע פאָלק האָט
אויף אונדז געבראַכט, אויסוויילנדיק היטלערן און זיין געזינדל פאַר זיינע געוועלטיקערס.
האָט זיך געמוזט געפינען ווער עס זאָל דאָס באַטואַכטן פֿאַר זיין הײיליקסטן חוב
און זאָל נישט וועלן רוען, ביז ער וװועט קענען קומען אין רשות-הרבים מיט אַ פּנקט,
װוּ מיר וועלן קענען לייענען, װוער זענען דאָס געווען די דאָזיקע בני לוי אין פּוילן די
זינגערס און שפּילערס, מיר זאָלן באַשײנפּערלעך זען דעם גאַנג פון זייער לעבן, זייערע
קינסטלערישע אויפטוען אין אַלע צווייגן פון מוזיקאַלישער פּראָדוקציע און רעפּראָדוקציע.
יששכר פּאַטער איז דער, װאָס דער חוב צו דערהאַלטן דעם לעבעדיקן זכרון פון די אומ-
געבראַכטע יידישע מוזיק-קינסטלערס, האָט אים נישט געלאָזט רוען, און געטריבן פון
אַ טיפער ליבשאַפּט צו אונדזער מעלאָס און אונדוער מוזיק, און געשטאַרקט פון אַ ברייטן
פאַרשטענדעניש אין עולם-הזימרה והנגינה, האָט ער יאָרנלאַנג געפֿאָרשט און גענישטערט,
דורכגעזיפּט מקורים-שבכתב און אָפּגעווכט מקורים-שבעל-פה, ביז ער האָט געקאָנט, מיטן
בעסטן וויסן און געוויסן אונדז דערלאַנגען דאָס ספו, װאָס ליגט איצט פאַר אונד.
ב
דער מחבר האָט דעם סוושעט פון זיין בוך ברייט פאַרטראַכט און דורכגעפירט -- ווער
עס האָט געהאַט אַ ממשדיקע, קרעאַטיווע שייכות צו דער ספירה פון זימרה און נגינה און,
מאָדולירנדיק דעם ביאַליקישן זאָג : ושירת חייו באמצע נפסקה, טייטש : און דאָס ליד פון
זיין לעבן איז אין דער מיטן איבערגעשלאָגן געװאָרן, ווייל חיי-שירתו באמצע נרצחו,
טייטש : דאָס לעבן פון זיין ליך איז אין מיטן דערמאָרדעט געװאָרן, גייט אַריין אין דעס
16 דב סדן
ספר-זכרון. קודם כל דער גאָר היימישער עלעמענט: חזנים און כלי-זמר און זייערע
שיינדלעך, פֿאָלקסזינגער און זייערע שפּילפייגעלעך און בינע-זינגער און זייערע שפּיגעלעך.
דיריגענטן פון שולכאָרן, שולע-כאָרן, פֿאָלקסכאָרן, אַרטיסטן פון אָפּערע און קליין-
טעאַטער --- אַלצ און אַלע, װאָס האָבן געװוערקט אין דער יידישער גאָס, געשפֿײטט איר
מוזיקאַלישן אַפּעטיט און אויסגעאיידלט איר מוזיקאַלישן געשמאַק, אָנגעפילט די יידישע גאס
און די יידישע שטוב מיט קינסטלערישער הנאה, ווייטער געשפונען די פֿעדעם פון יידישער
מוזיק, סיי אויף דער ליניע פון מסורה און סיי אויף דער ליניע פון חידוש, און נאָך זי
מוזיקער, סיי קאָמפּאָזיטאָרן און ווירטואָזן, סיי קאַפּעלמײיסטער און שפּילער, סיי
דיריגענטן און זינגערס, װאָס האָבן געװוערקט מחוץ דער יידישער גאַס, און האָבן אויך
אַהין אומבאַװוּסט, אַרײנגעבראַכט אַ פלאַס, אָדער, לפחות, אַ פונק פון דער היים. דער
מחבר האָט זיך ערלעכע מי געגעבן צו דערציילן איבער אַ יעדן, װאָס ער האָט געקענט
צוזאַמענברענגען, מיר זאָלן וויסן זייער לעבן און זייער שאַפן, אַזױ אַז יעדער ערך פאַרמאָגט
דריי עלעמענטן : דאָס ביאָגראַפישע, דאָס שאַפּערישע, דאָס אַנאַליטיש-קריטישע. װאָס שייך
דעס היקף פון באַהאַנדל האָבן מיר פֿאַר זיך צווייערליי טיילן: דער רוב האָט אויס-
שעפּנדיקע לעקסיקאָנישע רובריקן, און עטלעכע צענדלינג האָבן, צוליב ספּעציפישע טעמים,
באַזונדערע מאָנאָגראַפֿיעס.
דער צד השווה פון די פיר הונדערט פֿאָזיציעס איז אַ ווונדערלעכער אויפמאַרש פון
יידישן מװזיקאַלישן זשעני און יידיש מוזיקאַלישן טאַלאַנט, װאָס דער צורר היהודים האָט
זֵיי אומגעבראַכט און מיר וועלן, אַזאַנק דעם מחבר און זיין אָנשטרענג, קענען זייער
ליכטיקן זכרון צוריק אויפברענגען.
ג
עס איו אַ קיימא-לן, אַז אונדזער פֿאָלק האָט פון אייביק-אָן ליב געהאַט שירה ונגינה ---
דער אדון-הנביאים זינגט צוזאַמען מיט אַלע יוצאי-מצרים די שירת-הים, און אַ פריער
מדרש לאָזט אַפּילו די זייגנדיקע קינדער אָפֿלאָזן די מיילעכלעך פון דער מאַמעס
ברוסט און טייטלען מיט די פינגערלעך: זה אלי ואנוהו, טייטש: דאָס אי מיין גאָט
און איך װועל אים באַשײנען, און אַ שפּעטערער מדרש אַקטיוױיזירט דערצו אֲַפילו די
קינדער אין דער מוטערס בויך { דוד בן ישי, א יונגער פּאַסטעך, שפּילט פאַר אַ מלך
בשר ודם, און וי אַ מלך שרייבט ער און זינגט ער דעם ספר תהילים, לכבוד דעם מלך
מלכי המלכים, און אַ פֿריע אגדה לאָזט זיין פידל שפּילן פון זיך אַלײן, וי נאָר אַ חצות-
ווינטל טוט אַ ויי אויף אים, און אַ שפּעטערע אַגדה לאָוט אים נישט בלויז זיין דער
קאַפּעלמײסטער פון דער פּמליא של מעלה, נאָר אַפּילו מיט זיין פידעלע אַרײנגאַרן אין
גן-עדן אַריין יענעס חסידישן צדיק, װאָס האָט זיך איינגעשפּאַרט, אַז ער וועט אַהין אַ
שפּאַן נישט אַרײנטרעטן, אויב משיח וועט נישט קומען.
הייסט עס, אַז דער זאָג: דוך מלך ישראל חי וקיים, מיינט אויך, אַז די נגינה זיינע
איז אַ חי וקייס, און װוּ אַ ייך טוט זיך אַ צעשפּיל אָדער צעזינג, כאַפֿט זיך כביכול
אַריין אַ. ניצוצ פון דעם מלכותדיקן אַלט-יונגן בעל-מנגן, פּונקט װוי עס כאַפּט זיך כביכול
אַריין אַ ניצוא פון די בני לוי, און װאָס די אגדתה זאָגט אין איר נאַיווער זיכערקייט,
בשערי זמרה ונגינה 17
איז נישט אַזױ ווייט פֿון דעם, װאָס די פּאָרשונג זאָגט אין איר באַזאַכטער געװואָרנטקײט,
ווען זי שטעלט זיך, אַ שטייגער, אָפּ איבער די יסודות אין דער ליטורגיע אונדזערער, װואָס
ווייזן אָן אַ בשותפותדיקייט, וועלכע האָט זיך דערהאַלטן כאָטש דער ווייטקייט און
אָפּגעזונדערקײיט פון כלערליי יידישע שבטים און ישובים, אוּן זי, די פאָרשונג, נעמט אָן דעם
באַשטאַנד פון אַן אַלטער ירושה, װאָס זיי האָבן געהאַט פון יענער צייט, ווען זיי זענען
נאָך געווען צוזאַמען. אין דעם זינען מעג מען אפשר מדקדק זיין, פֿאַר װאָס עס שטייט לשון
יחיד : שירו לנו משיר ציון, טייטש ; זינגט אונדז פון ציונס ליך, גלייך עס װאָלט נישט
געווען מער ווי איין ליד, און מען מעג אפשר מתרא זיין, אַז כאָטש עס זענען געווען אַ סך
לידער, האָבן די פיינט אונדזערע אין בבל אַרױסגעפילט, אַז אין תוך איז עס טאַקע איין
ליד, און האָבן געזאָגט ; משיר ציון, און אונדזערע זיידעס האָבן אין זייער ווייטיק,
געפרעגט, ווידער א מאָל לשון יחיד : איך נשיר את שיר ד' על אדמת נכר, טייטש : וי אַזױ
וועלן מיר זינגען גאָטס ליך אויף דער פרעמדער ערד.
:
און אפשר איז טאַקע גערעכט דער גרויסער בינע-קינסטלער, ר' יהושע בערטאָנאָו,
װאָס זאָגט, אַז דער באַטאָן איז נישט אין װאָרט : נשיר, דען זינגען וועלן מיר, יידן זינגען
לכרחם ולרצונם, דען עס איז די סבע זייערע { דער באַטאָן איז אין װאָרט : איךְ, וי אַזױ
וועלן מיר זינגען, ווייל אַנדערש זינגט זיך אין דער היים און אַנדערש זינגט זיך אין דער
פרעמד, און די אידעע אין י.ל. פּרצס נאַװעלע אַ גילגול פון אַ ניגון װאָס נעמט
בלויז אַרום די לעצטע פּאָר זורות, לאָזט זיך אָנוענדן אויף אַלע אונדזערע דורות, זייט מיר
האָבן אונדזערע פידלען אױיפגעהאָנגען אויף די ווערבעס פון בבל, און זיי פֿאָרט אַראָפּ-
גענומען און געשפילט און געזונגען, און ווייזט אויס, אַז די דורות האָבן געשפּירט, דאָס
עס איז אַ גילגול, א ווייטער גילגול,
יאָ, אויב מיר האָבן דערמאָנט יל. פרן, וועלן מיר אויך דערמאַנען שלום-עליכם, כדי
צו באַמערקן, אַז עס איז גריילעך נישט קיין צופאַל, דאָס וועלנדיק שאַפן אַ יידישן
ראָמאַן, האָט ער אָנגעשריבן זיין ,, סטעמפּעני" און האָט אים צוגעשטעלט אַ צוייטן
ראָמאַן ,,יאָסעלע סאַָלאָװײי, ווייל ער, װאָס האָט געהאט אַ שאַרף אויג פאַרן ליכטיקן
שיין אין אונדזער לעבן, האָט אויך געהאַט אַ שאַרף אוער פֿאַרן ליכטיקן קלאַנג אין
אונדזער לעבן, און האָט זיך פאַרבויגן פאַר זיינע צוויי געטרייעסטע שליחים -- פאַרן
כלי-זמר און פֿאַרן חזן. אַזאַ פֿאַרבױיג איז אויך דער ספר, װאָס ליגט דאָ פאַר אונדו, און
עס איז אַ ברייטער און טיפער פאַרבויג, ווייל ער נעמט אַרום אַלץ, װאָס דאָס זיסע פּאַרל
האָט פון זיך אַרױסגעבױרן אין יידישן פּוילן -- זייער רייכע דיפערענציאַציע און נאָך
רייכערע ניואַנסירונג, דעם מעלאָס און די מוזיק צווישן יידן און פון יידף
און הלוואי זאֵל ר' יששכר פאַטערס בוך האָבן אַ המשך -- איבער די פארלענדטע מוזיקערס
אין אַלע איבעריקע לענדער אין אײיראַפּע, װוּ דאָס דייטשישע געזינדל האָט געבושעוועט,
והיה מעשה הוזכרון שלם.
ירושלים, אי תמוז תשכייט.
יידישע מוזיק אין פּוילן צווישן ביידע וועלט-מלחמות
אין משך פון לאַנגע יאָרן איז מיין שרייבטיש געוען פאַרװאָרפן מיט פאַרשי-
דענע שריפטן, צייטונגס-אויסשניטן, פאָטאָגראַפיעס, אַרכיוו-אויסצוגן און אַנדערע
מאַטעריאַלן, װאָס זענען נוגע די פּראָבלעמען פון יידישער מוזיק אין פאַרמלחמחדיקן
פּױלן. צװישן די פּאַפּירן האָבן דאָמינירט גרויסע בויגנס נאָטן-פּאַפּיר, געלע פון
אַלטקײט, אַ סך פון זי האַלב-צעריסענע און צעקנייטשטע -- אַלץ קאָמפּאָזיציעס פון
יידישע מוזיקערס אין פּױלן, אין דער תקופה פון צווישן ביידע וועלט-מלחמות.
די אַלע מאַטעריאַלן -- אין גרעסטן טייל דערהאַלטענע פון אַלע וועלט-טיילן פון
ווייטערע און נענטערע פריינד, מוזיקערס און מעלאָמאַנען -- האָבן פאַרלאַנגט
אַ גענויע קלאַסיפיקאַציע, מוזיקאַלישע רעדאַקציע און ליטעראַרישע באַאַרבעטונג,
בכדי זיי זאָלן קענען אַרײינגענומען ווערן אין אַ זאַמלונג פון שאַפונגען, װאָס זענען
אַנטשטאַנען אין גרעסטן יידישן ישוב אין דער וועלט, אין דער גאָלדענער תקופה
פון זיין עקזיסטענץ.
וויל איך דאָ -- באַהאַנדלענדיק דעם מהות פון דער דאָזיקער אַרבעט -- באַ-
ווייזן, אַז די יידישע מוזיק אין פאַרמלחמהדיקן פּולן איז געווען פון אַ גרויסער
חשיבות הן פון מוזיקאַליש-קינסטלערישן און הן פון נאַציאָנאַל-קולטורעלן שטאַנד-
פּונקט; עס איז מיר אויך געגאַנגען, פון איין זייט --- אין פאַראײביקן דעם אָנדענק
פון די, װאָס האָבן זייער לעבן געװוידמעט דער יידישער מויק, און פון דער
צווייטער -- אין אָפּראַטעװען ווערטפולע שאַפונגען, װאָס קענען גיין לאיבוד, אויב
מען װעט זיי באַצייטנס נישט צונויפזאַמלען און געבן דעם געהעריקן תיקון; און
בעיקר, אַז עס האָט אין פּוילן עקזיסטירט אַ יידישע מוזיקאַלישע באַװעגונג, מיט
ספּעציפישע טענדענצן און װעגן; אַ מוזיק, װאָס איז נישט געווען אָריענטירט און
אָנגעפירט פון אויבן, נאָר אַ ספּאַנטאַנישער אויסגוס פון געפילן פון די ברייטע
יידישע מאַסן : אַ מוזיק, װאָס האָט געצויגן אירע װאָרצלען פון ווייטסטן עבר און
איז געװואַקסן אויפן באָדן פון יידישן פולבלוטיקן אָריגינעלן לעבן אין פּױלן
צ
אין דעם געלן בוך אונטערן נאָמען לעקסיקאָן דער יודען אין דער מזיק, צו"
זאַמענגעשטעלט אויפן באַפעל פון געבעלסן דורך די נאַצישע הויף-מזיקאַלאָגן
ד"ר טעאָ שטענגעל און ד"ר הערבערט געריק, רעדט זיך כסדר וועגן אַ אוועלט-
צענטרום פיר יידישע מוזיק". די דאָזיקע ,ספּעצן" ווייסן צו דערציילן וועגן אַן
אָרגאַניזירטער צענטראַלער לייטונג פון דעם ,צענטרום" מיט אָפּטײלן אין אַלע
לענדער פון יידישער צעשפּרײטונג און וועגן אַ געפירטער פּלאַנמעסיקער טעטיקייט
20 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אויף דער גאַנצער וועלט. און אַזױ
קענט איר ביים באַשרײיבן ערנסט
בלאָך לייענען: פּרעזידיום-מיטגליד
פון וועלט-צענטער פאַר יידישער
מוזיק אין פּאַלעסטינע: ביי דאַריוס
מייִאָ --- מיטגליד פון וועלט-צענ-
טער פאַר יידישער מויק: דאָס
זעלביקע ביי יוסף אחרון, לאַזאַר
סאַמינסקי און אַנדערע.
לויט זיי איז דער ציל פון דער
וועלט-אָרגאַניזאַציע פאַר יידישער
מוזיק געווען צו באַאיינפלוסן און צו
פּאַריידישן די מוזיק פון די פעל-
| קער. מיט דער הילף פון די דאָזיקע
,מוזיקאַלישע זקני ציון-פּראָטאָקאָלן" האָבן די נאַציס באַשולדיקט די יידישע קאָמפּאַ-
זיטאָרן און מוזיקערס אין וועלן באַהערשן די וועלט-מוזיק דורך אָנװאַרפן איר יידישן
גייסט. איז גאָרנישט שווער דאָס געזאָגטע אָפּצופרעגן. עס ווילט זיך נאָר ביי דער
געלעגנהייט באַדױערן, װאָס דער איינציקער געזעלשאַפטלעך-פאַרנאַכלעסיקטער
קונסט-אָפּשניט איז ביי אונדז געווען מוזיק. אַפילו אין די לעצטע צענדליקער יאָרן,
נאָך דעם, װי אונדזער קולטור איז סעקולאַריזירט געװאָרן אוּן אָנגעהױבן זיין דער
קנין פון גאַנצן פאָלק, איז נאָך אַלץ מוזיק נישט געווען קיין פאַראינטערעסירונגס-
אָביעקט פאַר די אָנפירנדיקע פאַקטאָרן פון יידישן געזעלשאַפּטלעכן לעבן. מען האָט
געהערט וועגן קולטור-קאָנגרעסן און שרייבער-צוזאַמענטרעפן, ועגן טעאַטער-
געזעלשאַפטן און מאָלערײ-אויסשטעלונגען, אָבער נישט וועגן פּלאַנירטער מוזיק-
טעטיקייט. נישט געווען ביי אונדז קיין דראַנג צו אָרגאַניזירטער סיסטעמאַטישער
אַקטיוויטעט אויפן געביט פון יידישער מוזיק, :
אַפּילו די גרויסע מוזיק-רעװאָלוציע, װאָס עס האָבן געמאַכט אין רוסלאַנד יואל
ענגעל און זיינע חברים יוסף אחרון, לאַזאַר סאַמינסקי, אפרים שקליאַר, מיכאַל
גנעסין, שלמה ראָזאָווסקי און אַנדערע, איז אויך געקומען וי אַ רעזולטאַט פון גוטע
עצות מצד גוייִם און האַלבע יידן. די ערשטע האָבן איבערצייגט אונדזערע יונגע
ענטוזיאַסטישע מוזיק-סטודענטן פון די פּעטערבורגער און מאָסקװער קאָנסער-
װאַטאָריעס, אַז ;די יידישע ראַסע באַזיצט אַ ריזיקן מעלאָדישן אוצר און די יידישע
מוזיק װאַרט אויף אירע גאונים". (ווערטער פון רימסקי-קאָרסאַקאָוו, ציטירט דורך
לאַזאַר סאַמינסקי אין זיין בוך מזיק פון געטאָ און די ביב?). און די אַנדערע
האָבן כסדר געברענגט ראיות און הסכמות פון געלערנטע און פילאָזאָפן, װאָס זייער
ציל איז געווען כשר צו מאַכן מוזיק אין די אויערן פון יידן. עס האָבן זיי געהאָלפן
זייערע משׂכילישע חברים, װאָס האָבן נאָך אַלץ באַװיזן, אַז זינגען און שפּילן זענען
גאָרנישט קיין דברים בטלים, ווייל אָט שטייט דאָך בפירוש געשריבן: ;אָז ישיר
אַריינפיר 21
משה". און צי האָבן מרים הנביאה נישט געפּוקט אויפן פּייקעלע און דוד המלך
געשפּילט אויפן פידעלע ?..
איז טאַקע גוט געשען, װאָס די געהאָרכזאַמע יונגעלייט האָבן געפאָלגט זייערע
דעה-זאָגערס, פאַרקאַטשעט די אַרבל און זיך גענומען צו דער מלאכה. אין אָנהײיב
האָבן זיי געזאַמלט מוזיקאַליש-עטנאָגראַפישן מאַטעריאַל און אים האַרמאָניזירט,
און שפּעטער זענען זיי איבערגעגאַנגען צו מער קאָמפּליצירטע פאָרמען פון מוזי-
קאַלישער שאַפונג. דערגאַנגען זענען זיי צו מוסטערן פון פרייען אינדיווידועלן
שאַפן אין גרעסערן פאַרנעם, ביז מען האָט שוין אָנגעהויבן רעדן וועגן אַ נייער
יידישער מאָדערנער מוזיק. אַװודאי האָבן נישט געפעלט -- וי אַלע מאָל ביי אָן-
הויבן --- קיין טעותים און בלאָנדזשענישן, אָבער דאָס האָט נאָר געהאָלפן אַרויפקומען
אויפן ריכטיקן װעג. עס האָבן זיך באַוויזן סימפּטאָמען פון יידיעזן סטיל, עס איז
געקומען אַ נייע תקופה. |
פּאַראַלעל צו דעם, און אפשר אויך אונטער דער השפּעה פון דער געזעלשאַפט
פאַר יידישער מוזיק אין פּעטערבורג, האָט זיך דאָס , פּינטעלע ייד" אויך גענומען
וועקן אין די הערצער פון די יידישע מוזיקערס אין אַנדערע לענדער. ערנעסט בלאָך,
דאַריוס מייאָ, פוידעריק יעקאָבי און אַנדערע האָבן בכוונה תחילה אַריינגענומען
אין זייערע שאַפונגען יידישע טעמעס. עס האָט זיך אָנגעהויבן פּיקן און פאָרעמען
אַ נייע יידישע מוזיק, װאָס אירע אַקאָרדן האָבן זיך געלאָזט טראָגן איבער דער
גאַנצער וועלט. און אַזױ האָבן זיך אַנטװיקלט און זענען געװאַקסן דריי גרויסע
מוזיק-צענטערס : אין אַמעריקע, אין ארץ-ישׂראל און אין פּוױלן -- יעדער איינער
מיט זיינע מעלאָדיעס, יעדער איינער מיט זיינע ספּעציפישע גענג און כאַראַקטע-
ריסטישע שטריכן, און יעדער איינער מיט זיינע פרעמדע השפּעות און אָנגעװאַקסענע
שטיקער ווילדפלייש, װאָס מען האָט געדאַרפט אַרומשנײדן, רייניקן און ברענגען צו
אַ העכערער מדרגה, 20
צִּ
אין אַמעריקע האָבן זיך יידישע מוזיקערס, אין זייער גרעסטער מערהייט, אייג-
געגלידערט אין דער מוזיק פון לאַנד. דאָס אַלץ, װאָס איז געווען כאַראַקטעריסטיש
פאַר דער אַלגעמײנער מוזיק, איז אויך געװאָרן טיפּיש פאַר יידן, אַטאָנאַלע איג-
דיאַנישע קאַנטילאַציעס, געבראָכענע מעלאָדישע ליניעס, מאָדערגע האַרמאָניזאַציע,
געבויט אויף דיסאָנאַנסן -- די אַלע שטריכן, װאָס זענען פון שטענדיק אָן געווען
די יסודות פון דער אַמעריקאַנער מוזיק, זענען אויך געווען די באַזע, פון וועלכער
עס האָבן געשעפּט גרינבערג, גערשווין און שפּעטער -- וייל און בערנשטיין,
זי האָבן נישט פאַרמאָגט די טראַדיציאָנעלע בענקשאַפטן פון עלטערן דור און אויך
נישט געהאַט קיין באַציונג צו דעם אייגענעם נאַציאָנאַלן. זיי האָבן געזוכט דאָס
אוניװוערסאַלע און ביי זיי איז מוזיק געווען נישט דאָס, װאָס דאָס האַרץ פילט, נאָר
דאָס, װאָס דער מוח חשבונט אויס, קאַלקולירטע מוזיק. די פריערדיקע יידישע
קאָמפּאָזיטאָרן, אָפּשטאַמיקע פון דער רוסיש-יידישער מזיקאַלישער שול, האָבן
טאַקע באַװוּסטזיניק געטראָגן מיט זיך דעם יידישן מעלאָס. לאַזאַר סאַמינסקי, יוסף
22 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אחרון און ערנעסט בלאָך האָבן מיט אַן אויפגעהויבענעם קאָפּ געשאַפן יידישע װוערק
און אַדאַנק זיי זענען אויך אַנדערע אַרײנגעצױיגן געװאָרן אין תחום פון יידישער
מוזיק. אָבער נישט פאַר אַלע איז דאָס גענוג געווען. אַרנאָלד שענבערג איז ערשט
צוריקגעקומען צו זיין פאָלק, ווען עס האָט זיך צעפלאַקערט די יידישע טראַגעדיע,
אַנדערע האָבן זיך אומגעקערט ווען עס האָבן זיך געלאָזט הערן די טראַגישע קלאַנגען
פון : ,זאָג נישט קיין מאָל, אַז דו גייסט דעם לעצטן וועג", און נאָך אַנדערע האָבן
זיך דערנענטערט, ווען אויף די בערג פון ציון האָבן זיך צעקלונגען די ריטמען פון
,שיר הפּלמ"ח". געווען אַזעלכע, וועלכע האָבן זיך ערשט נאָך דער אַנטשטײונג פון
מדינת ישׂראל אויסגעדרייט מיט די פּנימער צו ירושלים, און עס זענען נאָך געבליבן
אַזעלכע, װאָס נאָך היינט טרינקען זיי נישט פון אייגענעם ברונעם און זיי שפּייזן זיך
ביי פרעמדע טישן,
מער שװוּנג האָבן אַרױסגעװיזן די אַנטװיקלער און פאַרשפּרײטער פון דער יידי-
שער פאָלקסמוזיק : מיכאַל געלבאַרט, יעקב שייפער, לעאָ ליאָוו, לאַזאַר וויינער,
װלאַדימיר חפץ און אַנדערע, װאָס האָבן אין משך פון צענדליקער יאָרן געפירט אַן
אומדערמידלעכן קאַמף פאַר דערהייבן דאָס יידישע ליד צו קינסטלערישער מדרגה,
און זייער אַרבעט איז געקרוינט געװאָרן מיט גרויסע דערפאָלגן : זי האָבן באַאַרבעט
און האַרמאָניזירט הונדערטער לידער, קאָמפּאָנירט מוזיק צו טעקסטן פון יידישע
דיכטער און דער עיקר -- אָרגאַניזירט כאָרן, וועלכע זענען געווען די טרעגער פון
עכטער יידישער פאָלקסמוזיק.
אין אַלגעמײן װאָלט איך די שעפערישקייט אויפן געביט פון יידישער מוזיק
אין אַמעריקע באַצײיכנט וי אַ קאָניונקטורעלע. זי איז קיין מאָל נישט אַרױסגע-
דרונגען פון די טיפענישן און אינערלעכע באַדערפענישן פון פאָלק, זי האָט אויך
נישט אויסגעדריקט די באַגערן און שטרעבונגען פון די מאַסן, נאָר איז געקומען
װי אַ דעאַקציע אױף געוויסע אויסערלעכע דערשיינונגען און געשעענישן. און
דעריבער איז איר כוח נישט געווען קיין ווירקנדיקער, און אַװדאי נישט -- קיין
נאַציאָנאַל-דערציערישער,
צּ
אין ישׂראל -- אָדער בעסער געזאָגט, אין פריערדיקן ארץ-ישׂראל --- איז די מוזיק,
פון די צייטן פון חיבת-ציון אָן, געווען אַן אָפּשפּיגלונג פון דעם נייעם, זיך שאַפנדיקן
לעבן אויף דער אַלט-נײער ערד. אין אָנהײיב : אַ געמיש פון סטילן און אַן ערבוביא
פון מעלאָדיעס; אַ סטיכיש געזאַנג, װאָס האָט אויסגעדריקט געפילן פון ענטוזיאַזם
און פּאַטריאָטיזם. ניגונים פון בית-מדרש, זמירות פון טאַטנס טיש און אַפילו דער
זינג-זאַנג פון דאַװענען. דאָס אַלץ האָט זיך גענומען קאָכן און עס האָט זיך אָנגעהויבן
שמידן אַן אייגנס, אַן ארץיישׂראלדיקס,
אָרדענונג און באַציונג האָט אַריינגעפירט יואל ענגעל. ער האָט אויפגעהויבן אַ
קאַמף קעגן דעם הערשנדיקן מישמאַש און געשטעלט אַ נייעם טאָן. מיט נאַציאָנאַלן
באַװוּסטזײין און מיט טיפער אינערלעכער דערקענטניש האָט ער געבויט אַ נייעם
נוסח. ער האָט אַ סך באַנייט, אָבער גלייכצייטיק נישט פאַרשוועכט די הייליקייטן
אַריינפיר 23
פון אונדזער מוזיקאַלישן עבר. ער האָט פאַראײיניקט, צונויפגעשמאָלצן און געשמידט
אַן אָריגינעל העברעיש ארץ-ישׂראל-ליד. און ווייל ער איז נישט געווען קיין קאָמ-
פּאָזיטאָר-אַקאַדעמיקער, װאָס טוט זיין אַרבעט אין די ד' אמות פון זיין לאַבאָראַטאָריע,
נאָר איז אַרױס אין גאַס און געמאַכט זינגען דעם יונגן דור -- איז זיין השפּעה געווען
זייער אַ גרויסע. ער האָט אָרגאַניזירט קורסן, צוגעגרייט קאַדרן פון צוקונפטיקע
מוזיק-פּאַרשפּרײיטער און אויפגעשטעלט אַ פּלעיאַדע יונגע קאָמפּאָזיטאָרן, װאָס האָבן
קאָנטינוירט זיין תורה. און עס איז געשען, אַז דער פאָטער פון דער יידישער מוזיק
איז אויך געװאָרן דער שעפער פון דער נייער ישׂראלדיקער מוזיק, און זיין באַדייטונג
פאַר איר איז די זעלביקע, װאָס פון אליעזר בן-יהודה פאַר דער לעבעדיקער הע-
ברעיַשער שפּראַך און פון חיים נחמן ביאַליק פאַר דער העברעישער ליטעראַטור.
מיט נישט קיין קלענערן ענטוזיאַזם האָבן די זעלביקע אַרבעט געטאָן נאָך עט-
לעכע פּיאָנערן: מנשה רבינוביץ (רבינא), שלמה ראָזאָווסקי און פּראָפ' דוד שאָר.
זיי זענען געווען פון די ערשטע, און שפּעטער זענען צוגעקומען יצחק עדעל, ידידיה
גאָראָכאָוו, שלום פּאָסטאָלסקי, מרדכי זעירא און נאָך אַנדערע. די מוזיקאַלישע
טעטיקייט איז שוין געװאָרן אָרגאַניזירט און פּלאַנירט. די דערפאַרונג פון די ערשטע
האָט געהאָלפן די שפּעטערדיקע און דער נייער יש האָט איינציקווייז אָנגעטאָן אַ מער
קאָמפּליצירטן און מער ראַפינירטן לבוש. עס זענען אַנטשטאַנען שאַפונגען פון אַ
נייעם אינהאַלט : נייע מעלאָדיעס און נייע ריטמען, זייער אָפט אַזעלכע, װאָס זאָגן
עדות וועגן אַ צוריקקער צום מזרח, און װאָס אַ מאָל קנאַפּער אַזױנע, װאָס זענען
געװאָרן פאַרבונדן מיט די מעלאָדישע מאָטיוון פון פריער. פּאַול בן-חיים, מאַרק
לאַוורי, יוסף קאַמינסקי,. אביאסף בערנשטיין און אַנדערע זענען נאָך ענג געווען
פאַרבונדן מיטן יידישן טראַדיציאָנעלן מעלאָס פון אונדזער פאַרגאַנגענהײט, -- אברהם
דאַוס, אָדען פּאַרטאָש, אַלכסנדר באָסקאָװיטש און מרדכי סתר האָבן שוין די קניפּן
לויזער געמאַכט און די נאָך ייִנגערע האָבן די שטריק אין גאַנצן איבערגעריסן,
די אָפיציעלע קולטור-אינסטאַנצן זענען געשטאַנען פון דער וייטנס און זיך
צוגעהערט, זיך צוגעהערט אַזױ לאַנג, ביז עס האָט זיי אָנגעהויבן גרילצן אין די
אויערן. זיי האָבן זיך אָנגעהויבן אָריענטירן, אַז עפּעס איז נישט אין אָרדענונג אין
דער מוזיק אין ישׂראל, אָבער... אַ ביסל צו שפּעט. היינט פאַרמאָגן מיר אַ , פעסטיװאַל
אַבו"גוש?, װאָס באַזינגט דעם רום פון ישו און דעם פאַרראַט פון זיינע ברידער די
יידן; אַ איערלעכן פעסטיװואַל פאַר מוזיק און דראַמע?, אויף וועלכן עס װערט
יאָר-יערלעך געזונגען ,מה-יפית" אַן אַנדערן גויַשן קאָמפּאָזיטאָר: אַ ק,יערלעכן
קאָנקורס פון ישׂראלדיקן ליד", װאָס טאָמער זאָל דאָס ליד מיטן קלענסטן מעלאָדישן
קנייטש נאָר געבן אַ רמז פון האָבן אַ שייכות צו יידישער מוזיקאַלישער פאַרגאַן-
גענהייט, איז עס באַלד פּסול; צענדליקער אוסגאַבעס פון לידער-זאַמלונגען פאַר
שול און יוגנט, וועלכע זענען ריין פון יידישן האַרציקן פאָלקסליד : אַ נעץ פון כאָרן
אין די קיבוצים און אין די שטעט, װאָס אין זייערע רעפּערטואַרן װועט איר געפינען
לידער פון אַלע אומות און שבטים, אָבער נישט די אויסגעװייטיקטע און אויסגע-
טרוימטע לידער פון רייזען, לייוויק, געבירטיג און אַנדערע: אַ זלזול-באַציונג צו
24 י. פּאַסער / יידישע מוזיק אין פּולן
אַלע מוזיקאַלישע אוצרות װאָס זענען געשאַפן געװאָרן אין די תפוצות, אֲפֵילְו די
ליטורגיע אין ישׂראל געפינט זיך אין אַ שפלדיקן מצב, איר װעט אין גאַנצן לאַנד
נישט געפינען קיין איין סינאַגאָגאַלן כאָר, לויטן מוסטער פון די, וועלכע מיר זענען
געווען געוווינט צו האָבן אין די מיטעלע שטעט אין פּוילן, נישט רעדנדיק וועגן
װאַרשע, לאָדזש, ווילנע און אַנדערע גרעסערע שטעט.
ערשט די זעקסטאָגיקע מלחמה און די שפּאַנענדיקע דריי װאָכן פאַר איר האָבן
געבראָכן דעם אייז. אַ נייער מוזיקאַלישער אמת איז אַרױס אויפן אױיבערפלאַך,
עס האָט זיך אַרױסגעװיזן, אַז ,ירושלים של זהב", מיט אירע ליטורגישע מאַ-
טיוון, קלעטערנדיקע קװאַרטעס און גליסאַנדאָס -- די זעלביקע מוזיק-עלעמענטן,
מיט וועלכע די ווילנער מאַמע האָט איינגעווינט איר נעמילע -- האָבן זיך שנעל
אַריינגעריסן אין די הערצער פון די ישׂראלדיקע סאַברעס און האָבן זיי געפירט
צו התרוממות הנפש. און דווקא זענען דאָס די דערדריקטע קלאַנגען פון מזרח-
אײיראָפּעיִשן ייד געווען די, װאָס זענען פאַרװאַנדלט געװאָרן אין הימען פון קעמפנדיקן
ישׂראל,
אויב דאָס איז נישט געווען קיין צופאַל, איז עס געווען אַ גליקלעכער אָנהייב. הלוואי!
צ
אין פּוילן איז די יידישע מוזיק געווען איינע פון די רינגען אין דער גאָלדענער
קייט פון יידישער אַלגעמײנער קולטור-שעפערישקייט. פּונקט װי דאָס גאַנצע
גייסטיקע לעבן, איז אויך די מוזיק געווען אַ נאַטירלעכער המשך פון דעם עבר.
דאָ האָט נישט עקזיסטירט דאָס קינסטלעכע און אַקאַדעמישע, װאָס ביי די יידישע
מוזיקערס אין אַמעריקע, און אַװודאי נישט -- דאָס זוכנדיקע און בעל-כרחודיקע,
װאָס ביי די ישׂראלדיקע. דאָ איז געזאַנג געווען אַן אומצורייסלעכער טייל פון טאָג-
טעגלעכן לעבן און נגינה האָט פאַרנומען אַן אָרט אין יעדער יידישער היים,
פּעטערבורג און מאָסקװע האָבן געמוזט גרינדן געזעלשאַפטן, װאָס זאָלן זיך
פאַרנעמען מיט זאַמלען יידישן פאָלקלאָר, און ספּעציעל -- יידישע פאָלקסלידער,
דאַקעגן װאַרשע און לאָדזש האָבן דאָס נישט געדאַרפט. די יידישע מאַסן אין פּױלן
האָבן אומעטום געזונגען. מען האָט דאָס ליד נישט געדאַרפט זוכן, ווייל עס האָט
אומעטום אָפּגעהילכט. עס האָבן געזונגען דינסטמיידלעך און שניידער-געזעלן, בעלי-
בתישע טעכטער און חסידישע בחורים, צניעותדיקעט מאַמעס און גראָביונגערישע
באַלעגאָלעס. עס האָבן געזונגען רייכע קינדער פון תענוג און צופרידנקייט, און
אָרעמע יתומים -- פון צער און צאָרן, און געזונגען האָט מען מכל המינים : גאַסן"
לידער וועגן ;ביטערן גורל פון יתומים? און סענטימענטאַלע טאַנגאָס וועגן אומגליק-
לעכע ליבעס : פּראָלעטאַרישע לידער, װאָס האָבן גערופן דעם אַרבעטער ,נישט לאָזן
זיך זייגן דאָס בלוט" און חלוצישע לידער, װאָס האָבן געמונטערט צו בויען דאָס
אייגענע לאַנד; חסידישע האָפּקעס, װאָס האָבן גערופן צו אַ ריקודל און חזנישע
שטיקלעך, װאָס האָבן געמאַכט וויינען: מען האָט אויך געהערט ערנסטע לידער פון
קלאַסישן, אַלגעמײן-מוזיקאַלישן װעלט-רעפּערטואַר,
פּעטערבורג און מאָסקװע האָבן זיך אַנטציקט מיט די צונויפגעזאַמלטע מוזיקאַלישע
אַריינפיף / 25
פּרימיטיוון און אויף זי" /8 216 66
צונגען באַשלאָסן איינצו .
פאָסן זיי אין די ראַמען
פון דער מוזיק-קונסט,
װאַרשע און לאָדזש האָ-
בן שוין דעמאָלט לאַנג 2
געהאַט אָרגאַניזירטע
הזמירס, מיט כאָרן, די-
ריגענטן און קאָנצערטן, גי 405 יק
ד"ר גרשון לעווין, נחמיה ,
פינקעלשטיין און י. ל, 9 י /. כקף
פּרץ --- כאָטש נישט קיין : )
מוזיקערס האָבן שוין גע- (/ 4
האַט לאַנג אויפגעהויבן
די פאָן פון יידישער מו-
זיק און אין יאָר 1896 0
איז שוין געווען צוגע-
גרייט צום דרוק אַ זאַמ- = 4, 41 22
לונג פאָלקס-לידער, װאָס {/
נישט קיין אַנדערער, וי 2
פּרץ אַליין האָט זיי גע י 7/ 2:4//
האָט צונויפגענומען און
רעדאַגירט. אויך די כאָר- 22
קאָנצערטן אונטער דער
לייטונג פון ערשטן הז- 2 2 22 25
מיר-דיריגענט בענסמאַן |
האָבן זיך שוין געהאַט :
קונה-שם געווען און זע-
נען געװאָרן אַ שם-דבר
: א
א ך װואַרשע, און שפּע שצריבלאַט פֿון דעם כּתנ-יר פֿאָלקסלידער צוגעגרײט צום דרוק פֿון י. ל. פרץ (די צענזורי
טער אַ ביסל == אין דערלויבעניש איז פֿון דער רעכטער זײַט; דער גומער 1318 איז פֿון ייװאָיאַרכי)
לאָדזש. אין די שפּעטערדיקע יאָרן זענען געשאַפן געװאָרן הונדערטער כאָרן אין
אַלע קלענערע און גרעסערע שטעט אין פּױלן. אין די גרויסע שטעט זענען די
דיריגענטן באַרימט געװאָרן פון זייער ברייט-פאַרצווייגטער טעטיקייט און זיי האָבן
זייערע כאָרן דערפירט צו פּערפעקציע. לעאָ ליאָוו, משה שניאור, דוד אײיזנשטאַט,
ישׂראל פייווישיס, יצחק זאַקס, יעקב גלאַטשטײן, יעקב גערשטיין, אברהם סליעפּ, ---
דאָס זענען נעמען, װאָס זענען פאַרשריבן מיט גאָלדענע אותיות אין דער געשיכטע
פון יידישער מוזיק אין פּוילן,
26 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
אַן אַנדערער באַשטאַנדטײל פון דעם מוזיקאַלישן לעבן איז געווען די ליטורגיע-
סינאַגאָגאַלע נגינה, מיט אַלע אירע שאַטירונגען און ניואַנסן. נישט געווען קיין
דאַוונען אָן געזאַנג, ממש אַזױ װי ס'שטייט געשריבן ;לשמוע אל הרנה ואל התפילה".
אין די חסידישע שטיבלעך און אין די בתי-מדרשים איז דאָס געווען אַ ספּאַנטאַנישער
געזאַנג פון אַלע מתפּללים מיטן שליח-ציבור און אין די שולן איז דאָס געווען אַן
אָרגאַניזירטער ,גאָטעסדינסט", װאָס איז אין די גרויסע שטעט דערגאַנגען צו
מוזיקאַלישער שלימות, אַפילו אין די קליינע שטעטלעך האָבן אַקטויָרט חזנים מיט
כאָרן, װאָס האָבן דאָס דאַװונען אַװעקגעשטעלט אויף אַן עסטעטישן ניוואָ. און אַזױ
אַרום האָט אויך דאָס חזנות דערפילט אין אַ געוויסער מאָס אַ שליחותדיקע ראָל
אין דער מוזיקאַלישער דערציונג פון דעם ייד פון אַ גאַנץ יאָר,
אַ שיין בלאַט אין דער געשיכטע פון יידישער מוזיק אין פּױלן האָט אַרײנגע-
שריבן די טעאַטער-מוזיק. שוין ביי זיין געבורט האָט דער טעאַטער געשלאָסן אַן
ענגן בונד מיטן יידישן פאָלקס-ניגון. גאָלדפאַדען אַלײין האָט באַלד זיינע טעקסטן
אַזױ צונויפגעבונדן מיט מעלאָדיע, אַז עס איז שווער געווען צו וויסן װאָס וועמען
באַקלײדט: דער טעקסט די מוזיק, צי די מוזיק דעם טעקסט. דער דאָזיקער בונד
איז געווען אַ דוױערהאַפטער און וי אַ רויטער פאָדעם האָט ער זיך געצויגן לענג-
אויס דער גאַנצער געשיכטע פון יידישן טעאַטער אין פּולן. צענדליקער סטאַבילע
און װאַנדערנדיקע טעאַטערס האָבן געשפּילט אין פּוילן צווישן ביידע וועלט-מלחמות
און יעדער טעאַטער איז כמעט שטענדיק באַגלײט געווען פון אַן אָרקעסטער. האָבן
הונדערטער לידער, אַזױ גערופענע שלאַגערס, זיך געטראָגן איבער יידישע שטיבער
און זיי זענען געזונגען געװאָרן פון קליין און גרויס ביי פאַרשידענע געלעגנהייטן
און פאַראַנשטאַלטונגען. יצחק שלאָסבערג, דוד בייגעלמאַן, שלמה פּריזאַמענט, יוסף
קאַמינסקי, לעאָן זעלמאַן, הערץ רובין, יסאַ שאַיעװיטש און אַנדערע האָבן פיל
בײיגעטראָגן צום אַנטװיקלען די טעאַטער-מוזיק. און גאָר אַ גרויסן חלק אויף דעם
געביט האָט געהאַט דער ארי שבחבורה הענעך קאָן, װאָס איז געווען דער נאָענטסטער
מיטאַרבעטער פון משה בראָדערזאָן און דער מיטבויער פון אַלע קליינקונסט-טעאַטערס
אין פּוױילן: דער מאַריאָנעטן-טעאַטער חד-גדיא (1922) אין לאָדזש, דער קליינקונסט-
טעאַטער אַזאַזעל (1925) אין װאַרשע, דער סמבטיון (1926) און דער אַראַראַט (1927),
אין די אַלע איז ער געווען דער מוזיקאַלישער רוח החיים.
אַ גרויסע השפּעה אויף דעם װוּקס פון דער פאַראינטערעסירונג פון די יידישע
פאָלקסמאַסן פאַר די פּראָבלעמען פון מוזיק האָבן געהאַט די פּאַרטײען, געזעלשאַפטן
און קולטור-אָרגאַניזאַציעס. זי האָבן געשאַפן מוזיק-געזעלשאַפטן און מוזיק-אינסטי-
טוטן, געזאַנג-שולעס און פאַרשידענע קורסן, און אַזױ אַרום דערמעגלעכט זייערע
מיטגלידער צו לערנען און צו פאַרשטיין מוזיק. פאַרשטאַרקט איז געװאָרן די דאָזיקע
אַרבעט אין די דרייסיקער אאָרן, ווען די יידישע מוזיקער זענען אַרױסגעשטױסן
געװאָרן פון זייערע אַרבעטס-פּלעצער און די יידישע געזעלשאַפטלעכע פאַקטאָרן
האָבן באַשלאָסן צו שאַפן אַ יידישן סימפאָנישן אָרקעסטער. עס האָט לאַנג נישט
געדויערט, און די קאָנצערטן, װאָס פלעגן פאָרקומען שבת און זונטיק אין
אַריינפיר 21
;נאָװאָשטשי-טעאַטער, האָבן געצויגן אַפילו פּוילישע מעלאָמאַנען. עס זענען געשאַפן
געװאָרן סעקציעס פאַר קאַמערמוזיק, פאַר װאָקאַלער קונסט און עס זענען סיסטע-
מאַטיש דעמאָנסטרירט געװאָרן אַלע אָפּשניטן פון דער ברייט-פאַרצווייגטער יידיש-
מוזיקאַלישער טעטיקייט. עס פלעגן אויך דיריגירן מיטן יידישן סימפאָנישן אָר-
קעסטער איינגעלאַדענע געסט פון אױיסלאַנד. אַזױ -- געדענק איך -- איז איינער
פון די קאָנצערטן דיריגירט געװאָרן פון באַרימטן דיריגענט פון דער ווינער פיל-
האַרמאָניע קורט פּאָהלען און אין פּראָגראַם האָט זיך באַטײליקט אימרע אונגאַר,
װאָס האָט דעמאָלט אויסגעפירט דעם פּיאַנאָדקאָנצערט פ-מאָל פון שאָפּען.
און דער גרעסטער ווונדער פון יידישן מוזיקאַלישן לעבן אין פּױלן: די יידישע
מאַסע. די גרויסע מאַסע יידישע מעלאָמאַנען, קאָנצערטן-גייערס, אָפּערע-באַזוכערס
און חזנות-מבינים-זאָגערס, וועלכע האָבן געפורעמט דעם דעת הקהל איבער מוזיק
בכלל.
די יידישע קאָנצערטן, -- צי דאָס זענען געווען קאָנצערטן פון סימפאָנישן אָרקעס-
טער, צי פון כאָרן --- זענען פאַרװאַנדלט געװאָרן אין קולטור-ימים-טובים. די זאַלן
זענען געווען געפּאַקטע, די שטימונג -- אַ דערהויבענע און דער ענטויאַזם --
אין לשער. די מאַסע האָט געשוועבט אין די עולמות העליונים און געשעפּט רוח-חיים
צום מאָרגנדיקן שווערן טאָג. דאָס זענען געווען שניידער-געזעלן און פאַבריק-
אַרבעטער, האַנדלס-אָנגעשטעלטע און אַרבעטנדיקע אינטעליגענטן, װאָס האָבן פון
זיך אַראָפּגעװאָרפן די אַרבעטס-מלבושים און געקומען געבן שפּייז זייער נשמה
יתירה. די זעלביקע מעלאָמאַנען האָבן אויף צו מאָרגנס אויסגעפילט דעם אָפּערע-
טעאַטער און נישט איין מאָל האָבן זיי מיט זייערע מיינונגען געצוװווּנגען די אָפּערע-
דירעקציע צו ענדערן דעם פּראָגראַם, אָדער צו טוישן דעם זינגער-צוזאַמענשטעל,
ס'האָבן אויך געװוסט וי אַזױ צו 927/
האַנדלען די יידישע אינסטרומענ-
טאַליסטן אין פּוילן, מיטגלידער חברה דורשי מוסיקה עכרית {|| וז{ |{זז{ן געז. פאר אירישע מוויק
פון די בעסטע סימפאָנישע אָרי טס
קעסטערס אין לאַנד, ווען בראָניס
לאַװ הובערמאַן האָט אין יאָר 1936 4 1612 8|ח267|6ז6/ 8668 ע2ז8אוסד 286קז28
געגרינדעט דעם פילהאַרמאָנישן 516סזכן סּ!חװו{26זכןט +צ248202 בּוז (8816ציססע2?
אָרקעסטער אין ארץ-ישׂראל. דער
גאנצער אקטיוו פון דער װאַרשע- - תלשטְלווּז 10 וט חורם די יד ווו
הוהטושס2הא סזפע2אהשיסד
8ח 16סצטע2קזכן 66אה 188 ס ,=וץ
ווער פילהאַרמאָניע מיט יעקב סו 0װ86660279ו82סוחזסט טל פַום 662מס 8ז18א
ראָוויטש בראש, וי אויך די בעסטע 8!68ז816ז8 88/800 /+ }אחטכן .66ש כום :404 0
אָרקעסטראַנטן פון אַנדערע קאָ- 8 .}וו {סמזהרזעה /א :זק ייה}!ז23 פה'בג,
לעקטיוון, זענען באַלד צוגעשטאַנען מומח8פֿמוס 2
צו דער אידעע און זענען געװאָרן 11 {{ 60 זים 6269זק
אירע פלייסיקע פאַרווירקלעכער, ווו .{ זטואפזעם | 6'שסאחס1גט
זיי האָבן מיט דעם באַװויזן נישט 034ג6)060 .} .003 016406ז? | 2828
28 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
נאָר זייערע הויכע קינסטלערישע קװאַליפיקאַציעס, נאָר אויך זייער נאַציאָנאַלן
באַװוּסטזײין און חלוצישע גרייטקייט צו דינען זייער פאָלק,
אָט דאָס אַלץ דאָ געזאָגטע איז אין אַלגעמײנע שטריכן אַ בזעיר:אַנפּינדיק בילד
פון דעם מצב אויפן געביט פון יידישער מוזיק אין פאַרמלחמהדיקן פּוילן.
צּ :
מיט עטלעכע יאָר צוריק זענען מיר אַלע געװוען עדות פון אַ צעפלאַקערטער
דיסקוסיע, װאָס האָט זיך געפירט אין מדינת ישׂראל אויף דער טעמע: ווער איז
אַ ייד ? אַן ענלעכער וויכוח האָט זיך געפירט מיט עטלעכע צענדליקער יאָרן צוריק
צווישן די יידישע מוזיקער אין דער װעלט: צי איז פאַראַן אַ יידישע מוזיק, און
אויב יאָ --- װאָס שטעלט זי מיט זיך פאָר און װוּהין דאַרף זי גיין ? צווישן די דיס-
קוטאַנטן האָבן זיך געפונען היצקעפּ -- און דאָס גראָד פון צווישן די אָפּשטאַמיקע
פון דער פּעטערבורגער גרופּע -- װאָס האָבן בכלל נעגירט די עקזיסטענץ פון אַ
יידישן קלאַנג און זיי האָבן געװאָלט אויסגעפינען עפּעס אַ געהיימען ;העברעיסטישן
מעלאָס*, אַן אָפּשטאַמיקן פון די אוראַלטע צייטן, אַ מין מיטאָס, װאָס אָן זיין אַרײינ-
מישונג איז יידישע מוזיק בכלל נישט בנמצא. און אין דער זעלביקער צייט, ווען
פאַרװאַלטונג פון ,געזעלשאַפט פאַר פֿאַרשפּרײטן יידישע מוזיק"? אין פּוילן
סיזיצן, פון רעכטס: ד"ר י, ראָזענבלאַט, פאָרזיצער ; פּראָפּ' סטאַניסלאַוו גיעװיאַדאָמסקי,
מוזיק-קריטיקער ; פרוי מאַרגאָט קאַפּטאַל ; סרעברנאַגוראַ,
סישטייען פון רעכטס: דאַטינער ; אַדװ. ה. זילבערבערג ; אַדו. י. סאָלאָװײטשיק;
פּראָפ' עלי קאָכאַנסקי ; קיפּניס ; י. הירשפעלד ; יצחק עדעל ; פרוי רוּזשאַנסקאַ..
אַרײינפיר -י 29
די דאָזיקע וויכוחים זענען געפירט געװאָרן ביי די ברעגעס פון דער װאָלגע און
ביים אַטלאַנטישן אָקעאַן אין ניויאָרק, האָבן די יידישע קאָמפּאָזיטאָרן, דיריגענטן
און מעלאָמאַנען ביי די ברעגעס פון דער וייסל אָרגאַניזירט כאָרן, געגרינדעט
אָרקעסטערס, געשאַפן קאָמפּאָזיציעס, באַאַרבעט פאָלקסלידער און אויף צאַלרײיכע
קאָנצערטן פון יידן פאַר יידן געפלעגט דעם טראַדיציאָנעלן יידישן מעלאָס. דאָ זענען
קיין דיסקוסיעס נישט געווען, ווייל דאָ האָט מען געגוי געװוּסט ער עס איז אַ ייד
און װאָס אַזױנס עס איז יידישע מוויק. דאָ זענען נאָר געווען חילוקי-דעות בנוגע
די וועגן און מיטלען : וי אַזױ צו גיין העכער און העכער, וי אַזױ צו פאַרבינדן דאָס
נייע מיטן אַלטן און וי אַזױ צו שטילן דעם דורשט נאָך אַ ניי װאָרט, אַ נייעם קלאַנג,
אַ נייעם ;שיר השירים",
און אַזױ איז נוסח פּױלן אין דער יידישער מוזיק געקומען צום אויסדרוק הן אין
בראָניסלאַוו הובערמאַנס עקשנותדיקן שטרעבן צו ,פּאַנאײראָפּעלזם? און הן אין זיין
גרינדן דעם סימפאָנישן אָרקעסטער אין ארץ-ישׂראל, בכדי , צוגרייטן דעם באָדן
פאַר אַ נייער מוזיקאַלישער קולטור, װאָס מיטן לויף פון דער צייט זאָל זי געבן דער
מענטשהייט דעם גרויסן שעפער פון קלאַנגען": הן אין יצחק שלאָסבערגס ,רצה",
מיט וועלכן גרשון סיראָטאַ האָט זיך אויסגעטענהט מיטן רבונו של עולם און הן
אין מרדכי געבירטיגס ;דריי טעכטערלעך", צווישן וועלכע יעדער ייד האָט שטענדיק
געפונען איינע, אַן ענלעכע צו זיין אייגענע טאָכטער; הן אין האַרציק-פריילעכן
;שושנת-יעקב"-ניגון פון מאָדזשיצער רבי, ר' שאול ידידיה אלעזר טאַוב און הן
אין חלוציש-ריטמישן ,מחול-מסדה" פון ישׂראל פייווישיס ; הן אין די סענטימען-
טאַלע טאַנגאָס פון הענריק גאָלד און יעזשי פּעטערסבורסקי און הן אין די פאָלקס-
טימלעכע מעלאָדיעס פון משה שניאורס ,דריי נײטאָרינס" און הערץ רובינס
;רבנו תם".
איז דעריבער אונדזער אויפגאַבע אומצוקערן זיך כאָטש אין אַ געוויסער מאָס
צו יענע װוערטן, יענעם שטייגער און יענעם מװזיקאַלישן אײגנאַרט, װאָס װאָלט
אונדז געהאָלפן צוריק אַרױף אויפן דרך-המלך פון נוסח פּולן. און אויב מיין אַרבעט
וועט טיילווייז צו דעם געבן אַ קליינעם ביישטייער -- װעל איך האָבן דערגרייכט
מיין ציל,
דוד אײיזנשטאַט
(1890---1942)
דער ארי שבחכבורה
אויב אָנצוהייבן מיט אַן אַלגעמײנעם סך-
הכל, װאָלט איך מיט אַ פולן מויל געזאָגט;
דעם אױיבנאָן צווישן די יידישע מוזיקערס
אין פאַרמלחמהדיקן פּוילן האָט פאַרנומען
דוד אייזנשטאַט. טעמפּעראַמענטפולער די-
ריגענט, אויסדרוקפולער קאָמפּאָזיטאָר, אי-
בערגעגעבענער פּעדאַגאָג און ענערגישער
מוזיק-עסקן --- די אַלע האָבן זיך אין אים
צונויפגענומען און אים געמאַכט פאַרן
עמוד התווך פון דער יידישער מוזיק אין
פוילן,
געווען איז ער אַ מענטש פון שטימונגען. אַ מאָל האָט ער אין זיך געדריקט דעם
צער פון ליידנדיקן און אַ מאָל -- זיך געקוויקט מיט דער שמחה פון אַ צופרידענעם,
אַן אַנדער מאָל -- איבערגעלעבט די אַנטוישונגען פון אַ דערשלאָגענעם, און נאָך
אַן אַנדער מאָל -- מיטגעפלויגן מיט די פאַנטאַזיעס פון אַ פלועגדיקן. און אַזױ װוי
אין געפילן, אַזױ אויך אין שטרעבונגען און אידעאַלן,
יאַ מאָל גלױיביק און מיסטיש, אונטערטעניק און נאָכגיביק, און אַן אַנדער מאָל --
נאָנקאָנפאָרמיסטיש און בונטאַריש, רעװאָלוציאָנער און קעמפעריש: אַ מאָל ניכטער
און רעאַליסטיש, געמאָסטן און געווויגן, און אַן אַנדער מאָל --- אויפגעברויזט און
עקזאַלטירט, פּאַטעטיש און התלהבותדיק,
אויך אין זיין קאָמפּאָזיטאָרישער שעפערישקייט איז ער געוען פילאַרטיק און
פאַרשידנפאַרביק,
געשריבן מוזיק צו תפילות, איינגעהילטע אין סודות פון דרש און רמז און קאָמ-
פּאָנירט מעלאָדיעס צו לידער פון אברהם רייזען און דוד אײנהאָרן, װאָס האָבן
געאָטעמט מיט די אידעאַלן פון אויפואַכנדיקן יונגן יידישן דור : אַראַנזשירט פאַר
כאָר און אַרקעסטער שאַפונגען פון בולטן סאָציאַלן אינהאַלט און געשריבן מוזיק
צו ערנסטע טעאַטער-פאָרשטעלונגען, אויב זייער אינהאַלט איז געווען צוגעפּאַסט
צו זיין געמיט און געדאַנקען-גאַנג,
געפירט דעם כאָר פון דער גרויסער סינאַגאָגע אין װאַרשע אויף טלאָמאַצקע-גאַס
און געזאָרגט דערפאַר, אַז זיין גייסט זאָל זיין אַן עכט-טראַדיציאָנעלער און יידיש-
נאַציאָנאַלער און דיריגירט דעם כאָר פון ;שול-קולט", װאָס זיין כאַראַקטער איז
געווען אַן אױיסגעשפּראָכן וועלטלעך-יידישיסטישער און אָפּט אַפילו אַ פּראָלעטאַריש-
מאָנערישער. געאַרבעט וי לערער פון געזאַנג אין די שולעס פון דער יידישער
32 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
קהילה און געווען אין כסדרדיקער פאַרבינדונג מיט די בעסטע פּעדאַגאָגישע כוחות
אויפן געביט פון מוזיק-דערציונג אין לאַנד און זיך מיטבאַטײליקט אין זייערע נייע
פאַכמענישע עקספּערימענטן,
געווען צייטן, ווען ער האָט זיך אָפּגעשלאָסן אין אייגענע ד' אמות, נישט געזען
די וועלט פאַר זיך, נאָר ביחידות אױיסגעטראָגן דעם ווייטיק פון פאָלק און וועלט,
און געווען צייטן, ווען ער האָט זיך אַרײנגעװאָרפן אין קולטור-געזעלשאַפטלעכער
טעטיקייט און מיט זיין דינאַמישקײט באַװירקט די גאַנצע אָרגאַניזירטע יידישע
מוזיק-באַװועגונג אין װאַרשע. אויסער דעם האָט ער זיך אויך פאַרמאָסטן אויף אַ גאָר
גרויסע ליטעראַריש-מוזיקאָלאָגישער אַרבעט און אָנגעהויבן אַרױסגעבן אַ פּאָפּולערע
מוזיק-ענציקלאָפּעדיע אין דער יידישער שפּראַך, װאָס האָט אַרױסגערופן די װאַ-
רעמסטע אָפּקלאַנגען אין דער גאַנצער יידישער וועלט,
אַלזײטיק אין זיינע פאַראינטערעסירונגען און פּאָליטעמאַטיש אין זיין גייסטיקער
שעפערישקייט, האָט ער אין זיך געטראָגן די ווערטן פון אונדזער דורותדיקער
קולטור-ירושה. האָט יעדער יחיד געקענט אין אים געפינען עפּעס אַזעלכעס, װאָס
איז אים געווען נאָענט און אייגן. װוער ס'האָט ביי אים געפונען דאָס מיסטישע און
סאַקראַלע, און ווער -- דאָס אינטעלעקטועלע און סעקולערע: ווער --- דאָס חסידישע
און ליטורגישע, און ווער --- דאָס משׂכילישע און מאָדערנע, װאָרעם אַלץ, װאָס האָנ
געװאָרצלט אין פאָלק, האָט אויך געװאָרצלט אין אים, און דאָס אַלץ האָט ער איינ-
גראַװירט אין זיינע קאָמפּאַזיציעס און אויסגעדריקט אין זיינע טוונגען. און אויב
איך זאָג טווּנגען, מיין איך נישט די גרויסע מעשׂים, די פייערלעכע אַרױסטריטן
און אָפיציעלע צוזאַמענטרעפן, נאָר די קליינע, טאָג-טעגלעכע פירונגען, די גרויע
,קטנות היום",
ווייל דוד אײיזנשטאַט איז געווען אַ מענטש מיט אַ גרויסן מאָראַליש-עטישן כוח,
װאָס האָט מיט זיין פּערזענלעכקייט באַװירקט און באַלעבט זיין סביבה און אָנגעצונדן
אַ פייער פון גלויבן אין די, וועלכע זענען געווען אין ספקות. ער האָט געפירט די
יידישע מוזיק העכער און העכער און האָט מיט זיך מיטגעריסן די אַלע, װאָס האָבן
אין איר געװאָלט זען אַן אָרגאַנישן טייל פון יידישן קולטור-לצבן,
ער איז געווען די צענטראַלע פיגור פון יידישן מוזיקאַלישן װאַרשע.
פון נאַשעלסק -- דורך אַ שטיק אײראָפּע -- ביז װאַרשע
אין דער היים פון נאַשעלסקער שוחט האָט געהערשט אַ שטרענג-רעליגיעזער
רעזשים. און קיינער פון די קינדער האָט אַפילו נישט געװאַגט צו קלערן וועגן רייסן
צוימען. איז אויך דוד געווען אַ חדר-יינגל און שפּעטער אַ ישיבה-בחור. געהאָלפן
זיין פאָטער, דעם בעל-תפילה, בשעתן דאַװונען און געזונגען ביים שטעטלשן חזן
אין די ימים-נוראים. די מחשבה איז געווען צו מאַכן פון אים אַ רב.
ווען דוד איז געװאָרן עלטער, האָט ער אָבער באַשלאָסן צו ענדערן זיין וועג. קודם-
כל האָט ער זיך אַרױסגעריסן פון דער ענגער היים און אַזױי אַרום געװאָרן
דוד אײיונשטאַט 33
זעלבשטענדיק אין זיינע געדאַנקען און מעשׂים, און צווייטנס, האָט ער באַשלאָסן
צו גיין נאָכן רוף פון זיין האַרץ און לערנען נגינה,
די ערשטע סטאַציע איז געווען דאָס שטעטל נאַװידװאָר, אויפן וועג קיין װאַרשע,
װוּ עס איז דעמאָלט געווען חזן ר' אליעזר באָרוכאָװויטש, איינער פון די שענסטע
געשטאַלטן אין פּוױליש-טראַדיציאָנעלן חזנות. און דאָ, אין דער מחיצה פונעם
פּאַטריאַרכאַלן, הדרת-פּנימדיקן רבין, האָט ער אינגעזאַפּט אין זיך די שענסטע
ווערטן פון מזרח-אײיראָפּעישן ;האַרץ-חזנות". ער האָט באַהערשט סאָלפעזש, מוזיק-
טעאָריע און האַרמאָניע און האָט אויך גענומען דאָס דיריגענטן-שטעקעלע אין
האַנט אַרײן,
צווישן דער גרויסער צאָל תלמידים, װאָס האָבן געלערנט חזנות און געזונגען אין
כאָר פון ר' אליעזר באָרוכאָװויטש, זענען געווען דריי, וועלכע האָבן זיך אויסגעצייכנט
און געהאַט געשלאָסן אַ חברישן דרייבונד. דאָס זענען געווען : יוסף באָרוכאָװויטש
(שפּעטערדיקער אָפּערן-זינגער אונטערן נאָמען באָרין), אַ ייִנגערער ברודער פון
רבין ; שמואל יצחק פאַטער (שפּעטער חזן, אַן אָפּשטאַמיקער פון מאַקעװע, מאַקוּוו-
מאַזאָװויעצק); און דוד אייזנשטאַט. אַלע דריי האָבן געהערט צום ,הציץ-ונפגץ"-
סאָרט, װאָס האָט אין געהיים געלייענט מאַפּוס אהבת ציון און סמאָלענסקינס
התועה בדרכי החיים. האָבן זיי געווענדט זייערע בליקן צו אַנדערע װעלטן און
געזוכט זייערע נייע אידעאַלן. זיי האָבן באַשלאָסן נישט צו זיצן מער אויף דער
ישיבה-"באַנק און װאַרטן אויפן חסד פון די שיינע באַלעבאַטים, װאָס האָבן זֵיי
געגעבן צו עסן ,טעג". זי האָבן גענומען דעם גורל אין די אייגענע הענט און יעדער
האָט זיך געלאָזט אויף אַן אַנדערן וועג.
דוד אייזנשטאַט האָט לאַנג געװאַנדערט, ביז ער האָט זיך דערשלאָגן קיין בערלין,
און אויך דאָ איז אים אַלץ שער אָנגעקומען, װייל ער האָט געמוזט פירן אַן
אומאויפהערלעכן קאַמף פאַר מאַטעריעלן קיום,
ס'איז אים אָבער כדאי געווען. ער האָט דאָ געצויגן גייסטיקן שפּייז וויפיל ער האָט
נאָר געװאָלט און געשטילט זיין ויסן-דורשט, טאַקע דאָ האָט זיך אױיסקריסטאַליזירט
זיין טיפערער אינטערעס צו װאָקאַלער קונסט, וועלכער ער האָט באַשלאָסן זיך צו
ווידמענען, און טאַקע דאָ האָט ער אָנגענומען די איבערצייגונג, אַז נאָר די קלאַנגען
פון דער מענטשלעכער שטימע זענען דער דאָמינירנדיקער עלעמענט אין מלכות
המוזיק. ריינע מוזיק איז נישט דאָס, װאָס דער מענטש באַקומט אַרױס מיט דער
הילף פון מעדיום, דעם אינסטרומענט, נאָר דאָס, װאָס גייט אַרױס פון האַרץ און
מוח, פון די טיפענישן פון דער נשמה,
דוד אײזנשטאַט איז געװאָרן כאָר-דיריגענט, און שוין אין יאָר 1909 האָט ער
איבערגענומען די לייטונג פון כאָר אין דער ,גרויסער מויער-שול" אין האָמעל.
נאָך דריי יאָר איז ער אַװעק קיין ריגע, װוּ ער האָט אין משך פון פיר יאָר אַנטװיקלט
אַ ברייטפאַרצווייגטע מוזיק-טעטיקייט, אי אַלס דיריגענט פון כאָר, אי אַלס דיריגענט
פון אַן אָפּערעטע-טעאַטער און נאָך דעם האָט ער מיט אַ װאַנדערנדיקן רוסישן
טעאַטער געמאָסטן די ברייטע סטעפּעס פון אוקראַיַנע און װיײיסרוסלאַנד,
24 י. פֿאַטער / יידישע מוזיק אין פֿוילן
די צייטן זענען געווען שווערע. װוּ געטאָגט נישט גענעכטיקט. דער הונגער איז
געווען זיין נאָענטסטער פריינד. די איינציקע באַרויַקונג איז פאַר אים געווען דער
ספר. האָט ער געשלונגען פּושקינען און לערמאָנטאָון, געטע און היינע. און גאַנצע
נעכט איז ער געזעסן איבער פּאַרטיטורעס פון די גרויסע מוזיק-קלאַסיקער, שטודירט
די האַרמאָנישע גענג פון זייערע קאָמפּאָזיציעס, זיך באַמיט צו פאַרשטיין די מאָדן-
לאַציעס פון איין טאָנאַרט אין צווייטן און אויסגעטייטשט מיט פאַרשידענע פּירושים
די אינטערװאַלן און מעלאָדישע ליניעס פון זייערע שאַפונגען. געלערנט אַזױ לאַנג,
ביז זיין שאַרפער גמרא-מוח האָט דערגרונטעוועט די סודותדיקע לאַבירינטן פון
דער קאָמפּליצירטער מוזיק-לערע.
ערשט ביים סוף פון די מלחמה-יאָרן האָט ער געפונען אַ שטיקל מקום-מנוחה אין
ראָסטאָוו ביים דאָן. ער איז דאָ געװאָרן כאָר-דיריגענט אין דער גרויסער סינאַגאָגע,
װוּ עס איז געווען חזן אליהו זאַלודקאָווסקי. אַ ברודערלעכע פריינדשאַפט האָט זיך
פאַרבונדן צװישן ביידע און מיט חסידישער התלהבות האָבן זיי איינגעשטעלט אַן
עבודתיהקודש, װאָס איז געװאָרן אַ מוסטער פאַר די גרעסטע קהילות אין דער
געגנט,
אין יאָר 1921 האָבן זיך צעשיידט די וועגן פון ביידע חברים. אליהו זאַלודקאָווסקי
איז אַװעק קיין ווילנע און דוד אייזנשטאַט -- קיין װאַרשע. נאָך עטלעכע װאָכן איז
ער איינגעלאַדן געװאָרן איבערצונעמען דעם פּאָסטן פון כאָר-דיריגענט אין דער
גרויסער, אַזױ גערופענע ,דייטשישער" סינאַגאָגע אין װאַרשע אויף טלאָמאַצקע-
גאַס,
דאָ האָט זיך אָנגעהױיבן זיין זיגרייכע הויכקינסטלערישע טעטיקייט, װאָס האָט זיך
געצויגן ביזן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט-מלחמה. ער האָט זיך אַנטפּלעקט
וי אַ גרויסער מייסטער אויפן געביט פון כאָר-לייטונג און װי אַ טיפער קענער
און באַגרינדער פון דער מקורותדיקער יידישער מוזיק. זיינע פעיקייטן זענען גע-
קומען צום אויסדרוק אין יעדער אַקטיװויטעט זיינער און דערפאָלגן האָבן אים
באַגלײט אין אַלע זיינע מעשׂים.
זיין כאָר
ווער ס'האָט געהערט זינגען דעם סינאַגאָגע-כאָר אונטער דער לייטונג פון דוד
אייזנשטאַט, כאָטש איין מאָל, דער ועט אין זיין לעבן דאָס געזאַנג נישט פאַרגעסן,
די קרישטאָל-ריינע קלאַנגען און די קלינגענדיקע אַקאָרדן האָבן אין זיך פאַרמאָגט
איבערערדישן צויבער. זענען דאָס געווען עלעגישע מעלאָדיעס, האָבן זיי באַלד
אַרויסגערופן סענסיטיוו-טרויעריקע שטימונגען, זענען דאָס געווען אַלעגרישע
מאָטיוון, האָבן זיי אַרױסגערופן פרייד און גוטן הומאָר. די וויברירונגען פון די
לויטערע טענער, װאָס האָבן זיך געטראָגן אין דער לופט, האָבן אַרױסגערופן
וויברירונגען פון די געפילן אין די הערצער, וי אַן עלעקטרישער פאָדעם װאָלט
זיך געצויגן צווישן כאָר און צוהערער,
דוד אייזגשטאַט 25
אָט האָט זיך דאָס געזאַנג צעבלאָזן ביז דער העכסטער מדרגה פון עקספרעסיע
און דראַמאַטישקײט, און אָט איז עס איינציקווייז אױיסגעלאָשן, ביז צום דין-דיגסטן
עכאָ און װוידערקול. אָט האָט זיך צעטראָגן אַ מעלאָדיע, אַן אָנגעלאָדענע מיט
שטורעם און גבורה, וי זי װאָלט זיך געריסן אין די הימלען, בכדי זיי איינצונעמען
מיט כוח, און אָט האָט זיך געלאָזט הערן אַ מאָטיוו, פול מיט קינדישער שפּילעוו-
דיקייט און מיט צאַרטער ליריק. נישט בלויז מעלאָמאַנען און מוזיק-אַמאַטאָרן זענען
באַצױבערט געװאָרן, נאָר נאָך מער יודעי-דבר און ספּעציאַליסטן-זאַכקענער, װאָס
האָבן אַלײן פּראָפּעסיאָנעל זיך פאַרנומען מיט װאָקאַלער קונסט. און אָפט האָט
געטראָפן, אַז אַזעלכע מוזיקערס, וי איגנאַצי פּאַדערעװסקי (געוועזענער פּרעמיער-
מיניסטער פון דער פּוילישער רעפּובליק), עמיל מלינאַרסקי, װאַלעריאַן בער-
דיאַיעוו, אַדאַם דאָלזשיצקי און אַנדערע, האָבן זיך אַרײנגעכאַפּט אין דער סינאַ"
גאָגע אַרײין, בכדי צו הערן דעם כאָר אונטער דער לייטונג פון דוד אייזנשטאַט,
דער כאָר האָט געציילט אַריבער הונִדערט מענטשן, פון דעם זענען ביי אַכציק
געווען ייַנגלעך, אין עלטער פון 9--13 יאָר, װאָס האָבן געזונגען די פּאַרטיעס פון
סאָפּראַנאָ און אַלטאָ. זיי האָבן אויסגעפירט די דאָזיקע פונקציע בעסער וי פרויען
אין געמישטע כאָרן. די סאָפּראַנען זענען אין דער אויבערשטער לאַגע דערגאַנגען
מיט לייכטקייט צו דער דריטער ;,דאָ" און דערביי האָבן זיי אין ריינקייט פון
אינטאָנאַציע דערגרייכט די גענויסטע פּרעציזקייט,
צום װינציקסטן אַרבעט האָט דער כאָר געהאַט ביים באַהערשן נייעם רעפּערטואַר,
װאָס ס'האָט אָבער יאָ פאַרלאַנגט אָנשטרענג און מי, איז געווען דאָס קאָאָרדינירן
די אַלע עלעמענטן, וועלכע באַשטימען די קװאַליטעטן פון אַ כאָר: ריכטיקער
אָטעם-אַרײנצי און פּאַסיקער לופט-אַרױסלאָז, פאַרבנרייכקייט פון קלאַנג און איינ-
הייטלעכער ריטעם, דיסציפּלינירטקײט פון מויל-באַװעגונגען און קלאָרע דיקציע.
און אויף דעם אַלעם האָט דער דיריגענט מקפּיד געווען ביז אַ ,קוצו של יוד", און
פאַרלאַנגט דעם מאַקסימום. אָפּט האָט געטראָפן, אַז די פּראָפּעסיאָנעלע זינגערס,
באַקאַנטע אין װואַרשע סאָליסטן, האָבן נישט אַזױ שנעל אויפגענומען זיינע באַ-
מערקונגען, אַ מאָל צוליב נישט-פאַרשטײן און אַ מאָל צוליב שװעריקייטן, ער האָט
נישט רעזיגנירט און זיינס געמוזט אַדורכפירן. זיי האָבן די געגעבענע פראַזע אַזױ
פיל מאָל געמוזט איבערחזרן, ביז זיי האָבן דערפילט זיין ווילן,
אַ גרויסער מפונק איז דוד אײיזנשטאַט געווען אין באַצוג צום רעפּערטואַר פון זיין
כאָר. ער איז נישט געווען ביי דער מיינונג, אַז דער כאָר מוז זיך שטענדיק האַלטן
ביים זעלביקן מוזיק-סידור, האָט ער גענומען פון אַלעם געפונענעם דאָס בעסטע.
און אַזױ האָט מען אין אַ געויינלעכן שבת געקענט הערן ;ויהי בנסוע הארון"
פון סאַלאָמאָן זולצער 1804--1890), עובנוּחה יאמר" פון לואיס לעװאַנדאָווסקי
,)1894---1821( ,קדושה" פון דוד נאָװאַקאָווסקי (1848--1921) און נאָך אַנדערע.
ער האָט אויך געפלעגט באַאַרבעטן און זינגען קאָמפּאָזיציעס פון די שטרענג-
טראַדיציאָנעלע ניסן בעלזער-ספּיװאַק (1824--1906) און זיידל ראָװנער-מאַרגאָווסקי
(1857---1943),
36 ' י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
בכדי צו וועקן אינטערעס צו דער יידישער מוזיק האָט דוד אייזנשטאַט יאָר יערלעך
איינגעאָרדנט קאָנצערטן אין דער סינאַגאָגע, וועלכע זענען פאַרװאַנדלט געװאָרן
אין גרויסע קונסט-ימים-טובים. דאָס גאַנצע מוזיקאַלישע װאַרשע, יידן װי קריסטן,
זענען געקומען באַװונדערן די אָריגינעלע מוזיק-מאַניפעסטאַציע, װאָס האָט נישט
געהאַט אירס גלייכן אין גאַנצן לאַנד און װאָס איז אָנערקענט געװאָרן, װוי די העכסטע
דערגרייכונג אויפן געביט פון כאָראַלער קונסט אין פּוילן.
ר
איענין
תִּכְנִיח ט
בי
. ז 2 062 ה?
זנער הת ה 2 דֶש 1 צעטזת 1:0/2080ער
: /עע א ע 1 6 1,1ט ת
יו
5
+*
שּ
שּ 8.
ב 9
= 2
8 2
3 =
וב 8
הֵ שֶׁתִּעָרֵךְ 3
= : 0 11 זא ופ 6צמעס + 3
: 6 סי
ז=- , : : 5
בֵ בְּבֵית הַכְּנֵסֶת הַגְּדוֹל בְּוַרשָה 2 + צ8 עזג גענער א |8 3
תאר (? 146:6114 ז1:023) :}א 8 142 2 שר שער אַ ר
חי : 8
!= בִּיוֹם הָרִאשׁוֹן לְסֵדֶר וַיִּקְהֲליפַּקוּדי, 16 1921 א אוה 8 גנאג ,מממושמטוא שיר |8 8
1 7 8
5 אוֹר לְיוֹם כ' בַּאֲדֶר תּרצ"א (ונפו זוו 5) בִּשְׁעַת הָעֶשְׂרִים 80 .6024 0 ֿ
= יה 'אי בי
שי ם,
= 8 9
צו 1 11 11 .1 :8 2
5 = 3
3 4 מַאֲרִיב 8 בְּנֵי הֵיכָלָא. .288סץוצו81ממץ 1164 8 8װז20סמ!שש שט/סטא { | סיים
2 עַל הַנָּטִים 9 עַל נַהֲרוֹת בָּבָל ,, זושאאס װופ? .9 צַאיסועָזוע אפאעזט :2 }8 כָ
51 , : 3
++ 3 תּוֹרַת ד' תְּמִימָה 0 ד' מֶלֶך = יי 2 0 .אוא גיק 3 |א, 5
52 יי 8װ0ס0ח5810 /ת1168 2 . 1 5
1 אַגִי יִשְׁנָה 1681 הי ' 2 4 8
ר 4, יִשְׂמַח מֹשָׁה : בי 2 מלאל ואווא + צפאעזט .12 = 8 צא!/|ססוז 3
פֲ 5 בְּצֵאת יִשְׂרָאֵל 7 קבְיֵא בֶּן מהלן. : -הא/אלםגן .13 .1.6 *שואס 80 5 ל
ער 6 רבנו של עוֹלם : 3. הַבְדֶלֶה 4481 646ואסקץנז? .14 .8102 ;פשׁואוחסן. 2 .6 א
שִ די יו { 04 אֲשֶׁת.חַיֶל -5660046,, חזנוןזס!28ם 2 18 .8ן080 0088 .7 9
5 7 חַד גְיָא װ 5, הָכֵן הֶַָּל 119684 46/587 הוה , :
2 הָכֵן הַנֵ 8
3 1 /31082) 30 6 זי 1 1'14406:14 4 אטי) +צ
= : הפ 9 אי
8 וצהיר הפרוגרטם 50 גדוש טעשט אוש
.752:12 760 .7 68צ88/0זב) ,מאשצוז שי ייהןמואו1ס,, צמום
איז דער כאָר פון דער , דייטשישער" סינאַגאָגע אין װאַרשע פאַררעכנט געװאָרן
וי דער בעסטער, און זיין דיריגענט, וי איינער פון די אױטאָריטאַטיװוסטע --
און אפשר גאָר אױיטאָריטאַטיװוסטער ספּעציאַליסט -- אויפן געביט פון װאָקאַלער
קונסט אין פּױלן,
דוד אײיזנשטאַט און לאָדאָװיקא ראָקאַ
אין יאָר 1925 האָט די דירעקציע פון דער װאַרשעװער אָפּערע אונטער דער אָנפירונג
פון יאַנינאַ קאַרעלאָװיטש-װײדע באַשלאָסן אויפצופירן ש. אַנסקיס , דיבוק", מיט
דער מוזיק פון איטאַליענישן קאָמפּאָזיטאָר לאָדאָװיקאַ ראָקאַ. דער קאָמפּאָזיטאָר,
וועלכער האָט שוין געהאַט געשטעלט די אָפּערע אין איטאַליע, איז אויף דער
איינלאַדונג פון דער װאַרשעװער אָפּערע געקומען קיין װאַרשע און מיט ענטוזיאַזם
צוגעטרעטן רעאַליזירן זיין אויפגאַבע.
װי יעדער מוזיקער-גאַסט, װאָס איז פון אױיסלאַנד געקומען קיין װאַרשע, איז ער
אין אַ שבת אַװעק אין דער סינאַגאָגע הערן דעם כאָר פון אייזנשטאַטן. ער איז אַזױ
אַנטציקט געװאָרן פון דעם געזאַנג, אז ער האָט באַשלאָסן צו פאַרלאַנגען פון דער
דוד אייונשטאַט 21
אָפּערע-אָנפירונג איינצולאַדן דעם סינאַגאָגע-כאָר צו זינגען דעם פּראָלאָג און
עפּילאָג פון דער פאָרשטעלונג. צוליב די אַנטיסעמיטישע שטימונגען אין פּוילן
איז דער דירעקציע נישט געווען אויף דער האַנט דאָס צו טאָן, אָבער ווען דער
קאָמפּאָזיטאָר האָט פון דעם אָפּהענגיק געמאַכט זיין מיטאַרבעט -- איז די אָפּערע-
לייטונג געצוװווּנגען געווען מסכים צו זיין מיט זיין פאָדערונג,
וועגן די צוגרייטונגען צו דער פּרעמיערע האָט מנחם קיפּניס געשריבן אין היינט
פון 12טן מאַי 1935 :
...,קאַפּעלמײסטער דאָלזשינסקי, זאָגט מען, איז אַזױ אַדורכגענומען מיט דער
צוגרייטונג פון ,/דיבוק", אַז ער עסט גאָר קיין מיטאָג נישט... און האָט ער פון איין
פּראָבע צו דער צווייטער אַ שעה פרייע צייט --- לויפט ער אין טלאָמאַצקער סינאַ-
גאָגע בייצוזיין די איינשטודירונג פון סינאַגאָגע-כאָר, וועלכער פירט אויס דעם
פּראָלאָג און עפּילאָג פון דער אָפּערע".
די פּרעמיערע איז פאָרגעקומען מיטװואָך דעם 22סטן מאַי 1925, און אָט װאָס דער
היינט האָט געשריבן -- צווישן אַנדערן -- באַלד צו מאָרגנס :
.עס זענען געווען אָנװועזנדיק די אָנגעזעענסטע פאָרשטייער פון דער יידישער און
פּוילישער געזעלשאַפט, ליטעראַטור, פּרעסע, קונסט און טעאַטער-וועלט.
;דבוק" אַלס אָפּערע מאַכט זייער אַ שטאַרקן רושם. די פאָרשטעלונג איז אומגעוויינלעך
זאָרגפעלטיק צוגעגרייט און איז אויסגעשטעלט געװאָרן מיטן גרעסטן פּיעטעט,
שטרענג אין סטיל פון אַנסקיס דראַמע. אין לעצטן אַקט, ביים אַפּאָטעאָז, הענגט
אויף דער בינע די אויפשריפט : ,דע לפני מי אתה עומד! לפני מלך מלכי המלכים,
הקדוש ברוך הוא !. בכלל איז די אָפּערע זייער אַ פאַרביקע, באַזונדערס פּרעכטיק
און איינדרוקפול איז דער באַלעט אין צווייטן אַקט..,
פיל מאָל זענען אַרויסגערופן געװאָרן דער קאַפּעלמײסטער דאָלזשיצקי, די דירעק-
טאָרין פון דער אָפּערע קאַרעלאָװיטש-װײידע, דער דיריגענט פון סינאַגאָגע-כאָר
אײיזנשטאַט און דער קאָמפּאָזיטאָר ראָקאַ, װאָס איז ספּעציעל געקומען קיין װאַרשע
און אָנטײילגענומען אין דער צוגרייטונג פון דער אָפּערף..
אַ טאָג שפּעטער, פרייטיק דעם 24סטן מאַי 1925, האָט מנחם קיפּניס געשריבן אַ
גרעסערע אָפּהאַנדלונג וועגן דער אויפפירונג. צווישן אַנדערן האָט ער געשריבן :
2 יידישע קאָמפּאָזיטאָרן האָבן געשוויגן. דער פאַרשטאָרבענער ענגעל האָט יוצא
געווען מיט אַ סויטע פון צען מוזיק-נומערן צום ;דבוק". אַלע אַנדערע האָבן נישט
געהאַט קיין כוח אונטערצונעמען אַזאַ קאָלאָסאַלע אַרבעט. האָט זיך אויף דעם דאָזיקן
קװואַל פאַר קינסטלערישער שאַפונג געװאָרפן אַ קריסט, אַ קאַטאָליק, דער יונגער
מאָדערניסטישער איטאַליענישער קאָמפּאַזיטאָר לאָדאָװיקאַ ראָקאַ. און געװאָרפן
האָט ער זיך מיטן גאַנצן פייער פון זיין נשמה און האָט די אָפּערע געשאַפן און מיט
איר גענומען דעם ערשטן פּרײז אויפן אָפּערע-קאָנקורס אין מילאַנער טעאַטער
;לאַ סקאַלאַ".
און רעדנדיק וועגן דעם צושטייער פון דוד איזנשטאַט צום דערפאָלג פון דער
אונטערנעמונג, האָט ער געשריבן :
38 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
,אייזנשטאַטס כאָר פון סינאַגאָגע האָט מיט זיין שיין זינגען אין פּראָלאָג און עפּילאָג
צוגעגעבן דער גאַנצער זאַך אַ פאַנטאַסטישע ראַם פון הײיליקיליטורגישן קולט.
ער האָט אָנגעהויכט מיט נגינה די עולמות העליונים",
בשעת זיין וויילן אין װאַרשע איז דער איטאַליענישער מוזיקער געװאָרן אַ נאָענטער
פריינד פון דוד אײיזנשטאַט. ער האָט זיך צו זיין עלטערן קאָלעגע באַצױגן מיט גרויס
יראת הכבוד און פלעגט אים כמעט יעדן טאָג באַזוכן אין זיין היים. און די דאָזיקע
פריינדשאַפט, װאָס איר אויסדרוק איז געווען אַן אינטערעסאַנטע און סטאַבילע
קאָרעספּאָנדענץ, האָט צווישן ביידע אָנגעהאַלטן ביזן אויסברוך פון דער צווייטער
וועלט-מלחמה,
זיין קאַמפּאָזיטאַרישע טעטיקייט
דוד אײיזנשטאַט האָט געהערט צו די קאָמפּאָזיטאָרן, וועלכע האָבן געהאַלטן, אַז דער
פּראָצעס פון קאָמפּאָזיטאָרישן שאַפן איז נישט בלויז אַן אויסדרוק פון ספּאָנטאַנישן
געפילן-אויסגוס, נאָר אויך אַ קאָנסעקווענץ פון אינטעלעקטועלן וויסן. דער מוזיק-
שאַפער מוז פאַרמאָגן דעם געהעריקן באַגאַזש קענטעניש אויף אַרינצונעמען זיינע
עמאָציאָנעלע איבערלעבענישן אין די נויטיקע טעכנישע ראַמען. מוז ער, אַחוץ
סענטימענטן, װאָס קומען פון האַרצן, אויך האָבן אידעע און מחשבה. און ער האָט
דאָס געהאַט. זיינע קאָמפּאָזיציעס זענען געווען א פרוכט פון פאַרטיפטער מחשבה,
ער האָט געװוּסט, אַז עס זענען פאַראַן געוויסע נאָרמעס, וועלכע באַשטימען דעם
כאַראַקטער פון דער יידישער מוזיק. האָט ער זיך באַמיט די דאָזיקע אָפּצוהיטן און
נאָך צוצוגעבן עפּעס אייגנס, און דאָס דאָזיקע אייגענע איז געווען דער תנ"כישער
מעלאָס, וועלכן ער האָט ליב געהאַט און וועלכער האָט זיינע שאַפונגען געגעבן
מאָדאַלע באַפאַרבונג,
ער איז געווען אַ געשוווירענער פּאַליפאָניסט און זיינע כאָר-קאָמפּאָזיציעס זענען
בעיקר געווען געבויט אויף די אײיראָפּעיישע העפּטאַטאָנישע טאָנאַרטן, אָבער עס
האָבן זיך אָפּט ביי אים דורכגעשלאָגן פּענטאַטאָנישע עכאָס פון אַלטן אַמאָל און עס
האָבן זיך צו מאָל געלאָזט הערן נייע כראָמאַטישע גענג פון דאָדעקאַפאָנישן באַ-
ראַקטער, וועלכע האָבן עדות געזאָגט וועגן זיינע קאָנטאַקטן מיט דער מאָדערנער
מוזיק. װאָרעם דוד אייזנשטאַט איז מיטגעגאַנגען מיטן שטראָם פון דער צייט. עס
איז אַפילו באַקאַנט געווען, אַז ער איז אַן אָנהענגער פון אַרנאָלד שענבערגס אַטאָ-
נאַלער מוזיק און ער אַליין האָט געזוכט וועגן פאַר נייער האַרמאָניזאַציע און פרישע
שאַפונגס-פאָרמעס, |
און אין דעם גייסט האָט ער געשריבן זיין מוזיק צו ה. לייוויקס ,,גולם", װאָס איז
אויסגעפירט געװאָרן אין דער פּוילישער שפּראַך דורכן מלוכישן ,, טעאַטר פּאָלסקל"
אין װאַרשע. דער לאַנגיעריקער דירעקטאָר פונעם טעאַטער, אַרנאָלד שיפמאַן, האָט
דאָס מאָל געברענגט דעם בעסערן טעאַטער-באַזוכער אַ ספּעקטאַקל, וועלכער האָט
אים אַריינגעפירט אין דער וועלט פון מיסטעריע און פאַנטאַזיע. די פאָרשטעלונג
דוד אייזגשטאַט : | 29
איז צוגעגרייט געװאָרן מיט גרויסן פאַרנעם. מאָדערניזירט אין דער אויפפירונג,
אָריגינעל אין רעזשי, פאַרזען מיט די נייעסטע רעקוויזיטן און ליכט-עפעקטן, און
צו דעם נאָך, איז זי פאָרגעקומען אין קאָלאָסאַלן זאַל פון װאַרשעװער צירק אויף
אָרדינאַצקע-גאַס, װאָס דאָס אַלײין האָט שוין אַרױיסגערופן אַ ספּעציעלן אינטערעס
און געגעבן דער פאָרשטעלונג אַ ספּעציעלן כאַראַקטער. זי איז פאַרװאַנדלט געװאָרן
אין אַן עקספּערימענט פון טעאַטראַלער קונסט,
די מוזיק פון דוד אייזנשטאַט איז געווען געבויט אויף עכט-יידישע, טראַדיציאָנעלע
מאָטיוון און האָט אין זיך אַנטהאַלטן עלעמענטן פון אונדזערע אַלטע ניגונים, ער
האָט זי אָבער דערלאַנגט אויף אײראָפּעישע טעלערלעך און אויף אַזאַ אופן אַז
אונדזער אַלט-מזרחדיקער טענער-פּייזאַזש האָט זיך דאָ אויסגעמישט מיט דער
אַלגעמײנער טענער-וועלט פון גאַנצן אַרום. ער האָט אונטערגעשטראָכן, אַז נישט
אומעטום מוז יידישע מוזיק אַרום זיך שטראַלן מיט תורה-ריחות, נישט אומעטום
מוזן די קלאַנגען זיין געטלעך-רויק און אַרויסדרינגען איינער פון צווייטן,
האָט ער דאָ פאַרפלאָכטן אינטערװאַלן, װאָס האָבן אויסגעדריקט טראַנסצענדענטאַלן
אומרו און אַרױסגעברענגט מעלאָדישע גענג, וועלכע האָבן אויף אַ קאַנדענסירטן
אופן פאַרצייכנט מוזיקאַלישע מחשבות פון גאַנצע דורות.
די מוזיק פון דוד אייזנשטאַט צום ,גולם" פון ה. לייוויק איז געווען איינער פון די
עלעמענטן, וועלכע האָבן דער פאָרשטעלונג געברענגט דערפאָלג און זי אַרױסגערוקט
אויפן פאָדערגרונט פון די דעמאָלטדיקע טעאַטער-דערגרייכונגען אין פּולן,
אַ גרעסערע קאַנטאַטע האָט ער קאָמפּאָנירט צום טעקסט פון מאַריאַ קאָנאָפּניצקאַ:
;איז אַװעק צום קריג דער מלך", אין דער יידישער איבערזעצונג פון אַ. רייזען, די
מוזיק צום ערשטן טייל -- װוּ עס רעדט זיך וועגן די מאַרשירנדיקע חיילות פון
מעכטיקן קעניג -- איז געווען װי אַ שטענדיק:װאַקסנדיקער סיקאָיאַ-בױם; די
מעלאָדיע איז דאָ פון טאַקט צו טאַקט געװאַקסן, געװאָרן שטורמישער און קלינגענ-
דיקער, די ריטמען -- ברייטערע און פייערלעכע. דער צווייטער טייל -- אין וועלכן
ס'ווערט געשילדערט דער פּשוטער סאָלדאַט, דער פּויער סטאַך -- האָט בולט
דעמאָנסטרירט דעם טרויער פון האָפענונגסלאָזן קליינעם מענטש צװאַמען מיטן
געיאָמער פון דער נאַטור. דער אָפּקלײב פון די טענער און די ווייכע נאָכגיביקע
ריטמען האָבן דאָ קלאָר געמאָלט געוויין און אָפּהענטיקײט. די מוזיק האָט גערעדט
צום האַרצן פון יעדן איינעם, װאָס האָט זי געהערט.
דוד אײיזנשטאַט איז פון דער נאַטור געווען אַן אינדיװידואַליסט און אין זיין קאָמ-
פּאָזיטאָרישער שעפערישקייט האָט ער זיך באַמיט צו געפינען אייגענע פונקען
און פונאַנדערװיקלען אייגענע קאָנצעפּציעס. ער האָט זיך קיין מאָל נישט באַנוצט
מיט פאָלקלאָר-מאָטיוון. ער האָט אָבער מיט גייסטיקן גענאָס אַראַנזשירט פאַר כאָר
אַזעלכע לידער, װאָס האָבן פאַרמאָגט אַריגינעלן מוזיקאַלישן שטאָף און גערעדט
צו זיין געמיט. און אַזױ האָט ער באַאַרבעט ;הוליעט, הוליעט בייזע ווינטן" פון
אַ. רייזען, ;העמערל, העמערל קלאַפּ* פון אַ. רייזען, מוזיק פון אַ.מ. בערנשטיין און
;צמאה לך נפשי", טעקסט פון תהלים, אַ חבדישער ניגון. די דאָזיקע באַקאַנטע
40 י. פאַסער / יידישע מוזיק אין פּוילן
פאָלקסלידער זענען דורך זייער טיף-אַרטיסטישער האַרמאַניע-באַקלײדונג פאַר-
װאַנדלט געװאָרן אין פּערל פון יידישן ערנסטן װאָקאַלן כאָר-רעפּערטואַר און זענען
געזונגען געװאָרן דורך די בעסטע יידישע כאָרן אין דער וועלט. (פאַר ,הוליעט,
הוליעט" איז ער פּרעמירט געװאָרן פון פיידישן קולטור-פאַרבאַנד* אין ניו-יאָרק),
ער האָט אויך געשאַפן אַ סך קאָמפּאָזיציעס פון ליטורגיש-סינאַגאָגאַלן כאַראַקטער,
וועלכע האָבן זיך צעטראָגן איבער די יידישע קהילות אין גאָר דער וועלט. זיין
;קבלת שבת" און ,קדושות", זענען געזונגען געװאָרן אומעטום, װוּ עס האָבן
עקזיסטירט כאָרן, װאָס זענען געווען ביכולת צו זינגען ערנסטע שאַפונגען. דאָס
זענען געווען קאָמפּאָזיציעס, געשריבענע אין באַכיאַניש-כאָראַלישן סטיל, װאָס פון
אָנהייב ביזן סוף האָבן זיי געהאַלטן דעם צוהערער אין אַ שטימונג פון דערהויבונג
און קדושה.
אָבער נישט די שבתדיקע און יום-טובדיקע תפילות זענען דאָס געווען די, וועלכע
האָבן בעיקר געצויגן זיין אויפמערקזאַמקײט. בעיקר האָבן אים געצויגן טעקסטן
זייטיקע, על-פּיירוב נישט-באַמערקטע. אָט האָט ער זיך גאָר אויסגעזוכט דעם
אַראַמישן אַקראָסטיך ,בני היכלא", װאָס איז אָנגעשריבן געװאָרן אין 16טן
יאָרהונדערט פון איינעם פון אונדזערע גרעסטע מקובלים אין צפת, ר' יצחק לוריא
(דער אר"י הקדוש) און אים פאַרװאַנדלט אין אַ קאַנטאַטע. דער דאָזיקער טעקסט,
וועלכן חסידים פלעגן אין בין:השמשותדיקע שלוש-סעודותן זינגען וי זמירות,
האָט מיט זיין מיסטישן תוכן אימפּאָנירט דעם קאָמפּאָזיטאָר און דאָס האָט אים
באַווויגן צו שאַפן אַ קאָמפּאָזיציע פון גרויסן מוזיקאַליש-קינסטלערישן קאַליבער.
נאָך גרעסער אין פאַרנעם און װאָגיקער פון שאַפונגס-שטאַנדפּונקט איז געווען :חד
גדיאָ?. דאָס איז געווען אַ מוזיקאַלישע פּאָעמע, געבויט לויטן מוסטער פון אַ סאַנאַטע,
דער ערשטער דערציילערישער טייל האָט געהייסן ;אַללעגראָ סקערצאַנדאָ?
(8006128060 8116870), און דער צווייטער, פאַרבינדנדיקער, װאָס איז געװוען
געבויט אויף תלמודישע מאָטיוון, האָט געטראָגן די באַצייכענונג אאַנדאַנטינאָ?
(סמ1/מ62מ8). דער דריטער טייל אלאַרגאָ? (80ז18) האָט פאָרגעשטעלט דעם
קאַמף צװוישן מלאָך המוות און שוחט און דער לעצטער ;אַנדאַנטע מאַעסטאָזאָ? --
(21268/080 06מ8002) -- דעם ענדגילטיקן זיג פון דער גערעכטיקייט איבער
רשעות. |
אַנדערע באַקאַנטע שאַפונגען זיינע זענען געווען ;העברעישע סויַטע" פאַר אָרקעס-
טער און ;שכולה אכולה", אַן עלעגיע אויף אַ טעקסט פון די יוצרות פון פערטן
שבת, װאָס צווישן פּסח און שבועות,
- דער שאַפונגס-פּראָצעס פון דוד אייזנשטאַט איז געווען אַ פּאַמעלעכער. ער האָט
געהאַט אַ גרויסן אחריות-געפיל פאַר יעדער אָנגעשריבענער נאָטע. האָט אים זיין
פריינד, דער באַקאַנטער פּוילישער מזיקער- פּראָפּעסאָר װאַלעריאַן בערדיאַיעװו
געמוסרט און פאַרלאַנגט פון אים אָפּצודרוקן די שאַפונגען. די מלחמה האָט אָבער
צעשטערט אַלע פּלענער און די מערהייט כתב-ידן זענען אַװעק אין פלאַמען.
דוד איײיזנשטאַט 41
כאַראַקטעריפטיק און פרטים
אַ הויכער און ברייטבייניקער -- האָט ער מיט זיין אויסערלעכקייט געמאַכט דעם
איינדרוק פון אַ שטרענגן און גלייכגילטיקן צו מענטשן. אין דער אמתן איז עֶר
געווען אַ נוח לבריות און אַ גוטמוטיקער, האָט געזוכט אַ געלעגנהייט אַן אַנדערן
צו העלפן און ביי יעדן מעגלעכן פאַל געשטיצט זיינע חברים און ידידים,
אין פרייע מינוטן פלעגט ער זיך אַרײנכאַפּן אין ,,פּיקאַדילי"-רעסטאָראַן אויף ביע-
לאַנסקע-גאַס, בכדי צו כאַפּן אַ בליק אויף זיינע קאָלעגן. אין די אָװונטן האָט ער זיך
אַרײינגעגליטשט אין דער אָפּערע, אַװעקגעזעצט זיך אויפן פערטן שטאָק אין אַ ווינקל
און אָנגעלענטערהייט -- נישט קוקנדיק אַפילו אויף דער בינע -- איינגעזאַפּט אין
זיך די קלאַנגען פון אָרקעסטער,
ביי זיין שטענדיקער פאַרנומענקייט, האָט ער נאָך געפונען צייט פאַר פאַרשידענע
פּראָפּעסיאָנעלע אנְן געזעלשאַפטלעכע טעטיקייטן:
ער האָט אויפגענומען זינגערס, זיי אויסגעהערט, געשטעלט דיאַגנאָזעס בנוגע זייער
שטימע-מאַטעריאַל און געעצהט, וי אַזױ צו אַנטװיקלען די איינגעבוירענע פּאָטענ-
ציעלע געזאַנג-כוחות. (האָט אָפט געטראָפן, אַז פון אַ באַריטאָן איז שפּעטער געװאָרן
אַ טענאָר און פון אַ טענאָר אַ באַריטאָן,
ער איז געווען צווישן די גרינדערס פון דער ,יידישע מוזיק-געזעלשאַפט" און אַן
ענערגישער מיטבויער פון ;װואַרשעװער מוזיק-אינסטיטוט", װאָס האָט זיך געשטעלט
פאַר אַ ציל צו אַנטדעקן יונגע יידישע מזיק-טאַלענטן און זיי העלפן שפּעטער
אויסבילדן, יי יי יט
ער האָט צוזאַמען מיט אַ. פּראַגער אַרױס- } ץ
געגעבן אַ פּאָפּולערע יידישע מוזיק-ענ- װאַ ל ג ע מ ײ גנ ע ר א
ציקלאָפּעדיע אונטערן נאָמען אַלגעמיינער א
| מוּזיקָ-לֶעקְסִיקָאָן |
מזיק-לעקטיקאָן, װאָס האָט אין אַ קאָנ-
דענסירטער שפּראַך איבערגעגעבן די יי ו
טרעפלעכסטע דעפיניציעס און אינפאָר- ערשטע ידישע פּאָפוּלערע }{
מאַציעס וועגן מוזיקערס און מוזיק-פּראָ- מװיקענציקלאָפּעדיע = |
בלעמען, װי: טערמינען, היסטאָריע און וּ 0
מויקאָלאָניע. אַ שאָד נאָר, װאָס נאָכן | בארג 7
דריטן העפט, איז דער וויכטיקער אויפטו || ד איעשטאט = א ראנלר ||
אָפּגעשטעלט געװאָרן צוליב מאַנגל אין !! יי הש
מאַטעריעלע מיטלען. : (
און צום סוף: עֹר האָט רעפּרעזענטירט } וו העפש 1
דעם יידישן מוזיקער-כלל כלפּי פּנים און 0
כלפּי חוץ און פלעגט אָנטײיל נעמען אין ו
פאַרשידענע אונטערנעמונגען פון אַלגעמײ- " דיא ר שע
נעם קולטור-געזעלשאַפטלעכן כאַראַקטעך, (861שושה הנהנ
42 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
אַפילו אין די פינצטערע געטאָדטעג איז ער נישט געזעסן מיט פאַרלײיגטע הענט.
ער האָט געגרינדעט דעם יידישן סימפאָנישן אָרקעסטער און אין ,פעמינאַ-טעאַטער
אויף לעשנאַ-גאַס האָט ער געגעבן עטלעכע קאָנצערטן. ס'האָט מיטגעזונגען וי
סאָליסטין זיין טאָכטער, מרים, די אַזױ גערופענע ;נאַכטיגאַל פון געטאָ".
געקלערט --- װי ס'האָבן דאָס געטאָן טויזנטער יידן -- זיך אַרױסצולאָזן אויף אַ
װאַנדערװעג קיין רוסלאַנד. ער האָט זיך אָבער צוגעהערט צו דער שטים פון זיין
פרוי און פאַרבליבן אין װאַרשע. בשעת איינער פון די אַקציעס אין יאָר 1942
איז ער אומגעקומען צוזאַמען מיט איר.
פאַר זייערע אויגן איז דערשאָסן געװאָרן זייער איין-און-איינציקע טאָכטער, װאָס
האָט נישט געװאָלט געניסן פון קיינעמס חסדים, נאָר זיך געריסן אַרײנצוקריגן אין
אָנגעפּראָפּטן שטאַל-װאַגאָן, בכדי צו שטאַרבן צוזאַמען מיט טאַטע-מאַמע.
ביבליאַנראַפיע
4 שליטא-שטייניץ: אנציקלופדיה למופיקה -- הוצאת יהושע צ'צייק, תל-אביב
0 (ז' 42),
2 י שליטא: המוסיקה היהודית ויוצריה -- הוצאת צ'צייק, תליאביב, 1960 (ז' 185),
נתן סטאָלניץ: נגינה אין יידישן לעבן -- טאָראָנטאָ -- 1957 (ז"ז 43, 101, 102,
7.
4 לעקסיקאַן פון דער נייער יידישער ליטעראַטור -- אַלװעלטלעכער ייד. קולטור קאָנגרעס,
ניודיאָרק 1956 (ז' 67).
5 יאַנאַס טורקאָוו: פאַרלאַשענע שטערן -- באַנד 1, צענטראַליפאַרבאַנד פון
פּױלישע יידן, בוענאָס-איירעס, 1952 (ז' 68).
6 מלך ניישטאַט: חורבן און אויפשטאנד פון די יידן אין װאַרשע -- אַלגעמײנער
ייד. אַרבעטער אַָרגאַניזאַציע (הסתדרות) און ייד. נאַצ, אַרב. פאַרבאנד, תל-אביב 1948,
(זי 234).
7. לידער פֿאַר געמישטן כאַר : צונויפגעשטעלט פון י. ג ער ש טיין, וילנע 1937,
(ז"ז 20, 21, 22).
8 היינט פון 23סטן מאַי 1935,
9 מ. קיפּניס: הינט פון 24סטן מאַי, 1935.
28.9.1930 .0 שמ8טשיסי11086 21268186 8852זז
8957 21:268186 שמ84טוס/11086 60.12.1931 ,1
2 10.12.1932 , שמ8טי0ז11081 21269180 232 זא
(זי 298) 1993 צסצ שסאן :810טזעת 16018, 01 0108מ0מ4, :סטיגהמנטר ס1גע6תס
4 די חזנים וועלט, װאַרשע, נאָוועמבער 1922 (ז"ז 9, 12), דעצעמבער 1933 (ז' 12), און
אין אַנדערע נומערן.
5, די שול און די חזניםיווטלט, ואַרשע, מערץ 1927 (ז' 11); סעפּטעמבער 1937 (ז"ז
6, 17) און אַנדערע.
6 עמנואל רינגעלבלום: כתבים פון נעטאַ, באַנד צוויי, יידישער היסטאָרישער
אינסטיטוט, פאַרלאַג , יידיש-בוך" װאַרשע 1963 (ז' 74).
7, 2/8סשע111560 .מזסג1 .296 ./מ06 ...0810 16216ט 1688 :102טינס .21 81מסנזעז
(ז' 15) 141216060,1947 ,1,002 ,8טיגעפזנ8עט ,.2.2. 0.4 שאזק
אנציקלופּדיה של גלויות, עורך יצחק גרינבוים, כרך ראשון ורשה, ירושלים---תל-אביב
3 (ז"ז 313, 315, 630).
ב;
סס
מאַריסיאַ (מרים) אייזנשטאַט
(1921---1942)
נישט פאַראַן, דאַכט זיך, קיין דאָקומענ-
טאַריש בוך וועגן װאַרשע אין דער תקופה
פון דער נאַצי-אָקופּאַציע, אַז איר נאָמען
זאָל נישט דערמאָנט װוערן מיט פּיעטעט.
אין אַלע אָפיציעלע שילדערונגען, אין
אַ סך זכרונות-באַשרײיבונגען און אין פיל
עדות-דערקלערונגען פון ביים לעבן גע-
בליבענע יידן, פיגורירט איר נאָמען
צווישן די, וועלכע האָבן מיט גאָלדענץ
אותיות זיך פאַרשריבן אין יענעם טראַ-
גישן פּעריאָד פון אונדזער געשיכטע.
;וי אַ מעטעאָר האָט אויפגעלויכטן די
פענאָמענאַלע זינגערין מאַריסיאַ אייזן-
שטאַט, די טאָכטער פון דיריגענט פון װאַרשעװער סינאַגאָגע-כאָר. זי איז דערהרגעט
געװאָרן דורך ס.ס. מענער בשעת אַ ,ליקװידאַציע-אַקציע? -- אַזױ האָט געשריבן
ד"ר עמנואל רינגלבלום אין זיין באַריכט װועגן דער קולטור-אַרבעט אין געטאָ,
וועלכער איז מיט דער הילף פון דער אונטערערדישער אָרגאַניזאַציע אַרױסגעשיקט
געװאָרן קיין ניו-יאָרק פאַרן יידישן װיסנשאַפטלעכן אינסטיטוט,
אין זיין בוך: חורבן און אויפּשטאַנד פון די יידן אין ואַרשע שרייבט װעגן איר
מלך נײישטאַט צווישן אַנדערן: ,ביי יעדער פון אירע אויפטרעטונגען פלעגן מאַסן
אָנפילן דעם גרויסן טעאַטער-זאַל , פעמינאַ" אויף לעשנאָ-גאַס, װוּ עס זענען געווען
ביי טויזנט פּלעצער. אין דעם טעאַטער פלעגט אויך אויפטרעטן איר פאָטער מיט
אַ סימפאָנישן אָרקעסטער, וועלכן ער האָט געשאַפן. זי פלעגט אויך אויפטרעטן
אַלס סאָליסטן אין סימפאָנישן אָרקעסטער אונטער דער לייטונג פון די דיריגענטן
שמעון פולמאַן און מאַריאַן נויטייך. איר שטענדיקער באַגלײטער איז געווען איגנאַצי
ראָזענבאַום, אַ קינסטלער מיט אַ װעלט-נאָמען. זי פלעגט זיך אויך באַטײליקן אין
קאָנצערטן, װאָס די אונטערערדישע באַװעגונג פלעגט אײנאָרדענען".
וועגן איר טויט שרייבט יאָנאַס טורקאָוו אין זיין בוך פאַרלאָשענע שטערן: אווען
מרים אייזנשטאַט, אַלס יונג, בליענדיק מיידל, װאָלט זיך געװאָלט צעשיידן מיט
אירע עלטערן, װאָלט זי, קען זיין, נאָך געקענט אָפּגעראַטעװעט ווערן (אויף אַ קורצע
צייט), זי איז אָבער געווען אַזױ שטאַרק צוגעבונדן צו אירע עלטערן, אַז אָן זי האָט
זי נישט געװאָלט לעבן. ווען די דייטשן האָבן זיי אויפן ,אומשלאַגפּלאַץ* פונאַנדער-
געטיילט, און דוד אייזנשטאַט -- דער פאַרדינסטפולער יידישער קאָמפּאָזיטאָר און
כאָר-דיריגענט -- איז צזאַמען מיט זיין פרוי אַרײנגעשטופּט געװאָרן אין אַן
44 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
איבערפולטן פי-װאַגאָן, האָט מרים, וועלכע האָט געדאַרפט אַריין אין אַ צווייטן
װאַגאָן, זיך געריסן צו זיי. הגם דער גאַנצער טראַנספּאָרט איז באַשטימט געװאָרן
קיין טרעבלינקע אין די גאַזיקאַמערן אַרײן, און דער גורל פון אַלע װאַגאָנען איז
געווען איין-און-דער זעלביקער און פון פאָרויס באַשטימט -- האָט מרים אַפילו
אין די לעצטע מינוטן זיך אויך נישט געװאָלט שיידן מיט אירע נאָענטסטע. שוין
ביים סאַמע אַרײנגאַנג פון װאַגאָן, װוּ אירע עלטערן זענען געווען, האָט אַ דייטשע
קויל צו איר יונג, בליענדיק, פיל-צוזאָגנדיק לעבן אַ סוף געמאַכט?.
זי איז באַקאַנט געווען װי ;די נאַכטיגאַל פון געטאָי און מיט איר זינגען האָט זי
באַצױבערט די צוהערער. זי איז באַשאָנקען געווען מיט אַן איבערנאַטירלעכן כוח
פון שטימע און אינטערפּרעטאַציע, װאָס האָבן איבערצייגט און מיטגעריסן. די
ווייכקייט פון איר שטימע-טעמבער און די האַרציקע פאָרטאַמענטאָס, --- וועלכע
זענען ביי איר געווען אַ רעזולטאַט נישט בלויז פון בילדונג, נאָר אויך פון איינגע-
בוירענעם טאַלאַנט -- האָבן אַרױסגערופן באַגײסטערונג. זי האָט געקענט זיין
טיפּיש יידיש און אַרױסברענגען אין אַ פאָלקסליד דעם כאַראַקטעריסטישן עקס-
פּרעסיע-פולן יידישן קרעכץ און גלייכצייטיק דיסטינגירט און עלעגאַנט און אויספירן
די שווערסטע אַריע פון ,מאַדאַם באַטערפלײי", אָדער ,טראַװיאַטאַ". זי איז געווען
מוזיקאַליש אויסגעהאַלטן נישט נאָר אין אויסגעלערנטן און אויסגעבילדעטן מאַטער-
יאַל, נאָר זי האָט אויך געהאַט אייגענע אינווענץ און מען האָט איר געקענט
אָנפאַרטרױען אַן אַד ליביטום (פרייע אימפּראָװויזאַציע), מיט וועלכן זי האָט קיין
מאָל נישט מיסגעברויכט. אַחוץ די אַלע קװאַליטעטן אירע, איז מרים אייזנשטאַט
געווען אַ זייער שיינע, האָט פאַרמאָגט אַ סך אויסערלעכן חן, געווען העפלעך און
עלאָקװענט אין געזעלשאַפט, באַשײידן און גוט דערצויגן. האָט זי טאַקע בשעת
אירע אַרױסטריטן אויך געװירקט מיט איר גראַציעזער און שטראַלנדיקער געשטאַלט
און אַרױיסגערופן צו זיך רעספּעקט.
צ
מרים אייזנשטאַט איז געבוירן אין יאָר 1921. שוין וי אַ יונג קינד האָט זי אַרױיס-
געוויזן מוזיקאַלישע פעיקייטן, אָבער דער פאָטער האָט זי נישט געװאָלט מאַכן
פאַר קיין װוּנדערקינד. זי האָט באַקומען אַ גרינטלעכע מוזיקאַלישע דערציונג און
איר פּיאַנאָדלערער איז געווען דער באַקאַנטער מוזיקער-פּעדאַגאָג פון דער מוזיק-
הויכשול אנ. פון שאָפּען אין װאַרשע, דער פּוילישער פּראָפּעסאָר זביגניעוו
דזשעוויעצקי,
איר אַלגעמײנע בילדונג האָט זי באַקומען אין דער באַקאַנטער אין װאַרשע מיידלעך-
גימנאַזיע ;יהודיה" אויף דלוגע-גאַס, װוּ עס האָבן געלערנט די טעכטער פון דער
גאַנצער ציוניסטישער אינטשליגענץ. זי איז געווען אַן אויסגעצייכנטע שילערין
און זי האָט אויך געהערט צום געזעלשאַפטלעכן זעלבסטהילף-אַקטיוו פון די שילע-
רינס. נישט געווען קיין אַקציע און קיין אונטערנעמונג אין דער גימנאַזיע אָן איר
מיטבאַטײליקן זיך. זי האָט געהאָלפן חברות אין צוגרייטן די לעקציעס, אָרגאַניזירט
פאַראַנשטאַלטונגען, בכדי אַריינצוברענגען אין דער זעלבסהילף-קאַסע הכנסות,
מאַריסיאַ {(מרים) אייזנשטאַט 45
צונויפגעשטעלט פּראָגראַמען פאַר פאַרשידענע קולטור-אָװונטן און אַליין אַרוס:
געטרעטן אויף גרעסערע שול-פייערונגען פאַר די עלטערן און געסט. דער באַגאַבטער
מוזיקער און דיריגענט יעקב גלאַטשטײן, וועלכער איז אין ;יהודיה" געווען לערער
פון מוזיק, האָט איר אַקטיװױיטעט ספּעציעל אָפּגעשאַצט און אָפט ביי פאַרשידענץ
געלעגנהייטן וועגן דעם גערעדט,
פּיאַנאָ האָט זי סיסטעמאַטיש געלערנט, אָבער אינערלעכע נייגונגען און ליבע
האָט זי געהאַט צו געזאַנג. פלעגט זי אָפּט בשעתן שפּילן מיטברומען און מיטזינגען,
און דאָס איז געשען אַפילו אין פאַלן ווען זי איז געזעסן און געשפּילט סאָנאַטעס,
קאָנצערטן, אָדער אַנדערע שווערע שאַפונגען. אין אַלגעמײן זענען דאָס קאָמפּאַ-
זיציעס שווערע צום אויספירן מיטן האַלדז, מאַריסיאַ האָט אָבער נישט אָנגעטראָפן
אויף קיין שום טעכנישע שועריקייטן. איר שטימע, אַ לירישער סאָפּראַן מיט
קאָלאָראַטור, איז געווען טיף און הויך, װי פון די טיפסטע תהומען ביזן זיבעטן
הימל, אָן אַ סוף. אַחוץ דעם איז איר שטימע געווען וייך און עלאַסטיש, אַזי,
אַז די שװערסטע פּיאַנאָדקאַדענצן פון פּאַסאַזשן זענען ביי איר אַרוסגעקומען
גלאַטיק און ריין. זי איז אויך געווען אַ װוּנדערבאַרע סאָלפעזשיסטין, די שווערסטע
אינטערװאַלן און די קאָמפּליצירטסטע כראָמאַטישע איבערגענג זענען איר אָנגעקומען
לייכט אַפילו דעמאָלט, ווען זי האָט זיך נישט געהאָלפן מיט דער פּיאַנאָ. פלעגט זי
שטענדיק בעטן ביים פאָטער, אַז ער זאָל איר דערלויבן זיך איבערצוּוואַרפן פון
פּיאַנאָ אויף געזאַנג. ער האָט אָבער געהאַט פעסט באַשלאָסן, אַז מרים וועט זיין
אַ פּיאַנאָדװירטואָזין און נישט קיין זינגערין.
האָט זי אָפט געזונגען פאַר זיך אַליין און פאַר די נאָענטסטע, ווען עס איז פאַר דעם
געווען שטימונג. אין אַזעלכע מאָמענטן האָט זי געגעבן גאַנצע קאָנצערטן פון
אַלגעמײנער און יידישער מוזיק. גרויס הנאה האָבן מיר דעמאָלט געהאַט, ווייל
דער פאָטער האָט זיך צוגעזעצט צום אָרגל, װאָס איז געשטאַנען אין ווינקל פון
גרויסן סאַלאָן און האָט איר גענומען אַקאָמפּאָנירן. אָנגעהױבן האָט זי פון שובערטס
סענטימענטאַלע לידער, זי איז איבערגעגאַנגען צו אַריעס און שפּעטער האָט זי
געזונגען חזנישע רעטשיטאַטיון. אַלע קװאַלן זענען איר געווען נאָענט. זי האָט
געשוועבט אין די עולמות העליונים און געווען ממש גליקלעך, װאָס זי קען זיך
באַװייזן מיט דעם, צו װאָס זי האָט געהאַט אַ נטיה און ליבע, מיר האָבן אויך אַלע
געשטוינט פון װאַנען עס נעמט זיך צו איר אַזאַ גרויסער און גוט-צוגעקליבענער
געזאַנג-רעפּערטואַר. און איך על קיין מאָל נישט פאַרגעסן דעם אָװנט װען זי
האָט אַ מאָל בשעת אַזאַ צעזינגען זיך אויסגעפירט , די נאַכט? פון אַנטאָן רובינשטיין
(1829---1894). די עלעגיע פון זשול מאַססענע (1842--1912) און דאָס דאַן זייער
פּאָפּולערע לידל, װאָס דער פּולישער טענאָר יאַן קעפּוראַ פלעגט שטענדיק זינגען:
איי, איי, איי?,
פאַר איײיזנשטאַטן איז ביסלעכווייז קלאָר געװאָרן, אַז מאַריסיאַ צילט צו גיין אויפן
וועג פון ערנסטן אָפּערע-געזאַנג. ער האָט איר דעמאָלט אָנגעהויבן העלפן דערגרייכן
איר טרוים. קודם כל האָט ער באַשלאָסן צו שלייפן איר שטימע. ער אַלין -- װאָס
46 י. פֿאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
נאָר װייניקע האָבן זוכה געווען צו געניסן פון זיין קענטעניש אויף דעם געביט --
האָט זיך דעם איבערגעגעבן מיט דער גאַנצער פאָטערלעכער זאָרג. זיין מיין איז
געווען שפּעטער זי צו שיקן קיין איטאַליע, אָבער דערווייל האָט ער געטאָן דאָס
יסודותדיקע. ווייטער האָט ער איר באַקענט מיט די אוצרות פון קינסטלערישן
ליד און זי האָט באַהערשט די לידער פון שובערט, מענדעלסאָן און שומאַן. זי איז
געװאָרן אָקוראַן אין די פּערל פון דער ראָמאַנטישער, מזיקאַליש-װאָקאַלישער
ליטעראַטור, זי האָט אָבער אין דער זעלביקער צייט אויך נישט אויפגעהערט
אַרױסצוּװײיזן אינטערעס פאַרן יידישן פאָלקסליד. זי האָט געקענט צענדליקער
לידער פון קיפּניסעס און װאַרשאַװוסקיס זאַמלונגען און אויך מיט התלהבות געזונגען
,צור ישראל? פון זאַװל קװואַרטין, אָדער ;הבט משמים וראה? פון יאָסעלע ראָזענבלאַט
(1880---1933),
מאַריסיאַ אײיזנשטאַט האָט אין זיך איינגעזאַפּט די גייסטיקע אַטמאָספער פון דער
היים אין וועלכער זי איז געװאַקסן און דערצויגן געװאָרן. דאָס איז געווען אַן
אַטמאָספער פון אײיראָפּעיִשער און יידישער קולטור. פּראָבלעמען פון ליטעראַטור,
קונסט, טעאַטער און מוזיק זענען ביי איר געווען אַרטיקלען פון טאָגיטעגלעכער
שפּייז און דער קולטור-נאַציאָנאַלער רענעסאַנס פון יידישן פאָלק האָט אויסגעפילט
איר גאַנצן וועזן. זי קען דינען װי דער שענסטער ביײישפּיל פון דעם יידישן יונגן
דור, װאָס איז אויסגעװאַקסן אין פּױלן אין דער תקופה צווישן ביידע וועלט-מלחמות,
צּ
אַזאַ איז מאַריסיאַ אייזנשטאַט געווען ביזן אויסברוך פון דער מלחמה אין פּוילן,
אין סעפּטעמבער 1929. עס איז געווען עטלעכע חדשים נאָך דעם, װי זי האָט
באַקומען איר מאַטורע-דיפּלאָם און זי איז נאָך געווען פול מיט גרויסע פּלענער --
און שוין האָבן די דייטשע באָמבעס חרוב געמאַכט דאָס יידישע װאַרשע, און צוזאַמען
מיט דעם --- אויך איר לעבן. איר זינגענדיק-טאַנצנדיקע געשטאַלט איז איינגעהילט
געװאָרן אין אַ טיפן טרויער און צווייפל. זי האָט פאָרגעפילט די אָנקומענדיקע
טראַגעדיע. איינעם אַן אָװנט, אין דעצעמבער 1940, זענען מיר געזעסן ביי די
אײיזנשטאַטס אין דער היים און דיסקוטירט: יאָ, אָדער נישט לאָזן זיך אין
וועג אַרײין?
מאַריסיאַס יונגער שׂכל האָט איר דיקטירט : איבערלאָזן אַלץ און זיך לאָזן צו דער
גרענעץ, אַזױ וי דאָס האָבן געטון טויזנטער יידן. איר טעמפּעראַמענט און נאָך
מער -- מעגלעך -- איר אינטויציע האָבן איר דאָס אונטערגעזאָגט. אויך איר
פאָטער האָט איר אָנגעהויבן נאָכגעבן און צו איר צוגעשטאַנען. ווייזט אויס, אַז דער
אַמאָליקער חוש צו װאַנדערן האָט אין אים אויפגעװאַכט, און, װי אין די יונגע
יאָרן -- ווען ער האָט מיט אַ טעאַטער-קאַפּעליע אױיסגעמאָסטן די סטעפּעס פון
אוקראַיִנע -- האָט ער אויך איצט געװאָלט גיין װוּהין די אויגן װועלן אים טראָגן
און פּראָבירן מזל. ערגער קען דאָך נישט זיין! אָבער עס האָט אויך גענומען
שטעלונג די מוטער, די שטענדיק ערנסטע יושבת אוהל, די איבערגעגעבענע פרוי
און יידישע מאַמע,
מאַריסיאַ (מרים) אייזנשטאַט 47
היתכן? -- האָט זי געטענהט -- דאָ זיצן מיר כאָטש אין אייגענעם ווינקעלע,
גייען מיר נאָר אַרױס פון דער שטוב, זענען מיר שוין דאַכלאָזע װאַנדערער און מיר
האָבן שוין נישט װוּ די נאַכט איבערצושלאָפן. צי זענען מיר דען פעַיִק צו גיין
איבער גרענעצן, זיך צו שלעפּן איבער פרעמדע וועגן און זוכן אַ נייע היים ? אַרױס
פון דער היים איז דאָס זעלביקע װאָס אומקום!
געפּסקנט האָט די מאַמע. דער גורל פון דער משפּחה איז געווען געחתמעט. דאָס
ביז איצט אויסגעצערטלטע טעכטערל מאַניוסיאַ, װי די עלטערן האָבן איר גערופן,
האָט פון דעם מאָמענט אָן געמוזט מיטזאָרגן און מיטהעלפן דעם טאַטן אַריינברענגען
דאָס שטיקל ברויט אין שטוב אַרײן. זי איז געװאָרן אַ פּראָפּעסיאָנעלע זינגערין
און איר נאָמען האָט גלייך איינגענומען דאָס יידישע װאַרשע. זי האָט באַלד פון
ערשטן מאָמענט אָן געזען אין איר באַרוף אַ שליחות, וי זי װאָלט דורכן טראַגישן
גורל באַשטימט געװאָרן צו באַזינגען און צו באַװײינען דעם שוידערלעכן געראַנגל
פון דער גרעסטער יידישער קהילה אין דער וועלט פאַר נאָך אַ מינוט לעבן. אויך
די יידישע מאַסן האָבן אין איר זינגען געזען אַ שליחות, װאָס צילט נאָר זיס צו
מאַכן אירע ברידער די לעצטע טעג פון זייער לעבן. זי האָט זיך אָפּגעגעבן אַ דין-
וחשבון פון דעם מצב, און זי האָט געװוּסט, אַז מיט איר זינגען ברענגט זי אַרײן
דערהויבנקייט און האָפענונג אין די פאַרװוייטיקטע, צעבראָכענע הערצער פון די
יידן אין געטאָ, און העראָיש איז געװאָרן יעדער איר אַרױסטריט, ווען זי איז שוין
געווען זיכער, אַז אַלע אירע צוהערער, צזאַמען מיט איר, זענען פאַרמשפּט צו
פריערדיקן, אָדער שפּעטערדיקן אַכזריתדיקן אומקום,
צ
מרים אײיזנשטאַט מיט איר יידיש-מענטשלעכער דערציונג און דערװאָרבענע מידות
טובות, מיט אירע איינגעבוירענע פעיקייטן און התמדתדיקן ווילן כסדר זיך צו
לערנען, מיט איר אינטערעסאַנטן לעבן און דינאַמישער שעפערישקייט, מיט איר
אײינזאַפּן די שענסטע װערטן פון דער אײראָפּעישער קולטור צואַמען מיט די
גייסטיקע אוצרות פון אונדזער פאַרגאַנגענהײיט -- איז געווען די אָפּשפּיגלונג פון
יונגן יידישן דור, װאָס איז געװאַקסן אין פּוױלן אין דער גאָלדענער תקופה פון
פּוױלישן יידנטום, װאָס צווישן ביידע וועלט-מלחמות. זי קען פאַררעכנט ווערן וי
דער סימבאָל פון אויפגייענדיקן יונגן יידישן דור אין פּױלן, װאָס איז אָפּגעהאַקט
געװאָרן אין מיטן פון זיין בליען און װאַקסן, אַ דור, װאָס האָט קורץ געלעבט,
אָבער זייער אַ סך איבערגעלעבט,
48
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
ביב ליאָגראַפיע
מלך ניישטאַט: חרבן און איפשטאַנד פון די יידן אין ואַרשע. -- עדות-
בלעטער און זכרונות ; אַרויסג. ועדת הגולה פון הסתדרות העובדים אין ארץ-ישראל
און ייד. נאַצ. אַרבעטער-פאַרבאַנד אין אַמעריקע, תל-אביב, 1948 (ז"ז: 312; 341ן 342),
יאַנאַס טורקאָוו: אַזױ איז עס געװען.. אַרוױסג. צענטראַל-פאַרבאַנד פון פּוי"
לישע יידן אין אַרגענטיגע, 1948 (ן"ז: 201, 205, 223, 224, 226, 242, 243, 297, 452),
יאַנאַס טור קאָוו: פאַרלאַשענע שטערן (צוויי בענדער) -- אַרױסג. צענט. פאַר-
באַנד פון פּוילישע יידן אין אַרגענטינע, 1952 (ז"ז 72-68) באַנד 1.
זלמן זילבערצווייג: לעקסיקאַן פון יידישן טעאַטער -- אַרױסגעגעבן אונטער
דער השגחה פון דער יידישע אַקטיאָרן-יוניע אין אַמעריקע, פינפטער באַנד, מעקסיקע-
סיטי 1967, פאַרלאַג ,,אלישבע" (זיז 3916--3919).
אנציקלופּדיה של גלויות, עורך יצחק גרינבוים. כרך ראשון ורשה, הוצאת חברת
אנציקלופדיה של גלויות, ירושלים--תל-אביב 1953 (ז' 630).
07282ס1115601 18(8גת14:0 .ז/8ם06 ...0210 0216(ט 21658 :102טנעסם .זת 22מס1זע1
(זי 15) 1947 ש18860--1,062--1/8182802 .2.2. 0.4 שקיצן
א. מאַנגער, י. טורקאָוו, מ. פּ ערענסאָן: ידישער טעאטער אין איי"
ראַפּע, ניו-יאָרק 1968 (זייז 459, 463).
עמנואל רינגעלבלום: נאַטיצן פון װאַרשעװװוער נעטאַ, יידישער היסטאָרישער
אינסטיטוט, פאַרלאַג , יידיש-בוך", װאַרשע 1952 (ז' 315),
עמנואל רינגעלבלום: כתםים פון געטאַ, באַנד צוויי, יידישער היסטאָרישער
| אינסטיטוט, פאַרלאַג , יידיש-בוך", װאַרשע 1963 (ז"ז 74, 206),
דוד בייגעלמאַן
(1887.--=1944)
אין זיינע מעשׂות פון דער יידיששעך
טעאַטער-וועלט דערציילט יוליוס אַדלער
וועגן דוד בייגעלמאַן, אַז ;ער איז אויס-
געװאַקסן אַ פּראַכטפולער פידלער און
זייער אַ גוטער מוזיקער. איך מיין, --
שרייבט ער דאָרט -- אַז ס'איז גישטאָ
קיין לאָדזשער אין אַמעריקע, וועלכער
זאָל נישט האָבן געקענט דוד בײגעלמאַן,
אַזױ אויך צװישן װאַרשעװער יידן, װאָ-
רעם דוד האָט אָנגעשריבן זייער אַ סך
מוזיקאַלישע אָפּערעטעס, לידער און
פאָלקסלידער, װאָס קינד און קייט האָבן
זיי געזונגען".
און וועגן זיין פאָטער האָט ער געשריבן: ;שמעון בייגעלמאַן איז נישט געווען קיין
נגיד און געהאַט האָט ער צו שפּייזן אַ פאַמיליע פון ניין קינדער. ער האָט זיינע
קינדער געגעבן אַ גוטע דערציונג : ער האָט מעגלעך געמאַכט, אַז זיי זאָלן לערנען
װאָס זיי האָבן געװאָלט און וויפיל זיי האָבן געװאָלט. זענען אַלע קינדער געװאָרן
מוזיקער, געשפּילט אויף פאַרשידענע אינסטרומענטן און זיין איינציקע טאָכטער
ראָזע איז אױיסגעװאַקסן אַ פּראַכטפולע פּיאַניסטין".
דוד בייגעלמאַן האָט געשטאַמט פון אַ משפּחה, װאָס האָט מדורי-דורות געשפּינט
דעם פאָדעם פון יידישן ניגון. מיט דעם האָט זיך געגרייסט זיין פאָטער און דאָס איז
אויך געווען זיין שטאָלץ, האָט ער מיט ליבשאַפט געטראָגן דעם יידישן קלאַנג,
מיט דערהויבנקייט אויסגעזונגען זיינע מעלאָדיעס און מיטן פולן באַװוּסטזין
געשאַפן נייע געזאַנגען. און די נייע זענען געווען דורכגעפלאָכטן מיט אַלטע, איינגע-
זאַפּטע אין זיידנס און אין טאַטנס שטוב און איינגעזייגטע צוזאַמען מיט דער מאַמעס
מילך, | |
זיין אַרבעט איז פאַר אים קיין מאָל נישט געווען קיין עול, פֿאַרקערט : פּריװוילעגיע
און שליחות האָט ער אין איר געזען. האָט ער שטענדיק הנאה געהאַט פון זיין
פּראָפּעסיע און פון איר געצויגן לעבנספרייד. אַפילו אין די שווערסטע צייטן האָט
ער זיך נישט געקלאָגט און נישט געהאַט קיין טענות. ער האָט געװווּסט, אַז ער האָט
זיך אויסגעקליבן דעם וועג פון אַ יידישן טעאַטער-מוזיקער און אַז דער דאָזיקער
וועג איז אַ דאָרנדיקער : אביקע װאַנדערונגען פון אָרט צו אָרט, ביטול-באַציונג
מצד דער געזעלשאַפטלעכער פּני און כסדרדיקער קאַמף מיט די טעאַטער-באַלע-
באַטים פאַר העכערן דעם ניוואָ פון טעאַטער בכלל און מוזיק-סעקטאָר בפרט,
50 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
דעם דאָזיקן װעג האָט ער זיך אויסגעקליבן און מיטן דאָזיקן וועג געטראָטן
עקשנותדיק זיין גאַנץ לעבן. געהערט ער, צוליב דעם, צו די פּיאָנערן אויפן געביט
פון דער יידישער טעאַטער-מוזיק און ער ווערט פאַררעכנט, וי איינער פון אירע
זיילן אין פּולן אין דער צייט פון צווישן ביידע וועלט-מלחמות,
זיין היים און לעבן
דוד בייגעלמאַן איז געבוירן געװאָרן אין אָסטראָװויעץ, ראַדאָמער געגנט און געװאַקסן
איז ער אין אַ שטוב, װאָס איז געווען כולה-מוזיק. דער טאַטע זיינער, דער באַקאַנטער
אין שטאָט מוזיקער, האָט זיך נישט געשיידט פון זיין קלאַרנעט, און די ברידער
זיינע, װאָס יעדער פון זיי האָט געשפּילט אויף עטלעכע אינסטרומענטן, האָבן נישט
אויפגעהערט צו איבן אויף זייערע כלים. האָט מען דאָ שטענדיק געהערט שפּילן
פידל, װיאָלאַ, קאָנטראַבאַס, טראָמפּײיט, און װאָס נישט ? אויך די קרובים זייערע --
די צווייטע מוזיקער-משפּחה אין שטאָט -- די שפּילמאַנס, האָבן דאָ געפונען זייערע
צווייטע היים און זיי פלעגן זיך אָפּט צונויפקומען ביי די בייגעלמאַנס, בכדי צוזאַמען
צו אימפּראָװיזירן קאָנצערטן פאַרן אייגענעם פאַרגעניגן.
די פינף ברידער בייגעלמאַן
פון דעכטס : דוד, פידלער און דיריגענט ; שלמה, פידלער, לאַנגיעריקער מיטאַרבעטער פון
,אַררט"; אברהם, פּיאַניסט און אַקאָמפּאַניאַטאָר ; חיים, פידלער און סאַקסאָפאָניסט ; חנן,
סאַקסאַפאָניסט און אַקאָרדעאָניסט.
דוד בייגעלמאַן | 51
איז דאָס הויז פון שמעון בייגעלמאַן פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַ ;בית ועד למנגנים"
און האָט געשמט אין דער גאַנצער געגנט מיט איר היימלעכקייט און גאַסטפרײנד-
לעכקייט, די ספּאָנטאַנישע קאָנצערטן פון קלאַסישער און יידישער מוזיק, װאָס האָבן
זיך געטראָגן אין זומערדיקע פאַרנאַכטן פון די אָפענע פענצטער, האָבן געצויגן
צוהערער פון אַלע גאַסן, און נישט איין מאָל זענען אין דער דאָזיקער אַטמאָספער
געשאַפן געװאָרן לידער, װאָס האָבן שנעל באַקומען פליגל און זענען שפּעטער
פאַררעכנט געװאָרן וי אַנאָנימע פאָלקסלידער.
דעם קליינעם דוד האָט געצויגן דער פידל. ער האָט אָבער נישט וייניקער ליב
געהאַט דעם קלאַרנעט. פלעגט ער טאַקע אין די שפּעטערדיקע יאָרן דערציילן, אַז
די צויבער-קלאַנגען פון זיין טאַטנס קלאַרנעט האָבן אים שטענדיק געקלונגען אין
זיינע אויערן. איז דאָך דאָס פון הונדערטער יאָרן געווען דער צווייטער יידישער
אינסטרומענט! ווייל מיט וועלכן אינסטרומעגט האָט דאָס אַ ייד געקענט אַזױ
אויסוויינען זיין טרויער און אויסקרעכצן זיין קרעכץ, װי מיט פידל און קלאַרנעט?
האָבן ביידע צוזאַמען -- דער טאַטע אויפן קלאַרנעט און דער זון אויפן פידל ---
נישט איין מאָל אױיסגעגאָסן זייער ביטער האַרץ שפּילנדיק די עלעגישע מעלאָדיעס
פון גרעטשאַנינאָוו און די שטימונגפולע ,לידער אָן ווערטער" פון מענדעלסאָן,
צו אַכט יאָר איז שוין דוד אַרײנגעצױגן געװאָרן אין אַן אָרקעסטער-אַנסאַמבל,
און ווען די גאַנצע פאַמיליע איז איבערגעפאָרן וווינען קיין לאָדזש, איז ער באַלד
אַריינגעטרעטן אין אָרקעסטער פון יידישן טעאַטער, פון וועלכן ער איז געבליבן אַ
סטאַבילער מיטגליד. ער האָט זיך אויסגעצייכנט מיט זיין פלייסיקייט און איבער-
געבנקייט און פון צייט צו צייט פלעגט ער פאַרטרעטן דעם דיריגענט בשעת די
פאָרשטעלונגען. |
אין 1912 איז דוד בייגעלמאַן געװאָרן דיריגענט פון לאָדזשער זאַנדבערגס יידישן
טעאַטער און פון דעמאָלט אָן איז ער באַקאַנט געװאָרן אין פּולן װוי איינער פון די
בעסטע טעאַטער-דיריגענטן,
אין משך פון זיין קאַריערע האָט ער געאַרבעט אין די גרעסטע שטעט אין פּוילן.
אַ לאַנגע צייט איז ער געווען טעטיק אין װאַרשע, שפּעטער אין גימפּעל-טעאַטער
אין לעמבערג. מיט װאַנדערנדיקע טעאַטערס האָט ער גאַסטראָלירט אין דרום-
אַמעריקע, אַפּריקע און אַנדערע לענדער.
אין די צװאַנציקער יאָרן איז ער געװאָרן אַ מיטאַרבעטער פון באַקאַנטן אין פּוילן
רעװוי-טעאַטער ;אַזאַזעל* און אין 1927 איז ער געווען פון די נאָענטסטע מיטבויער
פון באַקאַנטן ;אַררט"-טעאַטער אין לאָדזש. ער האָט געשריבן מוזיק צו אַ סך
פּראָגראַמען פון די דאָזיקע ביידע קליינקונסט-טעאַטערס און משה בראָדערזאָן האָט
אים געהאַלטן פאַר איינעם פון די װאָגיקסטע כוחות אויפן געביט פון יידישער
טעאַטער-מוזיק,
נאָכן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט-מלחמה האָט ער מיטגעאַרבעט מיט אַ
קליינקונסט-גרופּע, וועלכע פלעגט פון צייט צו צייט אָרגאַניזירן פאָרשטעלונגען
אין לאָדזשער געטאָ, און ווען עס איז געגרינדעט געװאָרן דאָס קולטור-הויז אין
52 י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
אַרקעסטער פון זאַנדבערגס טעאַטער אין לאָדזש
סיזיצן פון רעכטס : שטובעל דוד, פידלער ; שפּייזמאַכער מאיר, פידלער, געוו. שװאָגער פון
די בייגעלמאַנס ; בייגעלמאַן דוד, דיריזשאָר פון אָרקעסטער ; הילטשער, װיאָלאַ-שפּילער,
קריסט ; מעלאָדיסט יצחק, טראָמפּעטיסט.
צװײטע שורה, פון רעכטס : לעוין וואָליע, קלאַרנעטיסט ; װאָלקאָװיטש הערש, צוייטע
פידל ; בייגעלמאַן יצחק, קאָנטראַבאַסיסט, קוזין פון דודן ; קוטנער נטע, פּױיקער; פּאָדעמסקי
מיכאל, פּוזאַניסט, שפּעטער אין ישראל-פילהאַרמאָניע,
אויבן פון רעכטם : קוטאַרסקי שמואל-הערש, פלעטיסט, שפּעטער אין ישראל-פילהאַרמאָניע;
סאַלבע פּיניע, פּוזאָניסט ; לעװוקאַװיטש ברך, כאָרעאָגראַף.
געטאָ, האָט ער געהערט צו דער גרופּע שרייבערס און קינסטלערס, װאָס זענען
געווען דער רוח החיים פון דער אינסטיטוציע. צװישן די אַקטיװוסטע זענען געווען
דער דיכטער ישעיהו שפּיגעל, דער דיריגענט און פּיאַניסט טעאָדאָר רידער, די
זינגערין אַלאַ דיאַמאַנט, די פידל-קינסטלערין בראָניסלאַװאַ ראָטשטאַט, דער לערער
א. װאָלמאַן, דער דיכטער י. אאָאַכימאָװיטש און דער טעקסטן-שרייבער ש.
יאַנאָווסקי,
דוד בײיגעלמאַן, פון זיין נאַטור אַן אָפּטימיסט, האָט זיך באַמיט אויפצונעמען דאָס
לעבן אין געטאָ וי אַ דורכגייענדיקע דערשיינונג. האָט ער זיך ניט געלאָזט
באַהערשן פון יאוש-געפילן און אָנגעהאַלטן גוטן הומאָר. ער איז נאָך כסדר געווען
שעפעריש און -- וי אַמאָל אין די גוטע צייטן --- אַליין אויך געשריבן טעקסטן
דוד בייגעלמאַן | 53
צו זיינע לידער. וועגן דעם שרייבט שמערקע קאַטשערגינסקי אין זיין בוך לידער
פון די געטאָס און לאַגערן:
;דער באַקאַנטער קאָמפּאָזיטאָר, שעפער פון הונדערטער יידישע ניגונים, דוד ביי-
געלמאַן, האָט אויך אין לאָדזשער געטאָ זיין שעפערישע טעטיקייט נישט איבער-
געריסן. אויך דאָ האָט ער געשאַפן צענדליקער נייע ניגונים און ניט האָבנדיק קיין
געהעריקע טעקסטן, אַליין עס געשריבך".
דער מצב אין געטאָ איז אָבער שנעל געװאָרן אַן אומדערטרעגלעכער. קראַנקײט
און טויט האָבן געשפּרײזט מיט ריזן-טריט. מענטשן זענען געפאַלן װוי פליגן
דער דיכטער ישעיהו שפּיגעל איז געשלאָגן געװאָרן פון גורל און עס איז פון אים
אַװועקגעריסן געװאָרן זיין טאָכטערל עואַ. עס זענען אַנטשטאַנען זיינע צוויי לידער :
;מאַך צו די אייגעלעך" און ;נישט קיין ראָזשינקעס, נישט קיין מאַנדלען". צו ביידע
לידער האָט דוד בייגעלמאַן קאָמפּאָנירט מעלאָדיעס, און ביידע לידער זענען שנעל
פאַרשפּרייט געװאָרן אין געטאָ-לאָדזש. ;/צו ערשט -- שרייבט שמערקע קאַטשער-
גינסקי --- זענען די לידער אויסגעפירט געװאָרן דורך דער זינגערין אַלאַ דיאַמאַנט
(זיך געראַטעװעט), אויף דער עפענונג פון א.ג. ,קולטור-הויז" אין לאָדזשער געטאָ.
דעם ;קייסער" (יידנעלטסטער) ח. רומקאָווסקי זענען אָבער די לידער נישט געפעלן
געװאָרן (צוליב דעם װאָס די לידער האָבן אַזױ אָפן גערעדט וועגן יידישן אומגליק
און דייטשן טעראָר), און ער האָט פאַרווערט די לידער ווייטער אויסצופירן, דראָענדיק
דעם דיכטער מיט רעפּרעסיעס. די יידן האָבן אָבער די לידער דאָך געזונגען".
אין אויגוסט 1944, בעת דער ליקװידאַציע פון לאָדזשער געטאָ, איז בײיגעלמאַן
אַװעקגעשיקט געװאָרן קיין אָשװיענטשים. אין זיין בוך פאַרלאָשענע שטערן דער-
ציילט יאָנאַס טורקאָוו: ,דוד בײיגעלמאַן האָט געהערט צו דער לעצטער גרופּע
לאָדזשער יידן, װאָס זענען פון געטאָ אַרוסגעפירט געװאָרן אין טויטן-לאַגער
אַשװיענטשים. ער האָט מיט זיך מיטגענומען זיין פידל און אַלע זיינע מוזיקאַלישע
שאַפונגען, װאָס ער האָט אַרױסגעבראַכט אין משך פון לאַנגע יאָרן",
און אָט װאָס זיין ביים לעבן געבליבענער ברודער חיים האָט מיר אין ניוייאָרק
איבערגעגעבן וועגן די לעצטע טעג פון זיין ברודער : ?בשעת דער סעלעקציע אין
אַשװיענטשים איז מיין ברודער געװאָרן צוגעטיילט צו די, װאָס זענען באַשטימט
געווען פאַרברענט צו וערן. די דאָזיקע פונקציע איז אויסגעפירט געװאָרן דורך
;זאָנדערקאָמאַנדאָ-יונגען, װאָס דער גרעסטער טייל פון זיי זענען געווען מענטשן
פון דער לאָדזשער אונטערוועלט. אָבער וועלכער ייד אין לאָדזש האָט דאָס נישט
געקענט און ליב געהאַט מיין ברודער דוד ?
האָט דודן דערקענט אַזאַ אונטערוועלט-מענטש מיטן צונאָמען ;משה חסיד". האָט
ער אים אַרויסגעגנבעט פון דער פּאַרטיע צום טויט-פאַרמשפּטע און איבערגעשטעלט
צו דער גרופּע אַרבעטער. אַזױ אַרום איז ער אַרױסגעשיקט געװאָרן אין אַן אַנדערן
לאַגער, נישט ווייט פון אוישוויץ. דאָרט איז ער קראַנק געװאָרן און אין איינעם
אַ טאָג איז ער געפאַלן ביי דער אַרבעט און געשטאָרבן,
דאָס איז געווען אין פעברואַר 1945, עטלעכע חדשים פאַרן סוף פון דער מלחמה".
54 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
זיין שאַפונגס"ווקת
דוד בייגעלמאַן האָט פאַרמאָגט אַלע געגעבענע, אַז ער זאָל קענען געפינען אַ
בכבודיקן אָרט אין דער פּוילישער אָפּערעטע. דאָס איז געווען זיין זשאַנער און דאָס
האָט אים געלאָקט. דאָך האָט ער דאָס נישט געטאָן. ער האָט זיך נישט געװאָלט
שיידן מיטן יידישן ניגון, וועלכן ער האָט געירשנט פון זיינע זיידעס און מיט וועלכן
עס זענען געווען פאַרקניפּט די דינסטע געפילן פון זיין נשמה. האָט ער די אַלטע
ניגונים געשליפן און פאַרשענערט, און נייע --- אַליין געשאַפןן; די אַלטע האָט ער
באַאַרבעט און אָנגעטאָן אין אַ נייעם קינסטלערישן לבוש, און די נייע האָט ער
געשאַפן אין גייסט פון זיין צייט. און אָט דער שטריך האָט כאַראַקטעריזירט זיין
מוזיקאַלישע טעטיקייט פון איר אָנהייב ביון סוף,
די ערשטע זיינע קאָמפּאָזיציעס זענען געווען אַראַנזשירונגען און שאַפונגען צו
אָפּערעטעס, װאָס זענען געשפּילט געװאָרן אין לאָדזש אין דער צייט פון דער
ערשטער וועצלט-מלחמה. דאָס זענען געווען אָפּערעטעס אויסגעפירטע פון יוליוש
אַדלער, װאָס נישט שטענדיק זענען זיי געווען צום האַרצן פון בעסערן טעאַטער-
צושויער. ;דאָס סקויטן-מיידל", ,די מומע גנענדל", ,די שיינע בערטאַ? און אַנדערע
ענלעכע פּיעסעס האָבן זיכער מיט זיך נישט געטראָגן קיין קולטור-װוערטן, דאָס
איינציקע, װאָס איז אין די פאָרשטעלונגען יאָ געווען אויף אַ קינסטלערישן ניואָ,
איז געווען די מוזיק. האָט אָפט די טעאַטער-קריטיק אונטערגעשטראָכן דעם
פּאָזיטיוון צושטייער פון דער מוזיק פאַר דעם דערפאָלג פון די ספּעקטאַקלען און
דאָס האָט געצויגן גרויסע מאַסן אין טעאַטער אַרײן.
זייער אַן ערנסטע אויפגאַבע האָט אויף זיך גענומען דוד בייגעלמאַן, ווען ער האָט
מסכים געווען צום פאָרשלאָג פון רעזשיסער דוד הערמאַן צו שאַפן מוזיק-אילוס-
טראַציעס צו אַנסקיס עדיבוק". וועגן דער דאָזיקער אויפפירונג שרייבט יצחק
טורקאָוו-גרודבערג אין זיינער אַן אַרבעט אד"ט: דאָס יידישע טעאַטער אין פּוילן
צווישן ביידע וועלט-מלחמות (פאַרעפנטלעכט אין יאָרבוך פון דער וועלט-פעדע-
ראַציע פון פּוילישע יידן אין תליאביב -- 1967), אַז זי ,איז געווען דער גרעסטער
דערפאַלג פונעם יידישן טעאַטער אינעם פּעריאָד צווישן ביידע וועלט-מלחמות,
אַ דערפאָלג, װאָס האָט אָפּגעהילכט איבער גאָר דער וועלט און האָט גורם געווען
אַ צאָל ,דיבוק"-אויפפירונגען אין אייניקע שפּראַכן און אויף פאַרשידענע וועלט-
בינעס".
אייגנטלעך האָט דוד הערמאַן פאַרלאַנגט פון אים צו באַאַרבעטן די שוין באַקאַנטע
פון לאַנג מעלאָדיעס און איבערנעמען די מוזיקאַלישע לייטונג פון דער פאָרשטעלונג,
דוד בייגעלמאַן האָט אָבער טיפער באַנומען זיין מיסיע. ער האָט גענומען די אַלטע
מעלאָדישע פאָלקס-קערנדלעך און האָט פון זיי אויפגעבויט נייע ראַפּינירטע מוזיק-
שאַפונגען, װאָס זענען געווען צוגעפּאַסט צו דער נייער רעזשיסערישער קאָנצעפּציע
פון דוד הערמאַן. ער האָט מיט דער מוזיק אילוסטרירט סיטואַציעס, אויסגעפילט
פּױיזעס און --- װאָס עס איז אין אַזאַ אויפפירונג װוי דער ;דיבוק" געווען דער
דוד בייגעלמאַן 55
עיקר -- אַריינגעברענגט שטימונג. עס האָט אים אויך געהאָלפן ביים דערגרייכן
דעם ציל די פולע באַזעצונג פון די פּולפּיטן. דער אָרקעסטער איז געווען פילפאַרביק
און פילשטימיק און די אויספירונג --- אַ פּערפעקטע.
די קאָמפּאָזיטאָריש-קינסטלערישע דערגרייכונג פון יונגן דוד בייגעלמאַן איז געװאָרן
אָפּגעשאַצט אין גאַנצן יידישן פּױלן און דאָס האָט אים געגעבן סטימול צו גיין
העכער. פראַגמענטן פון זיינע ,דיבוק"-אילוסטראַציעס זענען אָפּט געשפּילט געװאָרן
ביי פאַרשידענע געלעגנהייטן און אַ ספּעציעלער קאָמיטעט האָט זי אַרױסגעגעבן
אין פאָרעם פון אַ בוך.
אין די ווייטערדיקע עטאַפּן פון זיין שאַפן האָט דוד בייגעלמאַן נישט שטענדיק
געקענט נאָכקומען דעם רוף פון זיין האַרץ. זייער אָפּט איז אים אויסגעקומען
אַנדערש צו שטרעבן און אַנדערש צו לעבן. ער האָט זיך געמוזט אַראָפּנידערן צום
ביליקן געשמאַק פון די טעאַטער-דירעקטאָרן און נאָכגעבן זייערע פאָדערונגען.
אָבער אין יעדן פאַל ווען עס איז אים געגעבן געװאָרן די מעגלעכקייט צו דערשיינען
זעלבשטענדיק, לוט זיין אייגענעם אינערלעכן דראַנג, איז ער וייט אַריבער די
גרענעצן פון דורכשניטלעכקייט. עֹר האָט אַרױסגעװיזן אַריגינעלע מוזיקאַלישע
פּערסאָנאַליטעט און אייגענעם סטיל,
עס איז פאַר אים דעריבער געווען אַן אומגעהויערע סאַטיספאַקציע די מיטאַרבעט
מיטן קליינקונסט-טעאָטער ,אַזאַזעל" און שפּעטער מיט ,אַררט". דאָס געפינען זיך
אין דער מחיצה פון אַזעלכע ליטעראַריש-אַרטיסטישע כוחות וי משה בראָדערזאָן,
משה נודעלמאַן, דוד הערמאַן, יעקב ראָטבאַום און נאָך אַנדערע, האָט אים אַװעק-
געשטעלט פאַר ערנסטע פּראָבלעמען. אויך די טעמאַטיק פון די פּראָגראַמען, װאָס
זענען געווען דורכגעפלאָכטן מיט מאָטיוון פון סאָציאַלן אינהאַלט און האָבן אָפט
אַנטהאַלטן בולטע טענדענצן פון קאַמף, האָבן פאַרלאַנגט פון דוד בייגעלמאַן נאָװאַ-
טאָרישן גייסט און שטייגנדיקע קאָמפּאָזיטאָרישע אינווענץ.
אין דער דאָזיקער תקופה האָט ער געשאַפן די מוזיק צו משה בראָדערזאָנס טעקסט
;יידן שמידן", אַ גלאָקן-אַקאָמפּאַניאַמענט צו די הילכיקע האַמער-קלעפּ פון יידישן
קאָװאַל אין פּוילן. דאָס זענען זעכצן מזיק-טאַקטן, װאָס שוין ביים אָנהייב רופן
זי אַרױס אַן אַסאָציאַציע מיט האַמער און קאָװאַדלע און באַלד דערזעט מען פאַר
זיך די געשטאַלט פון פאַרהאָרעװעטן שמידער, וועלכער וויל מיט געאַנג זיך
לייכטער מאַכן זיין שווערע אַרבעט. ער האָט געאַרבעט און געזונגען שטרעבנדיק
;איבערצושמידן שװוערד אויף אַקעראײזן".
דאָס ליד האָט אָפּנעשפּיגלט דעם גייסט פון יענע טעג, ווען דער ייד אין פּױלן
האָט געזוכט אינהאַלט און אידעע אין זיין לעבן. איינער האָט דאָס געפונען אין
ציוניזם און אַן אַנדערער אין סאָציאַליזם, איינער אין קאַמף פאַר נאַציאָנאַלע רעכט
און אַן אַנדערער אין קאַמף פאַר סאָציאַלן יושר, אין צווישנצייט אָבער האָבן אַלע
געשטרעבט צו שמידן און צו זינגען :
56 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
העי, העי, ווויל דעם שמידער,
וװויל איז אים און גוט,
זיינע שטאָל-און-אייזן-גלידער
צינדן אונדז דעס מוט.
האָט דוד בייגעלמאַן זיך קונה שם געווען מיט איידן שמידן". האַרטע און טרוקענע
טענער, איינער מיטן צווייטן נישט-פאַרבונדענע, װי יעדער קלאַנג װאָלט זיך דאָ
ברייט און באַקװעם צעלייגט און נישט געװאָלט האָבן קיין געמיינזאַמס מיט זיין
שכן. דער טעמפּאָ -- מאָדעראַטאָ, נישט געיאָגט, װי דער קאָװאַל װאָלט זיך פאַר-
ענטפערט : אַ שווערער האַמער, נישט לייכט אים אויפצוהייבן! און די מעלאָדיץ
איז אַרײינגעדרונגען אין די הערצער פון יידן. זי איז געזונגען געװאָרן דורך די
ברייטסטע שיכטן פון דער יידישער באַפעלקערונג אין פּוילן. דאָס ליד איז אויך
אויסגעפירט געװאָרן פון די גרעסטע כאָרן און געזונגען געװאָרן פון סאָליסטן
שפּעטער האָבן פאַרשידענע טעאַטער-גרופּעס און קליינקונסט-בינעס עס אַריינגענומען
אין זייערע פּראָגראַמען אין פאָרעם פון מעלאַדרעציטאַציעס און אינסצעניזאַציעס,
אין דער געטאָ-תקופה האָט ער קאָמפּאָנירט מוזיק צו אַ סך לידער. צום מייסטן
זענען באַקאַנט געװאָרן : ;דאָס שניידערל" -- ווערטער פון ש. יאַנאָװוסקי ;זאַמדן
גליֶען אויף דער זון" -- טעקסט פון א. װאָלמאַן; ,שפּיגלט זיך אויף שויב די זוך",
;צו אַ װאָלקן", ,פּאַסטושקע? --- אַלע פון אַ. יאָאַכימאָװויטש, און בעיקר --- די צוויי
לידער פון דיכטער ישעיהו שפּיגעל: ,נישט קיין ראָזשינקעס, נישט קיין מאַנ-
דלען? -- אַ פּאַראַפּראַזע פון באַקאַנטן פאָלקסליד , ראָזשינקעס מיט מאַנדלען" --
און ,מאַך צו די אייגעלעך". אַחוץ דעם האָט ער דעמאָלט געשאַפן אייניגע לידער
צוזאַמען מיט די טעקסטן. די פּאָפּולערסטע זענען געווען : ;ציגיינער-ליד", ,אַ יידיש
לידל" און ,קינדער-יאָרן",
אַפּילו אין סאַמע לעצטן פּעריאָד פון זיין לעבן -- ווען עס האָבן זיך שוין געלאָשן
די לעצטע פונקען פון יידישן צאַנקענדיקן ליכטל -- איז ער נאָך געווען אָנגעפּראָפּט
מיט שעפערישן גייסט און געגלויבט, אַז ער װועט נאָך ווייטער זינגען זיינע לידער
פאַר זיך און פאַר זיין פאָלק,
דוד בייגעלמאַן האָט געהאַט די פּען אין האַנט און צוזאַמען מיט זיין אינטענסיווער
מוזיקאַלישער טעטיקייט האָט ער אויך לאַנגע יאָרן געשריבן מוזיק-רעצענזיעס
און אָפּהאַנדלונגען איבער די פּראָבלעמען פון אַלגעמײנער און יידישער מויק,
וועלכע ער פלעגט פאַרעפנטלעכן אין לאָדזשער נייער פאָלקסבלאַט, האָט ער אַזױ
אַרום געהאַט אַ מעגלעכקייט משפּיע צו זיין אויף די יידישע מאַסן אין דער גרעסטער
אַרבעטער-שטאָט אין פּױלן, זיי געלערנט הערן און פאַרשטיין מוזיק און זיי דערצויגן
צו זיין קאָנסומענטן פון עכטער ערנסטער מוזיק.
צ :
אין אַן אַרטיקל אד"ט ,דער חזנישער איינפלוס אויף דער יידישער טעאַטער-מוזיק"
(געשריבן פון שלום סעקונדאַ אין חזניס-זשורנאַל אין ניו-יאָרק אין 1950), לייענען
דוד בייגעלמאַן 57
מיר : ,איין איינפלוס, װאָס האָט געהאַט די װירקזאַמסטע השפּעה אויף דער יידישער
טעאַטער-מוזיק, װאָס הערט נישט אויף צו אינספירירן דעם יידישן טעאַטער-
קאָמפּאָזיטאָר --- היינט, פּונקט וי אין יענער צייט, ווען אברהם גאָלדפאַדען האָט
געלייגט דעם גרונדשטיין, דעם פונדאַמענט פון אַ טעאַטער פאַר יידן -- איז די
חזנישע מוזיק". און ווייטער שרייבט ער אין דעם זעלביקן אַרטיקל:
;לאָמיר איין מאָל פאַר אַלע מאָל פעסטשטעלן אַז עס איז נאָך נישט געבוירן געװאָרן
דער טעאַטער-קאָמפּאָזיטאָר, װאָס זאָל זיין בכוח זיך צו פאַרמעסטן אין נגינה מיט
דער גרויסער מוזיקאַלישער טראַדיציאָנעלער ליטורגישער ירושה, װאָס איז אונדז
געבליבן פון אונדזערע אבות אבותינו",
וועגן דוד בייגעלמאַן קען מען נישט זאָגן, אַז ער האָט געשעפּט פון דאָזיקן ברונעם.
ער האָט געהערט צו די יידישע טעאַטער-קאָמפּאָזיטאָרן, װאָס האָבן זיך אין זייערע
שאַפונגען אָנגעשפּאַרט אויפן פאָלקלאָריסטישן עלעמענט פון די יידישע געזאַנגען
ער איז אין תוך געווען אַ וועלטלעכער ייד און האָט אין זיך געטראָגן דעם מוזי-
קאַלישן אוצר פון עמכדיקן פאָלקסליד, װאָס האָט באַגלײט דאָס יידישע לעבן בשעת
פרייד און טרויער. זענען דאָס געווען ליבע-לידער, װאָס יידישע מיידלעך האָבן
געזונגען בענקענדיק נאָך זייערע חתנים: וויג-און-קינדער-לידער, װאָס מאַמעס
האָבן געזונגען בכדי צו פאַרשפּילן און איינשלעפן זייערע קינדער: חתונה-און
טאַנץ-לידער, װאָס קלעזמאָרים האָבן געשפּילט בשעת משפּחה-שמחות ; ווויליונגע-
רישע משקה-לידער, װאָס חברה פלעגט זינגען בשעת פריילעכע הוליאַנקעס, און
רעװאָלוציאָנערע מאַרשן, װאָס לאָדזשער אַרבעטער האָבן געזונגען צוזאַמען מיטן
גערויש פון פאַבריק-מאַשינען. פון אָט דעם דאָזיקן געזאַנגען-געמיש האָט דוד
בייגעלמאַן אױיסגעקנאָטן זיין אייגן ליד, מיט וועלכן ער האָט געברענגט האָפענונג
און גלויבן דעם פאַרדאַגהטן, אָפּט הונגעריקן, יידישן אַרבעטס-מענטש פון לאָדזשער
באַלוּט,
אין זיינע אינסטרומענטאַלע קאָמפּאָזיציעס האָט דוד בייגעלמאַן אַרױסגעװיזן ניי"
גונגען צו מאָדערנער אַרקעסטראַציע און צו נייער קאָנטראַפּונקטישער טעכניק,
אָבער אין די װאָקאַלע שאַפונגען זענען די מעלאָדישע ליניעס געווען האַרציקע און
לייכטע, זיי האָבן זיך ממש געבעטן געזונגען צו װערן. האָט דער עולם זיי שנעל
אונטערגעכאַפּט און געזונגען אין דער היים און ביי דער אַרבעט. עס האָט זיך
אַרױסגעװיזן, אַז די אַלע מאָטיוון, װאָס זענען געווען אַן אויסדרוק פון זיין מוזי"
קאַלישן געמיט, זענען אויך געווען נאָענט צו די הערצער פון די יידישע פאָלקס-
מענטשן. זי האָבן אָפּגעשפּיגלט דעם גייסט פון יידישן מעלאָס, טראָץ דעם, װאָס
אָפט זענען זיי געווען קאָמפּליצירטע אין זייער געבוי און װאָס זיי זענען געווען
ווייט פון דער אָנגענומענער קאָנסטרוקציע פון פּאָפּולערע לידער.
איך װעל דאָ, װי אַ ביישפּיל, נעמען דאָס באַקאַנטע געטאָ-ליד ;מאַך צו די
אייגעלעך". זעכצן פירפערטלדיקע טאַקטן, װאָס -- כאָטש זיי שטעלן מיט זיך פּאָר
אַ געבונדענע גאַנצקײט --- זענען זי צונויפגעשטעלט פון צוויי מוזיקאַלישע פראַזעס.
נישטאָ קיין איבערחזרונגען און אויך נישט קיין רעפרען. די מעלאָדיע שפּרײט זיך
58 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױילן
אויס אויף אַ דיאַפּאַזאָן פון אַ נאָנאַ (ניין טענער), עס פילט זיך אַ כסדרדיקער שטייגן
העכער, אַ מין קלעטערן אויף אַ לייטער, איבער אינטערװאַלן פון סעקסטעס (זעקס
טענער) און אַ סעפּטימע (זיבן טענער), ביז מ'גייט צוריק אַראָפּ צו דער טאָניקע
(גרונטטאָן). דערביי איז אין דעם גאַנצן געפלעכט פון טענער נישט פאַראַן קיין
איין טערצע און קוים קען מען געפינען איין קװאַרטע. איז דעריבער שווער צו זאָגן
וועגן די אַלע אויסגערעכנטע עלעמענטן, אַז זיי מאַכן דאָס ליד טיפּיש יידיש,
אָבער טראָץ דעם איז דאָס ליד פּאָפּולער געװאָרן צווישן יידן אין גאָר דער וועלט,
ממש וי ס'װאָלט געווען אַ פאָלקסליד. עס װירקט דאָ, קודם כל, די טאָנאַליטעט
פון האַרמאָנישן מינאָר, אויף וועלכער די מעלאָדיע איז געבויט און אין וועלכער
דער זיבעטער, האַלבער טאָן ציט וי אַ מאַגנעס צום גרונטטאָן און דער געוועב
פון די קלאַנגען, װאָס פליסן פון אַ טיפן אומדערגרונטעוועטן קװאַל. דאָס איז דער
מקור, װאָס ציט זיין יניקה פון דער פאָלקס-נשמה און איז אַרױסגעװאַקסן פון דער
מוזיקאַלישער טראַדיציע פון אונדזער פאָלקישער פאַרגאַנגענהײט.
און אָט דער דאָזיקער פאַרבאָרגענער מקור --- װאָס צוזאַמען מיט די פאַרשידענע
מוזיקאַלישע תנועות און ריטמען האָט ער געשאַפן אַ קאָמבינאַציע פון קלאַנגען
וועלכע זענען אַן אויסדרוק פון יידישער ספּעציפישקייט -- איז שטענדיק געבליבן
דער נאָענטסטער און טרייסטער פריינד פון דוד בייגעלמאַן. ער האָט דאָס געגעבן
דעם קאָמפּאָזיטאָר אינספּיראַציע און טענער-שטאָף אויסצופורעמען אַלע זיינע
שאַפונגען, סיי די פאָלקסטימלעכע און סיי די אינדיווידועליקינסטלערישע, אין
גייסט פון עכט-יידישן מעלאָס.
דוד בייגעלמאַן איז ,פון בלוט און ביין" געווען אַ יידישער מוזיקער. אַ יידישער,
ווייל זיין געזאַנג איז אַ קאָנדענסירונג פון גאַנצן יידישן לעבן, און זיין מוזיק ---
אַ גראַװירונג פון אַקטיאָריש-קלעזמערישן שטייגער, וועלכער איז אים געווען אַזױ
נאָענט און אייגן. צו דעם האָט ער נאָך צוגעגעבן די צאַרטקײט פון יידישן לירישן
פאָלקסליד, די עלעגיש-וויינענדיקע נאָטע פון יידישן דורותדיקן קרעכץ, און צום
סוף אויך די שפּילעודיקייט און דינאַמישע ריטמען פון די מאָטיוון, וועלכע ער האָט
איינגעזאַפּט אין זיך פון קינדווייז אָן אין זיין ;כאַלאַסטרישער" סביבה,
צּ
אַ מענטש מיט גוטע מידות אין באַציָונגען שבין אדם לחברו, אַ גוטמוטיקער און
נוח לבריות בשעת דער אַרבעט, אַ באָהעמיער אין שענסטן אויסטייטש פון װאָרט ---
אַזאַ איז ער געווען דער שפּרודלדיקער און שטענדיק גוט-געשטימטער דוד ביי-
געלמאַן. איז דער כוח פון זיין השפּעה נישט געווען קלענער, װוי דער כוח פון זיין
שאַפן. האָבן אים אַקטיאָרן, מוזיקערס און ליטעראַטן אַרומגערינגעלט מיט פריינד-
שאַפט און װאַרעמקײט און די יידישע פאָלקסמאַסן אין לאָדזש --- מיט כבוד און
ליבשאַפט.
דוד בייגעלמאַן האָט געהערט צו די פּאָפּולערסטע געשטאַלטן אין יידישן לאָדזש,
דוד בייגעלמאַן 59
ב יבל יאָג ראַ פיע
זלמן זילפערצווייג: לעקסילאַן פון יידישן טעאַטער, קדושים-באַנד, אַק-
טיאָרן-יוניע אין אַמעריקע, מעקסיקע-סיטי 1967, פאַרלאַג ,, אלישבע" (ז"ז 3729-3125).
8 10 201906 10 0004 1 2010 247/06001 : 8שץ12128702 1266082' 1,608
(ו' 15) 1964 שיסאהעגן.עו 828 {
יאָנאַס טורקאָוו: פארלאַשענע שטערן -- באַנד צוויי, בוענאָס:איירעס 1953
(ז"ז 47-44).
לעקסיקאַן פון דער נייער יידישער ליטעראַטור, ניו-יאַרק 1956 (ז' 286),
ש. קאַטשערגינסקי: לידער פון געטאָס און לאַנערן -- ניװ-יאָרק 1948. (ז"ז:
1 42, 43, 66, 68, 92, 93, 132, 171).
אונדוער געזאנג -- צ.ק. פון פּולישע יידן, װאַרשע 1947 (ז' 102).
יצחק טורקאָוו-"גרוד בערג: ידיש טעאטער אין פּױלן -- פאַרלאַג, יידיש
בוך", װאַרשע 1951 (זייז 89, 90, 124).
א. וואָלף:יאַסני: די געשיכטע פון יידן אין לאָדזש אין די יאָרן פון דער
דייטשער יידן-אויסראַטונג, יל. פּרץיפאַרלאַג, ישׂראל 1960, ערשטער באַנד (ז"ז 213,
0, 351, 427); צווייטער באַנד (185, 321),
זיגמונט סורקאָוו: די איבערגעריפענע תקופה -- בענאָס-איירעס, 1961
(ז' 209).
רעד. א. ט אַרטאַקאָווער: ספר השנה / יאָרבוך, תל-אביב 1967, (ז' 2345).
א. מ אנ ג ע ר, י. טור ק אָוו, מ. פּ ער ענסאָן: ידישער טעאטער אין איי"
ראָפּע, ניוזיאָרק 1968 (ז"ז 107, 108, 110, 221).
2 ,1,00221600 16068) 14701111:8 :0241ע2001:082 מ8{סגז 1 תַצפטיסעסהָת 68טמגט
געס} 6081 (ז"ז 82, 88) 1010 עקפש/זס1ק ,1969 1,6082416 סשסס1נמטי2סשער
| . (370, 420)
אברהם-משה בערנשטיין
(1866-=1932)
מזרח און מערב אין חזנות
אין סוף פון 18טן יאָרהונדערט איז דאָס
חזנות אַרױף אויף נייע שליאַכן. דאָס
איז געקומען װי אַ רעװלטאַט פון די
אַלגעמײנע אויפטרייסלונגען אין יידישן
לעבן אין אײיראָפּע. פון איין זייט איז
אַנטשטאַנען די מענדעלסאָנישע השׂכלה-
באַװעגונג, װאָס האָט מיט ריזן-שריט
באַהערשט ברייטע יידישע פּעריפעריעס
אין די מערב-אײראָפּעישע לענדער, און
פון דער צווייטער זייט האָט די חסידישע
באַװועגונג בליץ שנעל געפאַנגען די הער-
צער פון די יידישע מאַסן אין די מזרח-
אײיראָפּעיַשע לענדער, און װוי מיט אַ צויבער-שטעקעלע, זי אַװעקגעפירט אין די
רביישע הייף.
די משׂכילים האָבן געווירקט אונטער דער השפּעה פון הערשנדיקן ראַציאָנאַליזם,
און דענקנדיק מיט די קאַטעגאָריעס פון די פראַנצויזישע ענציקלאָפּעדיסטן האָבן
זיי געריסן קייטן און געבראָכן צוימען. דער ציל איז געװען: פּאַליטישע און
עקאָנאָמישע גלײיכבאַרעכטיקונג און געצאָלט האָבן זיי דערפאַר יעדן פּרײז. קיין
הייליקייטן האָבן מער נישט עקזיסטירט, און דאָס, װאָס איז נאָך יאָ געבליבן, האָט
געמוזט אויסזען גוייִש. פּונקט פאַרקערט האָבן זיך געפירט די חסידים. אַנטוישטע
אין דער אויסערלעכער װעלט און באַעװלטע דורך די פּלוטאָקראַטישע פּרנסים
פון די קהלות, האָבן זיי זיך געקלאַמערט אין דער אייגענער אמונה. זיי האָבן געזוכט
מיט אייגענע כוחות צו געפינען דעם וועג צו דער גאולה און יעדער צוקלעפּ פון
דרויסן איז ביי זיי געװאָרן יידיש,
פּאַראַלעל צו די אַנטװיקלונגען פון די דאָזיקע צוויי שטרעבונגען, האָבן זיך אויך
אין חזנות אַנטװיקלט צוויי שטראָמען: איינער, דער מערב-אײראָפּעישער --
וי אַן אומצערייסלעכער באַגלײטער פון דער השׂכלה-באַװעגונג --- װאָס זיין וועג
איז געווען רעפאָרמאַציע, און דער צווייטער, דער מזרח-אײיראָפּעישער --- װי דער
מיטגייער פון חסידות --- װאָס זיין גאַנג איז געווען ענג געבונדן מיט טראַדיציע
און מיטן אייגענעם. דער ערשטער האָט זיך בעיקר באַזירט אויפן שׂכל, ווייל זיין
ציל איז געווען פאָרעם און עסטעטיק, און דער צוייטער -- אויפן געפיל, ווייל
זיין ציל איז געווען דינען גאָט מיט התלהבות,
דער רעפאַרמאַטאָרישער שטראָם האָט זיך נישט באַנוגנט מיט איינפירן פיר-שטימיקע
אברהם משה בערנשטיין 1
כאָרן, אַרײנפירן דעם אָרגל אין בית:הכנסת און איינשטעלן אַ נייעם סדר אין
דאַוונען : זיינע אָנהענגער זענען אין זייער ;ככל הגויימדיקייט? אַזױ ווייט אַװעק,
אַז זיי האָבן געריסן גאַנצע בלעטער פון סידור, איינגעפירט פרויען-כאָרן און
קלינגענדיקע גלעקלעך, אַזױ װי אין קירכע. פון די טראַדיציאָנעלע ניגונים און
נוסחאות האָבן זיי אַראָפּגעצױגן דעם יידישן לבוש און עס איז דערגאַנגען צו דעם,
אַז אין יידישן בית-כנסת איז געווען שווער צו געפונען אַ יידישן ניצוץ. די רעפאָר-
מאַטאָרן האָבן זיך אַפילו געװוענדט צו קריסטלעכע קאָמפּאָזיטאָרן אַז זי זאָלן
שרייבן מוזיק צו יידישע תפילות,
אין גאַנצן אַנדערש האָט אויסגעזען דער וועג פון טראַדיציאָנעלן חזנות. דבקות און
השתפכות הנפש קענען נאָר קומען צום אויסדרוק דורך געזאַנג. די פאַרבאָרגנסטע
כוונות מוזן באַקומען זייער אָנשפּאַר אין קלאַנג, און דעריבער קען מען נישט
אָפּטײילן דאָס דאַוונען פון זינגען. ,לשמוע אל הרינה ואל תפילה" --- האָבן די חסידים
פאַרשטאַנען פּשוטו כמשמעו: קודם-כל געזאַנג -- רינה -- די שׂמחה פון קלאַנג,
און ערשט נאָך דעם -- דאָס װאָרט, די תפילה,
האָט זיך די חסידישע דבקות אַריינגעפלאָכטן אין די געזאַנגען פון די חזנים אין
פּױלן, רוסלאַנד און אוקראַינע, און אין דעם האָבן זיי געזען דעם יסוד פון עבודת
הקודש. און אַזױ אַרום האָט זיך אַנטװיקלט דאָס אַזױ גערופענע האַרץ-חזנות, װאָס
זיין קענצייכן איז געווען דער יידישער קרעכץ, געפילן-אויסברוך און התלהבות, און
עס איז געװאָרן אַ קװאַל פון דערהויבונג און גייסטיקער הנאה פאַר די מאַסן פון
מזרח-אײיראָפּעיַשן יידנטום. |
פינטעז פון צוויי שטראַמען
אין די לעצטע צענדליקער יאָרן פון פאָריקן יאָרהונדערט איז אין חזנות פאָרגע-
קומען דאָס זעלביקע, װאָס אין אַלגעמײינעם קולטור-לעבן פון יידישן פאָלק : די צַוִויי
עקסטרעמען, װאָס האָבן געהאַט באַהערשט דאָס יידישע לעבן -- די השׂכלה און
דאָס חסידות --- האָבן זיך אָנגעהױבן צו דערנענטערן, און עס האָט זיך געפאָרעמט
דער נאַציאָנאַלער חיבת-ציון-געדאַנק. און אויך אין חזנות איז געשען אַזױ, אַז דאָס
פאַרפרעמדטע, מערב-אײראָפּעיִשע סינאַגאָגאַלע געזאַנג האָט זיך אָנגעהויבן חברן
מיטן עכט-טראַדיציאָנעלן יידישן בית-הכנסת-שטייגער און ס'האָט זיך אַנטװיקלט
אַ נייער דרך. דער דאָזיקער װעג האָט געשטרעבט קודם-כל אונטערצושטרייכן
און צו באַזירן זיך אויפן אייגענעם, אויף דער ירושה פון דורות, און דערביי זיך
צו באַנוצן מיט די דערגרייכונגען פון דער אַלגעמײנער מוזיק אויף צו באַצירן
דאָס אייגענע, אָריגינעלע. אוױיסרייניקן דאָס חזנות און דערווייטערן פון אים אַלע
פּסולתן און אָנװוּקסן, און דאָס מקוריותדיקע אָנטאָן אין אַן עסטעטישן אײראָפּעיִשן
לבוש --- דאָס איז געװאָרן די שטרעבונג,
צוישן די ערשטע, װאָס האָבן זיך געווידמעט דער דאָזיקער אויפגאַבע, זענען געווען
ברוך שאָר (1823--1904), אליעזר געראָװיטש (1844--1912), דוד נאָװאַקאָווסקי
62 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
(1848---1921) און בעיקר -- פּנחס מינקאָווסקי (1859---1924), און דאָס, װאָס דער
לעצטער האָט געטאָן אין אָדעס, האָט אברהם משה בערנשטיין געטאָן אין ווילנע,
זי ביידע האָבן צונויפגעשמאָלצן דאָס השׂכלה-חזנות פון סאַלאָמאָן זולצער (1804---
0) מיטן האַרץ-חזנות פון ניסן בעלזער-ספּיװאַק (1824--1906), פון זולצערן
האָבן זיי גענומען די שטרעבונג צו סדר און עסטעטיק, און פון ניסן בעלזער --
דעם דראַנג צום אייגענעם אינערלעכן ניצוץ. עס איז אַנטשטאַנען דאָס סינטעז-
חזנות, װאָס פּנחס מינקאָווסקי אין אָדעס און אברהם משה בערנשטיין אין ווילנע
האָבן עס אין דער שענסטער און בולטסטער פאָרעם אַליין רעפּרעזענטירט,
זי ביידע האָבן דאָס חזנות אַרויפגעפירט אויף נייע האָריזאָנטן. זיי האָבן קאַטעגאָריש
אָפּגעװאָרפן דעם ?תהא אדם בצאתך ויהודי באהלך? און פאַרלאַנגט ביידע צוזאַמען,
מענטש און ייד אומעטום, הן אין גאַס און הן אין שטוב. יידישער מעלאָס, װי דער
אויסדרוק פון נשמה-יתרהדיקייט און דורותדיקן קידוש-השם, פאַרקניפּט מיט
אײיראָפּעישער אויסערלעכקייט און מיט כללים פון פּלאַנירטער אָרדענונג; דבקות,
װאָס פליסט פון האַרץ, צוזאַמען מיט מחשבה, װאָס צוימט און רעגולירט, האָבן זי
ביידע פאַרשפּרײט מיט װאָרט און שריפט זייערע מיינונגען און קודם-כל --- אַליין
פאַרווירקלעכט, הלכה למעשׂה, די שיטה, װאָס זיי האָבן געפּרעדיקט,
אין חזנות האָבן זיי געזען אַ שליחות, װאָס האָט פאַר אַ ציל צו העלפן דעם פאָלק
אין זיין קאַמף פאַר עקזיסטענץ און דעריבער מוזן די חזנים זיין ראוי צו דער
דאָזיקער שליחות, האָבן זיי אַרױסגערוקט פאַרלאַנגען וועגן געהעריקער צוגרייטונג
צום חזנישן באַרוף : אַלגעמײנער און מוזיקאַלישער וויסן, יידישע תורה און מאָראַ-
ליש-עטישע וערטן. װער עס באַזיצט נישט די אויסגערעכנטע מידות, דער קען
נישט אויספירן די פליכטן פון חזן,
דער חזן מוז פאַרשטײן, אַז ער איז נישט סתם אַ זינגער-פאַרװויילער, נאָר אַז ער
האָט התחייבותן כלפּי יעדן יידישן יחיד און כלפּי דעם כלל. פאַראַן פונקציעס
פון רעליגיעז-טראַדיציאָנעלען כאַראַקטער, װאָס זענען פאַרבונדן מיטן לעבן פון
יעדן יחיד, פון זיין געבורט ביזן טויט, און פאַראַן פונקציעס, װאָס דער חזן דאַרף
אויספירן בשעת פאָלקס-צוזאַמענקונפטן, צי דאָס זענען פאַרזאַמלונגען פון אַקאַ-
דעמיש-טרויעריקן אינהאַלט, צי פון פייערלעך-פריילעכן כאַראַקטער. דער חזן דאַרף
מיט פּאַסיקן מזמור אין ביידע פאַלן לאָזן הערן זיין שטימע.
איז טאַקע אברהם-משה בערנשטיין קודם כל געווען דער אמתער שליח-ציבור,
װאָס מיט זיין געבענטשטער טעטיקייט אין ווילנע, האָט ער אויסגעפילט אַ הויכע
נאַציאָנאַלע קולטור-שליחות : ער האָט מיטן אופן פון פירן זיין חזנות געהאָלפן
וועקן דעם נאַציאָנאַלן באַװוּסטזײן פון יונגן דור און מיט זיינע טוּונגען מיטגעבויט
די קולטור פון פאָלק.
א.מ. בערנשטיין איז פון זיין יונגן עלטער געווען געבונדן מיט דער יידישער
נאַציאָנאַלער באַװעגונג, און ווען אחד העם (אשר גינזבורג) האָט אין יאָר 1889
געגרינדעט די חובבי-ציון-אָרגאַניזאַציע ,בני-משה", איז ער געװאָרן אירער אַ
מיטגליד, דער נאָמען אַליין האָט שוין געדאַרפט זיין אַ ,צייכן פאַר אַלע חברים, אַז
אברהם משה בערנשטיין | ' 63
זי זאָלן ווענדן זייערע אויגן צום אויסדערוויילטן פון פאָלק און באַנעמען אַלץ,
װאָס ער האָט געטאָן און געליטן פאַר זיין ליבע צום פאָלק, בכדי צו וויסן, וויפל
די דאָזיקע ליבע פאַרלאַנגט פון יעדן איינעם". און ווייטער האָבן די ?בני-משה"
געשטרעבט צו דערצנען אַ דור, װאָס זאָל נישט קניען פאַר די גויים און נישט
שפּייזן זיך ביי פרעמדע טישן, נאָר גיין דעם אייגענעם וועג און ווערן אַ מוסטער
פאַר אַנדערע,
און אברהם-משה בערנשטיין, מיט זיין וויסן, מיט זיין באַנעמען די אויפגאַבעס פון
חזנות און מיט זיין מאָראַליש-עטישער התנהגות אין טאָג-טעגלעכן לעבן, איז געווען
אַ מוסטער פאַר די אַלע, װאָס האָבן פאַרשטאַנען דעם באַדײיט פון חזנות פאַר דער
נאַציאָנאַלער קולטור,
זיין װעג צו חונות
;דריי פּערזאָן האָבן געהאַט אַ באַזונדער אָרט אין אברהם-משהס האַרץ" -- האָט
געשריבן זיין ברודער מ. בערנשטיין אין די חזנים וועלט נ. 9, פון יולי 1934:;
זיין מאַמע, זיין ערשטער מלמד, אליה דער ;טשערעבוטער" און זיין מוזיקאַלישער
און גייסטיקער רבי, דער קאָוונער חזן ר.י. ראַבינאָװיטש. פון דער מאַמע, וועלכע
האָט אים פאַריתומט, ווען ער איז אַלט געווען צען יאָר, האָט ער געירשנט איר
איידלקייט און באַשײדנקײט, פון ;טשערעבוטער" -- זיין גוטמוטיקייט און געדולד,
און פון קאָװונער חזן -- די שטענדיקע שטרעבונג צו לערנען און צו גיין העכער,
די מעגלעכקייטן צו לערנען, זענען אין דעם פאַרװאָרפענעם שטעטעלע שאַצק
געווען זייער קליינע. ביי זיבן יאָר האָט ער שוין געלערנט גמרא און ביי צען --
האָט ער שוין מער נישט געהאַט ביי וועמען צו לערנען. איז געבליבן, אַז ער זאָל
ממשיך זיין אין דער ישיבה אין מינסק, װאָס איז געווען באַקאַנט װוי אַ מקום תורה
און װוּ ס'האָבן געוווינט דער מאַמעס עלטערן.
אין מינסק האָט ער אָנגעהויבן זינגען ביים דאָרטיקן חזן ישׂראלקע און פון דעמאָלט
אָן האָט ער זיך פאַרקנסט צו דער יידישער נגינה. ער האָט שפּעטער געלערנט
צוויי יאָר אין דער באַקאַנטער ישיבה אין מיר, נאָך דעם אין אַנדערע מקומות,
און אומעטום געזונגען ביי חזנים און געלערנט דעם מאַקסימום, וועלכן ער האָט
ביי זיי געקענט אַרױסבאַקומען. דאָס האָט אַזױ געדויערט ביז 1884, ווען ער איז
אָנגעקומען קיין קאָווגעי
בשעת זיינע װאַנדערונגען פון אָרט צו אָרט האָט ער מיטגעמאַכט אַ סך צרות,
האָט ער געטראָפן אַ חזן אַ יודע-ספר, איז ער נישט געווען קיין מנגן, האָט ער
געטראָפן אַ מנגן, איז ער נישט געווען קיין יודע ספר. האָט ער געמוזט אויסשטיין
יעדנס קאַפּריזן און שװאַכקײטן. איז ער געהאָלפן געװאָרן מיטן געפינען דעם
קאָוונער חזן ר.י. ראַבינאָוװיטש. ביי אים האָט ער געפונען דאָס, צו װאָס ער האָט
געגאַרט: מױזקאַלישקײט צוזאַמען מיט טראַדיציאָנעלן חזנות, לומדישע חריפות
צוזאַמען מיט אײראָפּעישער עסטעטיק. האָט ער זיך מיט ענטװזיאַזם גענומען צו
64 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
לערנען. אַחוץ מוזיק האָט ער דאָ געלערנט רוסיש און דייטש, געלייענט װערק
פון דער װעלט-ליטעראַטור, געהאַלטן די האַנט אויפן דופק פון דער יידישער און
פון דער העברעישער ליטעראַטור און דערביי זיך נישט געשיידט מיט דער גמרא.
אויך נאָכן ווערן דיריגענט פון כאָר האָט ער געלערנט אין דער קאָװונער מוזיקשול,
אין דעם דאָזיקן פּעריאָד האָט זיך אויסגעפורעמט זיין אינטעלעקטועלע פערזענ-
לעכקייט. ער האָט זיך באַקענט מיט דער קלאַסישער מוזיק, באַהערשט וויסנשאַפט-
לעך און פּראַקטיש די נוסחאות התפילה און די יסודות פון דער יידישער מוזיק,
געבילדעט די שטימע, און בעיקר --- פאַרטיפט זיך אין די פּראָבלעמען פון יידישן
פאָלק און זיין קולטור. עֹר האָט שוין אין דער זעלביקער צייט קאָמפּאַנירט ,זאַמד
און שטערן" פון ש. פרוג און ;על הררי ציון" פון מ. דאָליצקי, לידער, װאָס האָבן
זיך בליץ שנעל צעטראָגן איבער אַלע יידישע ישובים אין דער וועלט,
אַ קורצע צייט איז ער געווען חזן אין דער ביאַליסטאָקער שול ,עדת ישורון", און
פון דאָרט איז ער אָנגעקומען קיין ריגע, װוּ ער האָט געפירט דעם כאָר פון באַרימטן
חזן ברוך לייב ראָזאָווסקי (1841---1919), אין משך פון פיר יאָר האָט ער אויף ס'ציי
געהאַט אַ מעגלעכקייט צו גיין פאָרויס, הן אַ דאַנק זיין מיטאַרבעט מיטן גרויסן חזן
און הן אַ דאַנק זיינע קאָנטאַקטן מיט דער מוזיקאַלישער עליטע אין ריגע.
אין 1892 איז ער איינגעלאַדן געװאָרן קיין ווילנע, װוּ ער האָט איבערגענומען די
חזן-שטעלע אין דער שול ;טהרת-הקודש". דרייסיק יאָר איז ער געשטאַנען אויף
א. מ. בערנשטיין (צווישן די זיצנדיקע -- דער דריטער פון לינקס) מיט לערערס און שילערס
אברהם משה בערנשטיין : יי | 65
זיין פּאָסטן און געווען שעפעריש אויף אַ סך געביטן פון יידישן קולטור-לעבן
און אַ דאַנק זיינע גייסטיקע איגנשאַפּטן, קאָמפּאָזיטאָרישער אַקטיװויטעט און
שריפטשטעלערישער טעטיקייט האָט ער אויפגערודערט די גאַנצע יידישע וועלט,
נישט בלויז אויפן געביט פון יידישער ליטורגיע, נאָר אויך אויפן געביט פון
יידישער פאָלקסמוזיק און פאָלקלאָר-פאָרשונג,
און וועגן זיינע שפּעטערדיקע יאָרן לאָמיר לאָזן דערציילן דעם פּרעזידענט פון
דער ;אגודת החזנים? אין פּױלן, חזן פּנחס שערמאַן פון דער טלאָמאַצקער סינאַגאָגע
אין װאַרשע, וועלכער האָט אין די חזנים וועלט פון מאַי 1924, אין אַן אַרטיקל
געווידמעט בערנשטיינען, געשריבן פאָלגנדיקס :
...דער שׂכל און די לאָגיק זענען מחייב, אַז אויב אַן אָנגעזעענע יידישע קהילה
פאַרמאָגט אַ חזן מיט אַזעלכע מעלות טובות, דאַרף זי אים שאַצן און ערן און זאָרגן
דערפאַר, אַז ער זאָל ביי איר פאַרזיכערט זיין מיט פּרנסה בכבוד אויף זיין גאַנץ
לעבן. אין דעם פאַל, אָבער, מוזן מיר, ליידער, קאָנסטאַטירן דאָס פאַרקערטע,
נעמלעך : אַז אָט דער אַלזײטיק פעיקער בערנשטין, װאָס האָט געהערט צו די
זעלטענע טיפּן חזנים פון אונדזער צייט, איז נאָכן אָפּזײן דרייסיק יאָר אין דער
שול ,טהרת-הקודש" אין ווילנע, פון דאָרט באַזײטיקט געװאָרן און פאַראורטײילט
געװאָרן צו גיין אויף די עלטערע אאָרן זוכן זיין ברויט מיט דערטיילן געזאַנג-
אונטערריכט אין די יידישע גימנאַזיעס, װאָס האָט אים מקצר ימים געװען אָט
אויף אַזאַ ,פיינעם און איידעלן" אופן האָט די פאַרװאַלטונג פון דער ווילנער שול
;טהרת-הקודש" אָפּגעדאַנקט איר לאַנגיאָריקן חזן, װאָס איז געווען אַ שטאָלץ פאַרן
גאַנצן חזנים-שטאַנד מיט זיין טיף-מוזיקאַליש וויסן און מיט זיינע מאָראַלישע
אייגנשאַפטן".
זיין חזנות -- עכורת חקודש
ווען א. מ. בערנשטיין איז נאָך געווען אַ יינגל און געלערנט אין דער מירער ישיבה,
האָט זיך אַ מאָל געטראָפן, אַז אַ װאַנדערנדיקער חזן מיט זיינע משוררים זענען
געקומען דאַװנען אַ מעריב. דאָס בית-מדרש איז געווען געפּאַקט און דער חזן האָט
אָנגעהויבן: ;והוא רחום יכפּר עון ולא".. און אין דעם מאָמענט איז דער כאָר
אַרײינגעטרעטן מיט אַ שטאַרקן אַקאָרד: ,ישחית"! ,ישחית"!.. און נאָך אַ מאָל
מיט אַ געװאַלד: ;ישחית"! ,ישחית? !... וי אַן אונטערגעשאָסענער איז בערנשטיין
אַרױסגעלאָפן פון בית-מדרש און זיך נישט געקענט באַרויִקן: היתכן? אַזאַ עם-
הארצות און חילול התפלה. ער האָט זיך פון דעמאָלט אָן גענומען איינהערן אין דער
עברי פון אַנדערע חזנים און זיך איבערצייגט, אַז זי זענען נישט בעסער.
אַן אַנדערע טענה האָט א. מ. בערנשטיין געהאַט צו די חזנים פאַר זייער איבערחזרן
מערערע מאָל אַ װאָרט : ;צו װאָס זאָל אַ חזן אָנהױיבן אין ,,מי שברך", למשל, פון
;וכל העוסקים בצרכי צבור" און זאָגן עטלעכט מאָל אַ װאָרט, אַז ער קען אָנהייבן
פון ,מי שברך" און זאָגן איין מאָל אַ װאָרט. אויב עס איז נאָך אַלץ װײיניק --- האָט
66 י; פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױילן
ער צוגעגעבן אין ליצנות --- זענען דאָך נאָך דאָ צוויי ,יקום פּורקנס". דאָס איבער-
זאָגן מערערע מאָל אַ װאָרט איז אַ סימן בולט, אַז דער חזן ווייס נישט װאָס ער
זאָגט און האָט קיין שום פּלאַן נישט, וי אַזױ די תפילות פאָרצוטראָגן.
און אַ דריטער פאָרװוּרף : ;אַן אומגליק פאַר דער שיינקייט און אָנשטענדיקייט פון
אונדזער עבודה איז אויך דאָס, װאָס אין די לעצטע דריי צענדליק יאָרן האָבן חזנים
גענומען אַריינזינגען זייערע פּלױדערײען אין גראַמאָפאָן. ביז דאַן פלעגט זיך יעדער
חזן פּלױידערן ביי זיין עמוד. איצטער איז אין יעדער יידישער שטוב דאָ אַ מעגלעכ-
קייט צו יעדער צייט צו הערן די אומגעלומפּערטע פּלוידערייען".
אַנאַליזירנדיק די נעגאַטיווע זייטן פון חזנות, איז אברהם-משה בערנשטיין געקומען
צו דער איבערצייגונג, אַז די גלות-פּסיכאָלאָגיע פון לאַנגע דורות האָט זיך ביי אונדז
שלעכט אויסגעווירקט אויפן באַנעמען דעם פּראָבלעם גאָט און מענטש. דער געטאָ-
ייד האָט צו זיך שטענדיק ,אַרױסגערופן פאַראַכטונג און שפּאַס ביי די אַרומיקע
שכנים מיט זיין אויסזען, מיט זיין קליידונג, מיט זיין אַרט רעדן און מיט זיין
אייגענעם ביטול היש". די דאָזיקע אומנאָרמאַלע האַלטונג פון ייד האָט זיך אויך
אָפּגעשפּיגלט אין זיין אופן פון דאַװונען. ?מיר בעטן נישט אונדזערע פאַרלאַנגען
ביים רבונו של עולם אויפן סמך : ,כי אנו עמך ואתה אלהינו, אנו בניך ואתה אביני",
נאָר וי מיר זאָגן אין סליחות : ;כדלים ורשים דפקנו דלתיך". אונדזער רינה ותפילה
איז געװאָרן אַ מין יענטשעניש פון אַ קראַנק און קאַפּריזנע קינד".
די אַלע אָנגעװאַקסענע שטיקער ווילדפלייש האָט ער באַשלאָסן אויסצושניידן פונעם
אמתדיק-אָריגינעלן און קערנדיקן חזנות: נישט בלויז אַליין נישט מיטמאַכן דעם
דאָזיקן סאָרט חזנות, נאָר קעמפן קעגן אים מיט אַלע מיטלען, אויסבעסערן דעם
מצב און אַרויפפירן עס אויף שענערע וועגן. ער האָט געשטרעבט צו אַ חזנות, װאָס
זאָל זיין געבויט אויף די עכט-יידישע ניגונים פון די סקאַרבאָװע נוסהחאות-התפילה
און גלייכצייטיק זיין אַרײנגעפּאַסט אין געוויסע ראַמען פון סדר און כללים.
האָט ער קודם כל באַשלאָסן צו דערלאַנגען דעם חזן געהעריקן מוזיק-מאַטעריאַל,
מיט וועלכן ער זאָל זיך באַנוצן אין זיין עבודה. און דאָ האָט זיך אברהם-משה
בערנשטיין אַנטפּלעקט װוי איינער פון די מוזיקאַלישסטע חזנים אין אַלע צייטן
אין זיינע קאָמפּאָזיציעס האָט ער דערגרייכט דריי זאַכן; שלימותדיקע צונויפפּאָרונג
פון מעלאָדיע מיט טעקסט, געמיטלעכע רויַקײט, װאָס האָט אַרוסגערופן הייליקן
ציטער און סענטימענטאַל-ראָמאַנטישע אַקאָרדן, װאָס האָבן געצויגן זייער יניקה
פון די עלטסטע נוסחאות התפילה. און אַפילו אין קאָמפּאָזיציעס פון בולטער
חסידישער השפּעה, איז אים געלונגען איינצוהאַלטן פייערלעכן טאָן.
זיינע קאָמפּאָזיציעס זענען געזונגען געװאָרן, אי דורך חזנים אין קליינע שטעטלעך,
אי דורך חזנים מיט זייערע כאָרן אין די גרעסטע סינאַגאָגעס אין דער ועלט,
וועגְן זיין ;השכיבנו" --- פאַ מינאָר --- האָט געשריבן פּנחס שערמאַן אין די חזנים-
וועלט פון מאַי 1924: ,יעדעס מאָל, ווען דער חזן מיטן כאָר פאַרענדיקן זינגען
די דאָזיקע הימלישע קאָמפּאָזיציע אין דער גרויסער סינאַגאָגע אין װאַרשע, ווערט
דער עולם דורכגענומען מיט אַזאַ חרדת הקודש, אַז אַלע װוי איינער בלייבן שטיין
אברהם משה בערנשטיין 61
וי פאַרשטיינערט אונטערן איינדרוק פונעם דאָזיקן געטלעכן געזאַנג". אין זעלביקן
סטיל איז געווען געשריבן זיין ;אהבת עולם" מי-מינאָר, װאָס איז אייגנטלעך געווען
נישט מער, װי דער טראַדיציע-ינוסח פון דער תפילה אין אַ שיין-באַאַרבעטער
פאָרעם. קלאַנג און װאָרט האָבן זיך דאָ קעגנזייטיק אַרומגענומען און אַ דאַנק דעם
איז דער פּירוש-המילות קלאָר געװאָרן פאַר יעדן איינעם, װאָס האָט אַפילו דאָס
דאַװנען נישט פאַרשטאַנען. די האַרמאָניע, אָן קאָנטראַפּונקטישע קונצן, איז געווען
וי אַ טייל פון דער מעלאָדיע און האָט געהאָלפן שאַפן שטימונג,
אַ מייסטערשטיק פון קאָמפּאָזיטאָרישן שאַפן איז געווען זיין ,ישׂמח משה" אין
דאָ-מינאָר, פאַר חזן און כאָר. דער אינטערװאַלן-צונויפפלעכט האָט די מעלאָדיץ
געמאַכט זיס און לייכט, אָבער דער אַנטיפאָנישער געבוי האָט איר צוגעגעבן
אָריגינעלקײיט און רעליגיעזיטעט. איז די שאַפונג אָפּט געזונגען געװאָרן אויף
קאָנצערטן פון יידישער מוזיק.
זייער פּאָפּולער איז געװאָרן זיין : ;ה', ה', אל רחום וחנון", װאָס דער חזן גרשון
סיראָטאַ האָט געזונגען אין משך פון צענדליקער יאָרן. אין דער דאָזיקער קאָמפּאַ-
זיציע האָט אברהם משה בערנשטיין געוויזן אַ מוסטער, וי אַזױ מ'קען אַ טראַדי-
ציאָנעל-פאָלקסטימלעכן מאָטיוו פאַרװאַנדלען אין אַ שאַפונג פון הויך-קינסט.
לערישן ווערט. די מאָנאָטאָנע נוסח-טענער האָבן אין דער נייער מעטאַמאָרפאָזע
אָנגענומען אַן אויסערגעוויינלעכן מוזיקאַליש-קינסטלערישן כוח, און ניקאָלאַי
רימסקי-קאָרסאַקאָוו (1844--1908) האָט אַ מאָל געזאָגט װעגן דער שאַפונג, אַז
ער זעט אין איר די אינטערעסאַנטסטע פון צװישן אַלע יידישע סינאַגאָגאַלע
שאַפונגען.
דאָס עיקרדיקע, װאָס האָט זיך דורכגעשנירלט איבער אַלע שאַפונגען פון אברהם-
משה בערנשטיין, איז געווען דאָס אײינהאַלטן דעם עכט-טראַדיציאָנעלן יידישן טאָן
און נישט לאָזן אים פאַרקריפּלט ווערן אינעם טענער-געפּלאַנטער פון דער מאָדער-
נער פּאָליפאָנישער האַרמאָניע. זענען זי אַלע געווען אַ מין השתפּכות הנפש פון
גאַנצן יידישן כלל, אין וועלכן דער יידישער יחיד האָט אויך געפונען זיין אייגענעם
געפיל.
אין 1914 האָט א. מ. בערנשטיין אַרױיסגעגעבן צוויי זאַמלונגען פון סינאַגאַגאַלע
שאַפונגען אונטערן נאָמען : עבודת הבורא, און אין 1921 איז דערשינען דער דריטער
נומער. אין זיין פאָרװאָרט שרייבט ער : ;איך האָב אין מיין רשות מערערע קאָמפּאַ-
זיציעס פון די גרעסטע קאָמפּאָזיטאָרן פון פאָריקן דור, װוי פּנחס מינקאָווסקי, דוד
נאָװאַקאָווסקי, לעװאַנדאָווסקי, ערסלער, עדואַרד בירנבוים פון קעניגסבערג א"אַ,
נאָך נישט קיין געדרוקטע. מחברים פון אונדזערע צייט האָבן מיר אויך פאַרשפּראָכן
זייער מיטהילף. אַ היפּשע צאָל נומערן פון מיינע שאַפונגען געפינט זיך נאָך ביי מיר
אין כתב-יד. איך האָף אָפּטער אַרויסצוגעבן די העפטן עבודת הבורא, וועלכע װעלן,
האָפּנטלעך, גרויסע נוצן ברענגען פאַר חזנים און ועלן זיין אַ טייערער אוצר
פאַר דעם יידישן גאָטעסדינסט".
אַ יאַר שפּעטער איז ער געשטאָרבן, און די נישט-דערשינענע קאָמפּאָזיציעס האָבן
68 י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
מער די ליכטיקע שיין נישט געזען. די דערשינענע, זענען אָבער אָנגענומען געװאָרן
אין אַלע יידישע ישובים אין דער וועלט, אַפּילו אין די רעפאָרמירטע טעמפּלס, ווּ
דאָס איינפירן נייע געזאַנגען געהערט נישט צו די לייכטע זאַכן.
א. מ. בערנשטיין האָט אויך אַנטװיקלט אַ ברייטע ליטעראַרישע טעטיקייט, פּאָפּו-
לאַריזירנדיק זיינע געדאַנקען וועגן יידישער מוזיק און חזנות אין דער העברעישער
און יידישער פּרעסע פון זיין צייט. זיינע אָפּהאַנדלונגען און אַרטיקלען האָט ער
פאַרעפנטלעכט אין הצפירה, הזמן, העולם, אונדזער עתיד, תרבות, ווילנער טאָג
און די חזנים-וועלט. זיי האָבן שטענדיק געטראָגן אַ דערצלעריש-דידאַקטישן כאַ-
ראַקטער און האָבן געצילט צו באַקענען דעם יידישן אינטעליגענט מיט די פּראָ-
בלעמען פון דער יידישער מוזיק. כדאי אונטערצושטרייכן, אַז ביזן היינטיקן טאָג
ווערן זיינע מיינונגען ציטירט אין שריפט און בעל-פּה פון יידישע מוזיקאָלאָגן און
פּראָמינענטע חזנים אין דער גאַנצער וועלט,
וועלטלטכע מוזיק און פאָלקלאָר
א. מ. בערנשטיין איז פון זיינע יינגסטע יאָרן געווען ענג געבונדן מיט דער יידיש-
וועלטלעכער קולטור און דער ערשטער קאָמפּאָנירט מוזיק צו לידער פון יידישע
און העברעישע דיכטערס. שוין אין יאָר 1893 האָט ער געשאַפן מוזיק צו ;עם עולם",
טעקסט פון מרדכי צבי מאַנה און צו ;על הררי ציון" פון מנחם מענדל דאָליצקי,
אין דער זעלביקער צייט איז אויך אַנטשטאַנען דאָס ליד ,, זאַמד און שטערן" פון
ש. פרוג. די דאָזיקע דריי סענטימענטאַלע לידער, וועלכע האָבן באַגלײט די חובבי"
ציון אין אַלע זייערע טוּונגען, זענען שנעל פּאָפּולער געװאָרן אין די לעצטע יאָרן
פון פאָריקן יאָרהונדערט,
אין 1902 האָט ער געשריבן מוזיק צו ,האָט רחמנות" פון ש. פרוג, אַ ליד, װאָס
האָט באַװײינט דעם טרויער פון פאָלק נאָכן קישיניעווער פּאָגראָם (פאַרעפנטלעכט
אין פּעטערבורגער פריינד), און אין 1904 האָט ער אָפּגעדרוקט אין װאַרשעװער
הצופה ;זמר לפּורים". בשעת דער ערשטער מלחמה זענען באַקאַנט געװאָרן זיינע
דריי קאָמפּאָזיציעס: ,צו ד"ר הרצלס יאָרצייט? (װאָס איז אָפּגעדרוקט געװאָרן
אין ווילנער װאָכנבלאַט אונדזער עתיד), ,דאָס פרעמדע חופּה-קלייד", דראַמאַטישע
פּאָעמע פון י..ל. פּרץ און ,צום העמערל" פון אברהם רייזען, װאָס געהערט ביזן
היינטיקן טאָג צו די פּערל פון אונדזער מוזיקאַליש-װאָקאַלישן כאָרן-רעפּערטואַר.
דער רייץ פון אונדזערע ביידע ליטעראַטורן, אין יידיש און העברעיש, האָבן אים
אַלץ מער געצויגן, און מיטן גאַנצן לייב און לעבן האָט ער זיך אַרײנגעלאָזט אין זייערע
שאַפונגען. דער סך-הכל איז געווען אַן אימפּאָזאַנטער: פינף און פופציק לידער
פאַר דערװאַקסענע און הונדערט פופציק פאַר קינדער. די טעקסטן האָבן אַלע
געשטאַמט פון די פּני פון אונדזערע ליטעראַטורן: ביאַליק, טשערניכאָװסקי
יהואש, בערקאָוויטש, לעװין-קיפּניס, י. כהן, ז. שניאור, אַנסקי, ראָזענפעלד און
אַנדערע. צװוישן די לידער זענען געווען פאַרשידענע זשאַנערס: טייל פאַר כאָר,
טייל פאַר סאָלאָ און טייל סאָלאָ צוזאַמען מיט כאָר. געווען אויך עטלעכע מיט
אברהם משה בערנשטיין 69
באַגלײט פון אַרקעסטער. און זאָל אויך צוגעגעבן װוערן, אַז צווישן די פאַרשפּרײטער
פון זיינע לידער זענען געווען : יוסף װינאָגראַדאָוו, מרדכי הערשמאַן, מנחם קיפּניס,
זימרה זעליגפעלד, גרשון סיראָטאַ און זיין טאָכטער העלענאַ, און אַ סך אַנדערע
באַרימטע אינטערפּרעטאַטאָרן פון יידישן בעסערן ליד,
אַן אומגעהויערע וויכטיקע אַרבעט האָט א. מ. בערנשטיין געטאָן אויפן געביט פון
זאַמלען און פאָרשן דעם יידישן מוזיק-פאָלקלאָר. שכנותדיקע פעלקער האָבן זיך
באַפרײט פון פרעמדע קולטור-השפּעות און געשטרעבט צו בויען זייערע גייסטיקע
שאַפונגען אויף די יסודות פון אייגענעם פאָלקלאָר. ספּעציעל האָט זיך דאָס אָנגעזען
אין דער מוזיק. האָבן אויך די יידן אין ווילנע געגרינדעט אַ יידישע היסטאָריש-
עטנאָגראַפישע געזעלשאַפט, װאָס האָט זיך פאַרנומען מיט צונויפזאַמלען און פאָרשן
דעם יידישן פאָלקסשאַפן. אין שפּיץ פון דער געזעלשאַפט איז געשטאַנען ש. אַנסקי,
און שוין אויף דער ערשטער זיצונג פון קאָמיטעט איז באַשלאָסן געװאָרן צו שאַפן
אַ מוזיק-סעקציע מיט בערנשטיינען בראש,
דעם 22סטן פעברואַר 1919 איז פאָרגעקומען די ערשטע זיצונג פון דער מוזיק-
סעקציע, וועלכע האָט באַלד אונטערגענומען די ערשטע קאָנקרעטע שריט אויף
צו פירן איר אַרבעט. צו די אַקטיווסטע טוער האָבן געהערט: ביבליאָטעקער חייקל
לונסקי, די מוזיקערס יעקב גערשטיין און אברהם סליעפּ און דער זינגער יוסף
װינאָגראַדאָוו. די זאַמל-אַרבעט האָט בעיקר געמאַכט בערנשטיין. ער האָט פאַרשריבן
הונדערטער לידער, מאָטיוון און ניגונים. ח. לונסקי פלעגט ברענגען ,לעבעדיקע
פאָרזינגער" און דער חזן האָט פון זיי אַרױסבאַקומען די מעלאָדיעס און זיי איבער-
געטראָגן אויפן פּאַפּיר,
ער האָט זיך איבערגעגעבן דער זאַך בלב ונפש, און נאָך אַכט יאָר אַרבעט האָט
ער געהאַט מאַטעריאַל אויף צוויי גרויסע לידער-זאַמלונגען, צוליב אָרגאַניזאַציאַנעלע
און פינאַנסיעלע מניעות, איז אָבער באַשלאָסן געװאָרן אַרױסצוגעבן איין טייל,
און אַזױ איז אין יאָר 1927 דערשינען דער באַקאַנטער אין דער מװזיקאַלישער
וועלט מװיקאַלישער פּנקס, אַ ניגונים-זאַמלונג פון יידישן פאָלקס-אוצר, מיט
טעקסטן און דערקלערונגען, געזאַמלט פון א. מ. בערנשטיין און אַרױסגעגעבן פון
דער ווילנער יידישער היסטאָריש-עטנאָגראַפישער געזעלשאַפט, אויף דעם נאָמען
פון ש. אַנסקי ז"ל. די זאַמלונג, װאָס ציילט 242 לידער, איז געװאָרן איינגעטיילט
אין שבת-און-יום-טוב-לידער, חסידישע ניגונים, חתונה-לידער, טענץ און אַנדערע.
פון מוזיקאָלאָגישער חשיבות זענען אויך די אינפאָרמאַציעס און באַמערקונגען
פון זאַמלער, וועלכע זאָגן צדות וועגן זיין װיסנשאַפּטלעך-פאָרשערישן צוגאַנג צו
די אוצרות פון יידישן פאָלקסגעזאַנג. אַ שאָד נאָר, װאָס די באַשטימטע פאַר דער
צווייטער זאַמלונג פאָלקסלידער זענען אַװעק מיטן רויך.
און צום סוף נאָך צוויי פּרטים וועגן זיין שעפערישער טעטיקייט. איינס : ער איז עס
געווען דער קאָמפּאָזיטאָר פון דער פּועלי-ציון-שבועה ,מיר שווערן, מיר שווערן",
און צוויי: ער האָט אויך אָנגעשריבן אַ לערן-בוך פאַר סאָלפעזש, וועלכער איז
געװאָרן אָנגענומען אין די יידישע שולעס אין ווילגע.
70 | י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
צִּ
אין אַ באַמערקונג פון דער רעדאַקציע צו אַן אַרטיקל פון חזן אברהם משה בערן-
שטיין, װאָס איז געווען געדרוקט אינעם ערשטן נומער די חזנים-וועלט אין װאַרשע,
נאָוועמבער 1922, לייענט זיך פאָלגנדיקס: ,דער מחבר פון דאָזיקן אַרטיקל איז
דער פאַרשטאָרבענער געלערנטער חזן פון ווילנע, וועלכער איז געוען זייער
פרוכטבאַר אין זיין שאַפונגסקראַפט און אַלס אַזעלכער האָט ער קיין פאַרטרעטער
נישט איבערגעלאָזט. געווען איז ער אַ גרויסער משׂכיל, בן-תורה און טיפער
מוזיקאָלאָג אויפן געביט פון חזנות. זיין שאַפן איז נישט בלויז טעאָריע און טרוקענע
האַרמאָניע, נאָר תמיד רייך אין אינהאַלט. ער האָט זיך שטענדיק געהאַלטן ,אין
דעם מיטן וועג" פון קלאַסישן און מאָדערנעם, אָבער גלייכצייטיק איז ער געווען
רעליגיעזיפאָלקסטימלעך. ער האָט פאַרמאָגט אַ גרויסע יידישע יום-טובדיקע
נשמה",
א. מ. בערנשטיין, װאָס האָט געהערט צו די פונדאַמענטן-לייגערס פון מאָדערנעם
חזנות, איז אויך געווען דער ערשטער און שענסטער אָפּשפּיגלער פון נוסח-ווילנע
אין דער יידישער וועלטלעכער פאָלקסמוזיק.
ב יב ליאָ ג ראַ פיע
1 לעקסיקאַן פון דער נייער יידישער ליטעראטור -- אַלװעלטלעכער יידישער קולטור"
קאַנגרעס -- ניו-יאָרק 1956 (זי 404).
2 זלמן רייזען: לעקסיקאַן פון דער ייד. ליטעראַטור 1928 (ז"ן 369-2367),
3 דייר ח יים ה אַ ר יס : תולדות הנגינה והחזנות בישואל -- , הוצאת בצרון", ניו-יאָרק,
0,
4 נחמן מייזיל:יידישע טעמאטיק און יידישע מעלאָדיעס ביי באַװווסטע מוזיקער -=
,איקוף", ניװ-יאָרק, 1952,
5 מויקאַלישטר פּנקס, נינונים זאַמלונג פון א. מ. ב ערנש טיין, ערשטער בוך,
ווילנע 1927, :
6 די חזנים"וועלט, בערנשטיין-נומער, װאַרשע, מאַי 1924 (ז"ז 121).
1 ד. אייזנשטאַט אן א. פּראַגער: אַלנגטמײנער מװויק"לעקסיקאַן -- װאַרשע
5 וז' 13).
8 /די שול און די חזנים-וועלטיי -- בֿוענאָס-איירעס, אָקטאָבער 1967, נומער 5 (זי 21),
9 ישראל שליטא: החמוסיקה חיהודית ויוצריה -- תל-אביב 1960 (ז' 105, 107, 108).
0 של' יטא -- שטייניץ: אנציקלופדיה למופסיקה -- תל-אביב, 1950 (ז"ז 166-164).
ו. 4 ס6מצט1סט ,1953 ,צצסצ טסאג -- /401201004 600/010701 : פסזםמפ1 מסמ8זסז)
(ז' 68)
פּנקס פון דער געשיכטע פון ווילנע אין די יאָרן פון מלחמחה און אַקופּאַציע -- ווילנע,
2 (רעדאַקציע-קאַלעגיע : ז. רייזען, ש.ל, ציטראַן, דייר צ. שאַבאַד און ד"ר א. וויר"
שובסקי).
2 פולע רשימה פון א.מ. בערנשטיינם קאַמפּאַזיציעס -- די חזנים:-וועלט -- װאַרשע,
מאַי 1924 (זייז 8, 9, 10).
4 נתן סטאַָלניץ: ננגינה אין יידישן לעבן, טאָראָנטאַָ 1957 (ז"ז 24-22, 25, 30),
5, מאַַריץ ג ר אַ ס מ אַן: יידישע ווילנע אין װאָרט און בילד, ווילנע 1925 (ז' 41).
הענריק גאָלד
(1902 == )
דער ערשטער אַמעריקאַנער קלאַנגפילם
;דער זינגענדיקער בלאַזן" -- מיט אַל,
דזשאָלסאָן אין דער הױיפּטיראָלע -- װאָס
איז אין משך פון לאַנגע חדשים עקספּאַ-
נירט געװאָרן אין גרויסן קינאָיזאַל
;ספּלענדיד?" אויף סענאַטאָרסקאַ-גאַס אין
װואַרשע, איז געווען אַ װענדפּונקט אין
דער לאַגע פון מוזיק-לעבן אין פּוילן
דער קלאַנגפילם האָט שנעל אַרױסגע-
שטופּט דעם שטומען פילם, און טויזנטער
מוזיקערס, װאָס זענען ביז דעמאָלט געווען
באַשעפטיקט ביים שפּילן אין די קינאָס,
האָבן פאַרלוירן זייערע אַרבעטס-פּלעצער. עס האָט זיך אָנגעהויבן אַ דראַנג נאָך
מאַטעריעלער רעקאָמפּענסאַטע און, װוי שװאָמען נאָכן רעגן, זענען אױיסגעװואַקסן
אָרקעסטער-אַנסאַמבלען, קלענערע און גרעסערע, װאָס האָבן זיך פאַרמאָסטן צו זיין
די פאַרשפּרײטער פון טאַנץ-און-דזשאַזימוזיק אין פּױלן
צווישן די פּיאָנערן זענען געווען די ברידער אַרטור און הענריק גאָלד, די ברידער
יעזשי און סטאַניסלאַוו פּעטערסבורסקי, זיגמונט קאַראַסינסקי און שמעון קאַטאַשעק,
קאַזשימיעזש ענגלאַרד, יוליאַן האַליצקי און נאָך אַ סך אַנדערע. זיי אַלע האָבן
אויפגעשטעלט אַ טאַנץ-מוזיק-אינדוסטריע, װאָס האָט פאַרנומען אַן אָנגעזעענעם אָרט
אין קולטור-פאַרװײילערישן לעבן פון פּוילן. צום שפּיץ-לײיטער אויף דעם אָפּשניט
איז אָבער דערגאַנגען הענריק גאָלד, װאָס איז שוין פון פריער געווען באַקאַנט װי
אַ חסיד פון לואיס אַרמסטראַנגס ריטמישע דזשאַזימעלאָדיעס.
צִּ
געבוירן איז ער אין װאַרשע ביי אַ משפּחה, װאָס ביידע צדדים האָבן געשטאַמט פון
מוזיקערס. די מוטער -- פון דער קלעזמעריש-מוזיקאַלישער משפּחה מעלאָדיסטאַ,
און דער פאָטער מיכאַל -- אַ מוזיקער מיט יחוס אבות און יחוס עצמו פון די
ערשטע פלעטיסטן אין װאַרשעװער אָפּערע-אָרקעסטער. ביי צוויי יאָר איז אים דער
פאָטער געשטאָרבן : זיצנדיק ביים פּולפּיט בשעת אַ ,קאַרמען"-פאָרשטעלונג, האָט
ער זיך דערפילט שלעכט. דער אינסטרומענט האָט זיך אים אַרױסגעגליטשט פון דער
האַנט און ער האָט אויסגעהויכט זיין נשמה. און אַלט געווען איז ער דעמאָלט 48 יאָר,
אַ שווערער איז געווען דער גורל פון קליינעם הענריק. ער איז אַװעקגעריסן געװאָרן
פון דער מאַמע און געשיקט געװאָרן צו זיינעם אַ פעטער אין ווייטן טאַמבאָו, רוס-
לאַנד, װוּ אַלע קרובים זיינע האָבן זיך פאַרנומען מיט זיין דערציונג... אין עלטער
72 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
פון פינף יאָר האָט ער אָנגעהױבן לערנען פידל און נישט לאַנג נאָך דעם איז ער
געװאָרן אַ שילער אין דער קאָנסערװאַטאָריע אויפן נאָמען פון אַלעקסאַנדער גלאַזו"
נאָוו. שוין דעמאָלט האָט עֹר זיך אויסגעצייכנט מיט זיין ווייכן טאָן און מיט זיין
נייגונג צו אימפּראָװיזאַציע. פלעגט ער זיך אָפּט אַװעקשטעלן אין אַ ווינקעלע פון
צימער און פליענדיק מיט די דינע פינגערלעך איבער די סטרונעס אױסשפּילן אויף
זיין פידעלע דעם צער פון זיין נשמה,
ער איז צוריקגעקומען קיין װאַרשע און אַרײנגעטרעטן אין דער מוזיק-קאַנסערװאַ-
טאָריע, װוּ זיינע פּראָפּעסאָרן זענען געווען סטאַניסלאַוו באַרצעװיטש און מיכאַלאָי
וויטש. גלייכצייטיק האָט ער געשפּילט פּראָפּעסיאָנעל, װוּ עס האָט זיך נאָר געלאָזט.
אַבי צו פאַרדינען אויף אַ שטיקל ברויט. און אַזױ איז ער אין עלטער פון 17 יאָר
געװאָרן דער יינגסטער מיטגליד פון װאַרשעװער פילהאַרמאָניע-אָרקעסטער,
דערווייל האָט זיך אין מוזיקאַלישן לעבן פון ניי-אויפגעקומענעם פּױלן אָנגעהױיבן
אַ פּראָצעס, װאָס איז שוין געהאַט צייטיק געווען אין גאַנץ אײראָפּע, דער דורכ-
שניטלעכער מוזיק-ליבהאָבער איז מיד געװאָרן צו הערן די טראַדיציאָנעלע קלאַנגען
פון דער אָפּערע-סימפאָנישער מוזיק, ס'האָבן מער נישט אימפּאָנירט די באָמבאַסטיש
אויסגעזונגענע אָפּערע-אַריעס און װירטואָזיש-אויסגעקינצלטע פידל-קאַדענצן.
ס'האָבן זיך צעקלונגען נייע מעלאָדיעס: פון איין זייט די געמיטלעכע קלאַנגען פון
די ווינער װאַלצן און פון דער צווייטער -- די ריטמיש-אויסגעהאַקטע דזשאַזיטענער
פון די ניו-אָרלעאַנער נעגערס,
הענריק גאָלד איז באַצױבערט געװאָרן פון די נייע קלאַנגען, און טראָץ זיין דערפאָלג
וי דיריגענט פון מיליטערישע אָרקעסטערס, האָט ער זיך איבערגעװאָרפן אויף דעם
נייעם אַרט מוזיק און געװאָרן איינער פון זיינע פּרעקורסאָרן און ענטוזיאַסטן
ער האָט געגרינדעט אַ קליינעם, געקליבענעם אָרקעסטער, װאָס איז געװאָרן דער
רעפּרעזענטאַנט פון אָט דער נייער מוזיק-באַװעגונג אין פּוױלן.
קאָנצערטירט האָט ער מיט זיין אַנסאַמבל אין דער באַרימטער ,זשעמיאַנסקאַ"?
אויף קרעדיטאָװאַ-גאַס, אין דער עלעגאַנטער ,אַדריאַ" אויף מאָניושקאָ-גאַס און
אין רעווי-טעאַטער , מאָרסקע-אָקאָ" אויף שענקעוויטשאַ. צו זיין רעפּערטואַר האָבן
דעמאָלט געהערט די װאַלצן, מאַרשן און קאַדרילן פון יאָהאַן שטראַוס דער זון
(1825---1899), אויסצוגן פון ,לייכטע קאַװאַלעריע" פון פראַנץ סופּיי (1819---1893),
די װאַלצן פון עמיל װאַלדטויפל (1827--1915), די ,מאַרטאַ"-אווערטורע פון פרי-
דעריק פּלאָטאָ (1812--1883) און אַנדערע שאַפונגען, ענלעכע אין זייער כאַראַקטער
צו די אויסגערעכנטע, |
הענריק גאָלד איז אָבער נישט געשטאַנען אויף איין פּלאַץ. ער האָט גענוי געהערט
װאָסערע מעלאָדיעס עס טראָגן זיך פון דער ווייטנס. און אין די דעמאָלטדיקע טעג,
אין די צװאַנציקער יאָרן, האָבן שוין די מיט עטלעכע יאָר פריִער, צופעליק אויפן
טראָמפּעט אױיסגעבלאָזענע טענער פון דעם נעגערישן פריזירער בודדי באָלדען,
געהאַט איינגענומען אַ שטיק וועלט. עס האָבן זיך באַװויזן אין גאַנצן נייע אַנסאַמבל-
צוזאַמענשטעלן מיט נייע רעפּערטואַרן. די שטרייך-און-האָלץיאינסטרומענטן האָבן
.- הענריק גאַלד | 13
אָפּגעטרעטן זייער אָרט די בלעכענע און מעטאַלענע כלים און די איידעלע פידל-
פלאַזשאָליעטן האָבן איבערגעגעבן זייער ראָלע דער רוישיקער פּױיק. דער דזשאַז,
װאָס האָט שוין געהאַט באַהערשט אַמעריקע, האָט זיך אויך פאַרנומען צו באַזעצן
אײראָפּע, |
אָבער דאָ איז דער ועג נישט געווען קיין לייכטער. עס האָט זיך צעפלאַקערט
אַ שאַרפער וויכוח וועגן עצם-מהות פון דזשאַז. געווען אַזעלכע, װאָס האָבן אין די
ריטמיש-אויסגעקלאַפּטע, געבראָכענע מעלאָדישע ליניעס געזען אַ דערשיינונג פון
|ביליקן געשמאַק מיט נישט-געצוימטן לעבנסלוסט, און געווען אַזעלכע, װאָס האָבן
אין זיי געפונען דעם אויסדרוק פון דער אָנקומענדיקער דינאַמיש-אַטאָמישער עפּאַכע.
אַלע אָבער האָבן מודה געווען, אַז אַ דאַנק זיין פאַסצינירנדיקער ווירקונג װעט דער
דזשאַז זיכער אויסברייטערן זיינע קינסטלעריש-יעסטעטישע האָריזאָנטן און װעט
מיט זיינע װוערטן אַריינדרינגען אין דער ועלט פון דער ערנסטער סימפאָנישער
מוזיק. און ס'איז טאַקע אַזױ געשען, אַז אַזעלכע קאָמפּאָזיטאָרן װי מאָריס ראַװעל
(1875--1925), איגאָר סטראַװינסקי (1882--), קורט ווייל (1900---1950), אַרטור
האָנעגער (1892---1955), זשאָרזש גערשווין (1898--1927) און אַ סך אַנדערע אַװאַנ-
גאַרדיסטן פון דער נייער מאָדערנער מוזיק, האָבן אין זייערע קאָמפּאָזיציעס אַרײנ-
געפירט עלעמענטן, װאָס זענען געווען טיפּיש פאַרן פאַרוויילונגס-דזשאַז,
אָבער אין דער צייט, ווען עס זענען אָנגעגאַנגען טיפע פּאָליטיש-געזעלשאַפטלעכע
דיסקוסיעס און פלאַכע דיװאַגאַציעס איבערן דזשאַז און זיין צוקונפט, האָט זיך
הענריק גאָלד אויסגעטרעטן זיינעם אַן אייגענעם פּשרה-וועג, װאָס איז געװאָרן דער
וועג פון דער גאַנצער לייכטער פאַרוויילונגס-מוזיק אין פּוילן. אַליין אַ פאַרליבטער
אין דער אײראָפּעישער מוזיק פון 19טן יאָרהונדערט, האָט ער זיך קודם כל באַנוצט
מיט סענטימענטאַלע מעלאָדיעס, נאָענטע דעם אויער פון פּוילישן מעלאָמאַן, און
גלייכצייטיק אַדאָפּטירט די נייע ריטמען, איײנגעװאַנדערטע פון מעבר לים, װאָס
זענען געווען דער צייכן פון דער נייער צייט. זענען טאַקע זיינע הונדערטער קאָמפּאָ-
נירטע טאַנגאָס, סלאָוו-פאָקסן, פאַָקסטראָטן, װאַלצן און סתם שלאַגערס געוען
אַ צונויפשמעלצונג פון זיסער מעלאָדישקייט מיט סינקאָפּירטער דינאַמישער ריטמיק,
ער האָט אויך נישט געשפּאָרט קיין יידישע מאָטיוון, דורכגעפלאַכטענע מיט דער
פּאַרגרעסערטער סעקונדע און כראָמאַטישע גליסאַנדאָס, װאָס האָבן אין פּױילן געהאַט
אַ סך חסידים, אַפילו צווישן די פּאָליאַקן. אַחוץ דעם איז ער געווען דער מייסטער
פון אימפּראָװיזאַציע. ער האָט געשאַפן אינטויטיוו און ספּאַנטאַניש, בשעתן זיין אין
קאָנטאַקט מיטן ענטוזיאַזמירטן עולם, מעשׂה סטעמפּעניו. און אויב די אינגערענץ
פון צופעליקייט אין דער שאַפונג װוערט באַצײיכנט וי אַלעאַטאָריזם -- קען מען
דרייסט זאָגן, אַז הענריק גאָלד איז געווען פון די ערשטע אַלעאַטאָריסטן אין דער
מוזיק.
צווישן זיינע אַממערסטנס באַקאַנטע שלאַגערס זענען געװען: ;בענקשאַפט"
(/1081:0048'), , יאַשמין" (7עמ1מ:185), ?אַז כ'וועל מיך היינט אָנשיכורן" 1819
6 6215 810 18)), ,גיי נישט אַװעק פון מיר" (0216מ0664 0608002 1616),
24 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
;מיין ערשטע און לעצטע" (081810124 1 16/828ק 8(סזא), /אַ שאָד דיינע טרערן"
(162 000010604 5228068) און אַנדערע.
די צווייטע וועלט-מלחמה האָט אים פאַרטראָגן קיין רוסלאַנד, װוּ ער האָט צוזאַמען
מיטן צווייטן פּאָפּולערן שלאַגער-קאָמפּאָזיטאָר יעזשי פּעטערסבורסקי געגרינדעט
אַ גרויסן טעאַטראַליזירטן דזשאַזיאָרקעסטער, מיט וועלכן ער האָט קאָנצערטירט
אין די גרעסטע שטעט פון ראַטן-פאַרבאַנד (זיינער אַ קאַנצערט אין מאָסקװע, אונטערן
פרייען הימל, האָט אַ מאָל געצויגן אַן עולם פון 25,000 מענטשן), און אין יאָר 1942
איז ער מיט דער אַרמײ פון גענ. אַנדערס געקומען קיין ארץ-ישׂראל, װוּ ער האָט זיך
אויך פּאָפּולער געמאַכט מיט די לידער ;ארצנו הקטנטונת", ,רוח" און ,שלום",
לידער, װאָס זענען אין אַ געוויסער צייט נישט אַראָפּגעגאַנגען פון די ליפּן פון דער
יידישער יוגנט אין יידישן לאַנד. די לעצטע יאָרן געפינט ער זיך אין ניו-יאָרק,
צּ
די ברייט-פאַרצווייגטע טאַנץ-און-דזשאַזימוזיק אין פּוילן, װאָס איז אין איר איבער-
וויגנדיקער מערהייט געלעגן אין יידישע הענט, איז גייסטיק-מוזיקאַליש אינספּירירט
געווען פון איר ברויזנדיקן שעפער הענריק גאָלד. ער האָט איר אָנגעװאָרפן זיין סטיל,
װאָס איז געווען דורכגעדרונגען מיט יידישן סענטימענטאַליזם, אײיראָפּעיִשן עסטע-
טיזם און מאָדערנעם דינאַמיזם. און פּונקט וי אין אַמעריקע בשעת דער צווייטער
וועלט-מלחמה, איז אירווינג בערלין (אַ חזנס אַ זון) געווען דער װאָס האָט מיט זיינע
לידער אַרײנגעטראָפן אין פּינטעלע פון יעדן אַמעריקאַנער און זיינע לידער זענען
געזונגען געװאָרן דורך דער אַמעריקאַנער אַרמײ אויף אַלע פראָנטן, װוּ זי האָט
געקעמפט -- אַזױ איז אויך הענריק גאָלד אין פּוילן אין דער תקופה פון צווישן ביידע
וועלט-מלחמות געווען דער, װאָס האָט מיט זיין פּאָפּוילערן ליד אַריינגעברענגט פרייד
און ליכטיקייט אין אַלע הייזער פון פאַרמלחמהדיקן פּױלן,
ביב ליאָג ראפיע
ד. אייזנשטאַט אן א. פּּראַגער: פאַלגעמײנער מזיק-לעקפיקאָן', װאַרשע
6 (זי 150).
2. 1967 141886 100 0601/100161) : 8860114811 .1. (זייז 95, 103, 225).
בראַניסלאַוו גימפּעל
(נעב. 1 אין לטמבטערג)
אין פאַרמלחמהדיקן פּוילן האָבן געלעבט
ברייט-פאַרצװוייגטע פאַמיליעס, װאָס זייע-
רע נעמען זענען עטלעכע דורות געוען
פאַרבונדן מיטן יידישן טעאַטער-און מו-
זיק-לעבן. איינגעפונדעוועטע און פאַר-
װאָרצלטע, האָבן זיי געבויט נייע קולטור-
צווייגן און דורך דעם אויך אויפגעשטעלט
פרישע עקאָנאָמישע פּאָזיציעס, װאָס זענען
געווען אַ מקור פון פּרנסה פאַר הונדער-
טער יידישע קונסט-אַרבעטער און זייערע
משפּחות, זיי האָבן אין זייער אַרבעט
געפונען גייסטיקע צופרידנקייט און זייער
אָפט זענען די קינדער געגאַנגען אין די וועגן פון זייערע עלטערן.
אַזאַ איינע איז געווען די מערקווירדיקע װירטואָזז-משפּחה גימפּעל אין לעמבערג,
שוין אין די לעצטע יאָרן פון פאָריקן יאָרהונדערט האָבן די גימפּעלס זיך פאַרנומען
מיט יידישן טעאַטער, און שפּעטער -- אין משך פון אַ האַלבן יאָרהונדערט --- מיט
דער גרעסטער מי און ענערגיע אים אַנטװיקלט און געפירט צו אַלץ העכערע
שטאַפּלען, און אַזױ איז די משפּחה גימפּעל אין לעמבערג געווען אַ סינאָנים פון
יידישער טעאַטער-קונסט,
דער יסודות-לייגער פון דער משפּחה איז געווען יעקב-בער גימפּעל, אַ געוועזענער
זינגער פון דער אָפּערע אין לעמבערג. ער האָט אָבער פאַרלאָזט די שיינע בינע
פון דער גוייַשער אָפּערע און זיך אײינגעשפּאַנט אין אָרעמען וועגעלע פון יידישן
װאַנדערנדיקן אַקטיאָר. ער האָט עס געשלעפּט אַזױ לאַנג, ביז ער האָט געשאַפן
אַ היים פאַרן יידישן טעאַטער אין לעמבערג, און נאָך זיין טוט האָבן זיינע צוויי
זין איבערגענומען דעם טאַטנס לעבנס-ווערק. דער עלטערער איז געװאָרן דער
געשעפטס-פירער פון טעאַטער, און דער צווייטער, אַדאָלף, װאָס האָט פאַרמאָגט
מוזיקאַלישע בילדונג -- איז געווען דער מוזיקאַלישער לייטער און דיריגענט
פונעם טעאַטער-אָרקעסטער,
אַדאָלף גימפּעל האָט געהאַט דריי זין און אַלע דריי זענען אויסגעװואַקסן פּראָפּעסיאַ-
נעלע, דערפאַלגרייכע מוזיקערס: דער עלטסטער, קאַראָל, איז געווען אַ װווּנדער-
באַרער אַקאָמפּאַניאַטאָר, װאָס פלעגט אַרױסטרעטן אויף קאָנצערטן מיט די גרעסטע
זינגערס-סאָליסטן און װאָלין:װוירטואָזן, פּוילישע, וי אויך אויסלענדישע געסט,
װאָס זענען געקומען אויף גאַסטראָלן קיין פּױלן. ער איז אויך געווען דער שטענ-
דיקער פּיאַנאָדבאַגלײטער פון זיין יינגסטן ברודער בראָניסלאַװ אויף אַלע זיינע
76 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
קאָנצערטן-טורנעען איבערן לאַנד און איבער דער װעלט. דער צוייטער, יעקב,
אָדער, װי מען פלעגט אים רופן קובאַ, איז געווען אַן אויסגעצייכנטער פּיאַניסט,
װאָס איז געווען באַקאַנט אויסער די גרענעצן פון לאַנד, אין וועלכן ער האָט
געלעבט. ער האָט זיך קונה"שם געווען מיטן אינטערפּרעטירן די שאַפונגען פון
שאָפּען, און ער איז טאַקע געווען פּרייזטרעגער פונעם שאָפּען-קאָנקורס אין װאַרשע
אין יאָר 1927,
דער ייִנגסטער פון די דריי ברידער איז געווען בראָניסלאַ, און אים האָט דאָס
מזל מער צוגעשפּילט וי אַלע אַנדערע אין דער גאַנצער משפּחה. די מאַטעריעלע
לאַגע פון דער היים איז שוין דעמאָלט געוען אַ לייכטערע און עס זענען נישט
געווען קיין שום מניעות, װאָס זאָלן שטערן אין געבן אים די געהעריקע מוזיקאַלישע
אויסבילדונג. צי ס'איז געגאַנגען אין די בעסטע פּעדאַגאָגישע כוחות אין זיין
געבוירן-שטאָט לעמבערג, צי ס'האָט זיך געהאַנדלט אין שיקן אים קיין ווין און
שפּעטער קיין בערלין --- אין אַלע פאַלן האָבן די אַרומיקע נאָענטע זיינע געטאָן
אַלץ, בכדי אים צו ברענגען צו אַ העכערער מדרגה, אים צו דערפירן צו די
שטאַפּלען פון װירטואָזיטעט,
און בראָניסלאַוו גימפּעל האָט נישט אַנטױשט: אין די צװאַנציקער יאָרן איז ער
פאַררעכנט געווען, וי איינער פון די גרעסטע װאָלין-װירטואָזן אויף דער וועלט.
וועגן דער היים פון די גימפּעלס שרייבט זיגמונט טורקאָוו אין זיין בוך די איבער-
געריסענע תקופה :
;מיר זענען געווען אָפּטע איינגיישר ביי דער פאַמיליע פון דעם קאַפּעלמײסטער
אַדאָלף גימפּעל. זיין ליבע פרוי האָט פאַרשטאַנען צו שאַפן אַן אַטמאָספער, פון
וועלכער ס'האָבן גערן גענאָסן צופעליק צוגערייזטע קינסטלער, וי אויך אייגענע,
לעמבערגער אַרטיסטן, אָנפאַנגער, אַװאַנסירטע און אָנערקענטע קינסטלער פלעגן
שעהענווייז זיצן אין דער באַשײדענער דירה און מיט אַ פאַרכאַפּטן אָטעם הערן
דעם דאַן נאָך יונגן פּיאַניסט יעקב (קובאַ) גימפּעל, װאָס פלעגט מיטרייסן מיט
זיין רייפער טעכניק און ברויזנדיקן טעמפּעראַמענט. און אָט ווענדט זיך די מוטער
צום יינגסטן, דעם שפּעטער-באַרימטן פידלער בראָניסלאַוו גימפּעל, ער זאָל מהנה
זיין די געסט. דאָס אָרט פון קובאַ ביי דער פּיאַנע פאַרנעמט דער עלטסטער, קאַראָל,
| דער טאַטע טראָגט אונטער בראָניסלאַװון דעם פידל און ס'הייבט זיך אָן אַ נייער
קאָנצערט. דאָס יונגע צעשמייכלטע פּנימל פון בראָנעקן וערט ערנסט, די גרויסע,
אויסדרוקפולע אויגן -- האַלב פאַרזשמורעט. מען פאַרגעסט, אַז ס'שטייט פאַר
אונדז אַ יונג בחורל אין קורצע הייזעלעך. דער בין-השמשות הייבט אָן צו ווירקן
אויף דער פאַנטאַזיע, נישט וייניקער װי די טענער פונעם װירטואָזס פידל אויף
דיין געהער,
טראָגסט זיך אַריבער ערגעץ אין אַ גענואַ און שטעלסט זיך פאָר, אַז אַזױ פלעגט
געוויס דער קליינער פּאַגאַניני אויסצויבערן זיינע טענער און פאַרכּישופן די
צוהערער... ס'האָט זיך מיר אַן איבריק מאָל באַשטעטיקט די ויכטיקייט פון
אַנטשפּרעכנדיקער אַטמאָספער פאַרן קינסטלער און פאַר זיין אַנטװיקלונג-וועג.
בראָניסלאַוו גימפּעל 77
אַלץ, דאַכט זיך, איז געווען אין דער דאָזיקער היים אױיסגעטאָן פון װאָכעדיקײט
און האָט עדות געזאָגט אויף אַ שטרעבונג צו ,אויב נישט נאָך העכער.."
אַ מין יום-טוב, װאָס רייסט זיך אַרױס פון דער גראָער װירקלעכקייט, אַ מין
גייסטיקער כאַשיש, װאָס דערקוויקט, באַרוישט און װעקט די אונטערבאַװוּסטזיניקע
בענקשאַפט נאָך שבת-יום-טובדיקייט"..,
צּ |
געבוירן איז בראָניסלאַוו גימפּעל אין יאָר 1911. פון די יינגסטע יאָרן האָט דער
קליינער בראָנעק אַרױסגעװיזן טאַלאַנט און נויגונגען צוֹ פידל און די ערשטע
לעקציעס האָט ער באַקומען פון זיין פאָטער אַדאָלף. ווען דער טאַטע האָט זיך
איבערצייגט, אַז עס איז כדאֵַי דעם זון צו לאָזן אויפן שווערן עג פון מוזיק
האָט ער אים איבערגעגעבן אין די הענט פון אױיטאָריטאַטיון פּעדאַגאָגימוזיקער
און װיאָלין-פּראָפּעסאָר מאַוריצי װאָלפסטאַהל. דער לערער האָט שנעל דערזען
בראָנעקס פעיקייטן און נאָך מער אָפּגעשאַצט זיין שטאַרקן ווילן צו לערנען. ער האָט
אים פאָרױיסגעזאָגט אַ װירטואָזן'קאַריערע. אויפן פאַרלאַנג פון זיין לערער איז
ער געשיקט געװאָרן קיין ווין, װוּ ער האָט געלערנט אין דער מוזיק-אַקאַדעמיע,
און שפּעטער קיין בערלין -- אין דער מוזיק-הויכשול. צװוישן זיינע לערערס זענען
געווען קאַראָל פלעש און בראָניסלאַו הובערמאַן.
עס האָט לאַנג נישט געדויערט, און בראָניסלאַװ גימפּעל איז באַקאַנט געװאָרן
אין אַלע הױפּטשטעט פון אײראָפּע. עס האָבן זיך פאַר אים געעפנט די קאָנצערט-
זאַלן פון דער גאַנצער װעלט און ער האָט קאָנצערטירט אין אַלע אײראָפּעישע
לענדער, וי אויך אין צפון-און דרום-אַמעריקע. ער האָט אומעטום באַצויבערט
מיט זיין שפּילן, אָבער אויף אַ ספּעציעל-גוטער באַציָונג צו זיך האָט ער אָנגעטראָפן
אין לאַנד פון מוזיק, אין איטאַליע. דאָרט האָט ער געהאַט אַ קאָלאָסאַלן דערפאָלג
און זיינע אַרױסטריטן האָבן אים געברענגט אָנערקענונג און אָנזען
בראָניסלאַוו גימפּעל האָט בכלל ליב געהאַט די איטאַליענישע מוזיק און פלעגט
אַרײיננעמען אין זיינע רעטשיטאַלן שאַפונגען פון איטאַליענישע קאָמפּאָזיטאָרן.
בעיקר האָט ער זיך ספּעציאַליזירט אויף די קאָמפּאָזיציעס פון פּאַגאַניני. די גאַנצע
פַּרעסע האָט אים אויפגענומען מיט באַגײיסטערונג און אים געזונגען לויבלידער,
געווען איז דאָס אין יאָר 1927, ווען אין אײראָפּע האָבן נאָך געבלאָזן דעמאָקראַטישע
ווינטן און די לופט איז נאָך געווען אַ פרייע. אַפילו אין איטאַליע, װוּ. מוסאָליני
האָט שוין רעגירט פינף יאָר, איז נאָך די אַטמאָספער געווען אַ ליבעראַלע. מען
האָט דעם יונגן בראָניסלאַוו געברענגט אויפן קבר פון פּאַגאַניני, װוּ עס איז פאָר-
געקומען אַן אַזכרהיפייערונג און מען האָט אים אונטערגעטראָגן פּאַגאַניניס פידל
אויסצופירן זיינס אַ שאַפונג. ער איז געװען דער גאַסט פון מוסאָליני אין זיין
פּריוואַטער היים און איז אויפגענומען געװאָרן פון איטאַליענישן קעניג אין זיין
פּאַלאַץ. צום סוף איז ער אויך איינגעלאַדן געװאָרן צום פּוױפּסט אויף אַן אוידיענץ.
די פּוילישע דיפּלאָמאַטישע פאָרשטייערשאַפט אין רוים האָט זיך מיט אים געגרויסט
און אים צוגעטיילט גרויסן כבוד. און אַלט איז ער דעמאָלט אין גאַנצן געווען 17 יאָר.
78 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
נאָך די גרויסע דערפאָלגן אין איטאַליע, זענען צו אים אָנגעקומען אײינלאַדונגען
פון די גרעסטע קאָנצערטזאַלן אין דער וועלט. און ווען ער איז אין 1928 געקומען
קיין פּוילן, האָט מען אים ממש געטראָגן אויף די הענט. זיינע קאָנצערטן זענען
געװאָרן ימים-טובים פאַר די יידישע מעלאָמאַנען אין פּוױלן. ער האָט דאָס פאַר-
שטאַנען אָפּצושאַצן און ער האָט שטענדיק אין די פּראָגראַמען פון זיינע קאַנצערטן
אַריינגענומען קאָמפּאָזיציעס פון יידישן כאַראַקטער און אינהאַלט. אויף זיינע
אַרױסטריטן פלעגט ער לאָזן הערן : דזשאָװאַני"באַטיסטאַ װיטאַלי, פּאַבלאָ סאַראַ-
סאַטע, ניקאָלאַי פּאַגאַניני, פעליקס מענדעלסאָן, הענריק װיעניאַוװסקי, מאַקס ברוך,
לאַזאַר סאַמינסקי און יוסף אחרון.
אַחוץ די קאָנצערטן מיטן פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער אין װאַרשע --- אין וועלכע
ער האָט זיך באַטײליקט װי סאָליסט --- האָט ער צוזאַמען מיט זיינע צוויי ברידער
איינגעאָרדנט באַלערנדיקע קאַמער-קאַנצערטן. בראָגיסלאַוו צוזאַמען מיט קאַראָלן
האָבן געשפּילט סאָנאַטן, קאַראָל אַליין האָט געשפּילט שאָפּען און לישט און ביידע
ברידער-פּיאַניסטן -- קאַראָל און יאַקוב -- פלעגן שפּילן שאַפונגען אויף צויי
קלאַװוירן.
צּ
איך ברענג דאָ אַן אָפּשאַצונג פון זיין שפּילן, געגעבן דורך דעם אױטאָריטאַטיװוסטן
מוזיק-קריטיקער אין פאַרמלחמהדיקן פּױלן, מנחם קיפּניס, געשריבן אין היינט,
דעם 29סטן יאַנואַר 1928,
;דער יונגער בראָניסלאַװ גימפּעל באַזיצט אַ בליצנדיקע װירטואָזישע טעכניק
און טוט אין זיין שפּילן מיט אַ באַזונדערער לייכטקייט און געפּערלטער געטאָקטקײט
די שווערסטע אויפגאַבעס, װאָס אַ פידל-קינסטלער האָט בייצושטיין. דאָס איינציקע
װאָס מ'דאַרף אויפמערקזאַם מאַכן דעם יונגען קינסטלער, איז די קאַרגקייט פון
פאַרנעם, דאָס קאָנצענטרירן זיך מיטן פידל, מיט דעם טאָן, עפּעס אין אַן ענגן קרייז
אַרום זיך, אָדער ריכטיקער געזאָגט --- אין זיך. עפּעס פעלט אים נאָך מאָמענטנװײיז
מער פרייהייט אין דער שטריך-באַוועגונג און עס שפּירט זיך ביי אים אָפט אַ
צוגעיאָגטע טעמפּאָ. דער דאָזיקער װירטואָז שפּילט אָבער מיט אַזױ פיל האַרץ-
אויסגיסונג, מיט אַזױ פיל געפיל און איבערלעבונג, װאָס אויסער הובערמאַנען
הערן מיר דאָס זייער זעלטן ביי אַן אַנדערן װיאָלין-קינסטלער. און דער טאָן זיינער
איז אַזױ זיס, אַזױ באַצױבערנדיק און אויף דער העכסטער מדרגה אַריסטאָקראַטיש,
אַ װיאָלין-טאָן, װאָס טראָגט אין זיך עפּעס ראַסנהאַפטיקס, װאָס ציט די יניקה פון
אַן אַלטן מוזיקאַלישן קװאַל, פון דור-דורות מוזיקער (און אויב איר ווילט יידישע
מוזיקער), און איז דורך די מויקאַלישע נשמות דורות-לאַנג ראַפינירט און
קולטיווירט געװאָרן,
אין דער אינדיווידועלער אויסדריקלעכקייט פון דעם איניקל פון דעם זיידן
װאָס שלום-עליכם האָט אַזױ פאָלקסטימלעך באַזונגען, האָט דער דאָזיקער טאָן
באַקומען דעם צויבער'גלאַנץ און טעמבער, װאָס מען הערט זײער זעלטן
נישט גרויס איז דער טאָן און נישט איבעריק שטאַרק איז זיין קראַפט, אָבער
בראַניסלאַװו גימפּעל 79
העכסט אַריסטאָקראַטיש, און ריכטיקער געזאָגט: אַ שאַמפּאַניע-פירשטלעכער
װיאָליןיטאָן.
אַ סודותדיקע דביקות שפּירט זיך אין דעם יונגן גימפּעלס שפּילן, און די קאַנטע-
לענאַדשטעלן, און אויב איר ווילט, אַ ספּעציעלע יידישע דביקות, װאָס לאָזט זיך
לעזן אויף זיין פּנים בעתן שפּילן, אין די גרימאַסן אַרום דעם מויל און פאַרמאַכטע
אויגן (אַ מין חנן פון אַניסקיס דיבוק אין ערשטן אַקט). װוּנדערבאַר האָט אים
באַגלייט אויפן קלאַװיר זיין עלטערער ברודער קאַראָל גימפּעל, פּשוט אַן אידעאַלישע
צונויפגיסונג צווישן פידל און קלאַוויר".
מיט עטלעכע מאָנאַטן שפּעטער האָט בראָניסלאַו גימפּעל אָנטיײיל גענומען אין
אַ סימפאָנישן קאָנצערט אין װאַרשע, אויף וועלכן ער האָט געשפּילט אונטער
קאנצעוט פון בּדאניסלאװ גימפּעל
| דער יוּנגער װיאָ - דעם פזיטן דעטר -
ליןיקינסטלער בּראָי חודש טרעט ער אויף
ניסלאַוו גימפּעל װי- אלס סאָליסט אין
דער אײיננעלאַדן קיין דער פילהאַרמאָניצ,
פּױלן אויף אַ ריי | מיטן קאָנצערט דירי"
קאָנצערטן, גירט דער בּאַװוּסטער
אָסקאַר פרידי
דער באַטוטע פון דעמאָלט װעלטבאַרימטן יידיש-דייטשן דיריגענט אָסקאַר פריד,
און אָט װאָס אַן אַנדערער מוזיק-קריטיקער האָט געשריבן וועגן דעם קאָנצערט :
,פריד און גימפּעל. אַ יום-טובדיקע שטימונג. צוויי שטערנס מיט אַ מאָל, צוויי
יידישע גאונים -- דער געניאַלער דיריגענט אָסקאַר פריד און דער זייער טאַלאַנט-
פולער פידלער בראָניסלאַװ גימפּעל. דער ערשטער שוין גרוי, באַלאָדן מיט וויסן
און רום, דער צווייטער שטעלט איצט די ערשטע, אָבער זיגרייכע טריט אויף דער
מוזיק-עסטראַדע פון דער ברייטער מזיקאַלישער וועלט..
..דאַן איז געקומען די ריי אויפן צווייטן גאון, בראָניסלאַוו גימפּעל. פון אָנהײיב
אַ קוים-באַמערקבאַרע טרעמע, דער סמיטשיק ציטערט אַ ביסל אין פידלערס האַנט,
אָבער באַלד װערט ער באַהערשט און עס צעשפּילט זיך אַ זיסער, מעלאָדישער
קלאַנג: אַ ווייכער סאַמעטענער טאָן זינגט אויס אַ בענקשאַפטיליד, גימפּעלס שפּילן
איז אוממיטלבאַר. ער שפּילט מיט געדולד, און דאָ ליגט זיין קראַפּט. ער רייסט
מיט דעם צוהערער".
צִּ
די געשעענישן פון דער צייט האָבן נישט געלאָזט דעם קינסטלער רויק לעבן
נאָך עטלעכע יאָר אַרבעט אין קעניגסבערג האָט ער פאַרלאָזט אײיראָפּע און געקומען
80 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פֿױלן
קיין. אַמעריקע זוכן אַ נייע היים. ווייזט אויס, אַז דאָס אינטעגרירן זיך אין נייעם
לעבן איז אים לייכט נישט אָנגעקומען און עס איז אים דעריבער אויסגעפאַלן צו
װאַנדערן איבער פאַרשידענע שטעט. און אַזױ, איז ער אין יאָר 1927 געווען טעטיק
אין לאָס-אַנדזשעלעס, שפּעטער -- אין יאָר 1941 -- אין האָליװוּד, װוּ ער איז
געווען דיריגענט פון יוגנטלעכן סימפאָנישן אָרקעסטער, און אין די יאָרן 1945---
0 -- אין ניו-יאָרק, דיריגענט פון סימפאָנישן אָרקעסטער ביי דער קראַדיאַ-
פאָנישער געזעלשאַפט אין ניו-יאָרק?. אין יאָר 1962 איז ער צוריקגעפאָרן קיין.
פּוילן, װוּ ער האָט איבערגענומען די לייטונג פון ,װאַרשעװער שטרייך-קווינטעט".
צּ
וועגן דעם טראַגישן סוף פון די עלטערן גימפּעל שרייבט יאָנאַס טורקאָוו אין זיין
בוך פאַרלאַשענע שטערן:
2.שפּעטער זענען געקומען די דייטשן און אומגעבראַכט דאָס לעמבערגער יידנטום
צוזאַמען מיט די גימפּעלס און צזאַמען מיט דער גאַנצער יידישער טעאַטער-
משפּחה אין לעמבערג. די עלטערן פון די מוזיקער קאַראָל, יאַקוב און בראָניסלאַװו
גימפּעל האָבן זיך אַרומגעװאַלגערט אין געטאָ אויסגעהונגערטע און פאַרװאָרלאָזטע.
זיי זענען דורך די דייטשן אַװעקגעשיקט געװאָרן קיין בעלזשיץ".
וועגן דעם עלטסטן זון קאַראָל שרייבט יצחק גרודבערג-טורקאָוו אין זיין בוך
אױף מיין וועג, אַז ער איז געשטאָרבן אין יאָר 1942 אין תפיסה-שפּיטאָל אין
בוכאַראַ. און װי עס גיט איבער זיגמונט טורקאָוו אין זיין בוך די איבערגעריסענע
תקופה, געפינט זיך דער פּיאַניסט יאַקוב אין אַמעריקע.
אַזױ האָט די צווייטע וועלט-מלחמה איבערגעריסן אויף אײיביק די מוזיק פון דער
משפּחה גימפּעל, װאָס װאָלט אין נאָרמאַלע צייטן נאָך לאַנגע דורות אָפּגעהילכט
איבער דער וועלט,
ב יב ל י אַ ג ר אַ פ יע
1 זיגמונט טורקאָוו: ,די איבערגעריסענע תקופה", אַרױסגעגעבן -- צענטראַל-
פאַרבאַנד פון פּוילישע יידן אין אַרגענטינע -- 1961 (ז"ז: 120, 1232, 1233),
2 יאָנאַס טורקאָוו: אפארלאָשענע שטערן, אַרױסגעגעבן -- צענטראַליפאַרבאַנד
פון פּוילישע יידן אין אַרגענטינע -- 1953 באַנד 1 (ז"ז : 251-235).
יצחק טורקאָוו-גרודדבערג: ;אױף מיין וועג", אַרױסגעגעבן -- צענטראַל-
פאַרבאַנד פון פּולישע יידן אין אַרגענטינע -- 1964,
4 48 ש 001306 שי שָסט0 1 201900 291/906003 : /ש18128707 1806082' 1600
(ז' 82) 1964 14181606, טי 24 1
5 מ. קיפּניס - אַרטיקל אין , היינט" פון 29סטן יאַנואַר 1928.
אילוסטרירטע וואָך פון 19.10.1928 -- ;קאַנצערט פון בראַניסלאַו נימפּעל"
(מיט פאָטאָ). |
. ד. אייזנשטאַט אן א. פּראַגער: אַלנעמײנער מװיקילעקסיקאָף' (3טער
העפט), אַרױסגעגעבן אין װאַרשע 1936 (זי 167), - - הי
יעקב גלאַטשטײן
(1895---1942)
פאַר די אַלע, װאָס האָבן זיך אינטערע-
סירט מיט דער אומקום-תקופה פון פּױ-
לישן יידנטום איז באַקאַנט דאָס בילד פון
פּעדאַגאָג און שרייבער ד"ר יאַנוש קאָר-
טשאַק מיט זיינע הונדערט קינדער, וועל-
כע זענען געפירט געװאָרן אין װאַרשע
צום , אומשלאַג-פּלאַץײ, אין זייער לעצטן
וועג צום טויט. דאָס בילד איז געװאָרן
דער סימבאָלישער אויסדרוק פון דער
מאַרטיראָלאָגיע:תקופה, פּונקט וי דאָס
באַקאַנטע בילד פון הירשענבערגן , גלות
ספרד" איז געװאָרן דער סימבאָל פון
יידישן גלות בכלל,
אַן ענלעכן איינדרוק מאַכט אויף יעדן מענטש דאָס בילד פון יעקב גלאַטשטײן
מיט זיין קינדער-כאָר אין װאַרשעװער געטאָ, װאָס קוקט אויף אונדז אַראָפּ פון
די ווענט פון ,יד ושם" אין ירושלים און פון מוזיי אין קיבוץ ;לוחמי הגיטאות".
דאָס דאָזיקע בילד זאָגט עדות וועגן דער גאַנצער טראַגעדיע פון פּולישן יידנטום
אין דער צייט פון דער נאַצי-אָקופּאַציע. אויסגעבלייכטע און איינגעשרומפּענע
פּנימלעך, צעשראָקענע אויגן און איינגעפאַלענע בעקלעך, דאַרע און קראַנקע --
אַזעלכע זענען זיי געווען די קינדער-כאָריסטן, אָנטײילנעמער פון יעקב גלאַטשטײנס
קינדער-כאָר אין געטאָ-װאַרשע. און ער אַלײן -- אַן אױיסגעדאַרטער, בלאַסער,
מיט צער און צאָרן אָנגעפילטע, שװואַרץ-ברענענדיקע אויגן, אַן אויסגעהונגערטער
און אויסגעמאַטערטער --- שטייט אין מיטן און אַרום אים זיינע קינדער, קינדער
פון אױיסגעשטאָרבענע עלטערן, װאָס האָבן באַקומען אַ מקום-מקלט אין די
קינדער-היימען און צוזאַמען מיט זייער דיריגענט און לערער געװאַרט אויף דער
אויסלייזונג, אין צווישנצייט האָט געזאַנג אויסגעפילט זייער טרױיעריק לעבן
איז ער געווען צוזאַמען מיט זיי, צוזאַמען מיט זיי זיך געפּײניקט און צװאַמען
מיט זיי געשטאָרבן, ,און אַזױ װוי דער לעגענדאַרער בעל:תפילה, װאָס איז
אַװעקגעפאַלן ביים עמוד בעת דער יום-כיפּורדיקער עבודה, אַוױי האָט יעקב
גלאַטשטײן זיין לעצטן אָטעם אויסגעהויכט אין װאַרשעװער געטאָ נישט אַפּ-
טרעטנדיק פון זיין עבודה און נישט אויפהערנדיק צו טראָגן פרייד און מוט
צו די שקלאַפן פון נאַצי-געטאָי. (פון יזכור-בוך נאָך די אומגעקומענע צישיאָדלערער
אין פּױלן),
82 י. פֿאַטער / יידישע מוזיק אין פּױילן
זיין לעבנס"ווטג
געבוירן איז יעקב גלאַטשטײן אין יאָר 1895 אין דער שטאָט לובלין און געשטאַמט
האָט ער פון אַ מיוחסדיקער משפּחה. זיין פאָטער, משה, איז געווען שטאָט-חזן,
זיין ברודערס זון, איז דער באַקאַנטער דיכטער יעקב גלאַטשטײן. ביידע יעקבס
האָבן געלערנט ביי די בעסטע מלמדים, און ביידע האָבן זיך אָנגעזאַפּט מיט יידישן
טראַדיציאָנעלן וויסן.
די שטאָט לובלין, װאָס האָט געצויגן איר תורה-יחוס פון די צייטן פון די גרויסע
פּוסקים, רמ"א (רבי משה איסערלעס 1525--1572) און מהרש"ל (ר' שלמה לוריא
0-+--1572). איז נאָך אויך אין צװאַנציקסטן יאָרהונדערט געווען אַ שטאָט פון
תורה און חכמה, די באַרימטע ,ישיבת חכמי לובלין? האָט אויסגעאיבט איר השפּעה
אויף דער קהילה און די יידישע שטוב אין לובלין איז נאָך אין איר מערהייט
געווען אַ טראַדיציאָנעל-ײידישע. אמת, עס האָבן שוין אין איר געבלאָזן נייע
ווינטן, -- נאַציאָנאַל-ציוניסטישע, פּראַלעטאַריש-בונדיסטישע, בעליהבתיש-
פאָלקיסטישע און נאָך אַנדערע --- אָבער די יידישע גאַס איז נאָך געבליבן גענוג
אָפּגעשטאַנען. איז ענג געװאָרן יעקבן צו זיצן אין טאַטנס שטוב און זיך באַגנוגענען
מיט זינגען אין זיין כאָר און זיין ביי אים דער ערשטער סאָליסט. ער האָט אָנגעהויבן
זוכן נייע מעלאָדיעס, נייע אַקאָרדן און נייע װעלטן.
ער האָט געװוּסט, אַז דאָס װעט ער אין לובלין נישט געפינען, איז ער געגאַנגען
אין די וועגן פון זיין עלטערן ברודער יוסף-שלמה, װאָס האָט זיך שוין געהאַט
אַרױסגעריסן פון דער היים און געלערנט מוזיק אין דער װאַרשעװער קאַנסער-
װאַטאָריע. ער איז אַװעק קיין װאַרשע, װוּ ער האָט געלערנט פלייסיק מוזיק און
אויך אַלגעמײנע לימודים. ער האָט גענאַשט פון אַלעם, װאָס עס האָט זיך נאָר
געלאָזט און ספּעציעל האָט ער אַרױסגעװיזן פאַראינטערעסירונג פּאַר ליטעראַטור,
ער האָט געפילט, אַז מוזיק און ליטעראַטור זענען אַ צווילינג, --- פּונקט װוי שטימע
און װאָרט זענען געפּאָרט -- און דעריבער דאַרף מען די ביידע עלעמענטן באַהעפטן,
איז נישט גענוג געווען פאַר אים צו קענען די סודות פון קלאַנג, נאָר ער האָט אויך
געשטרעבט צו לערנען די פּראָבלעמען פון ליטעראַטור. האָט ער נישט דורכגעלאָזט
קיין ליטעראַרישן אָװנט, קיין לעקציע און קיין רעפעראַט, פון וועלכע עס איז נאָר
געווען עפּעס צו לערנען. די וערק פון פּרץ, שלום עליכם, נאָמבערג און ווייסענבערג,
וי אויך די לידער פון א. רייזען א. ליעסין, מ. ראָזענפעלד און דוד אײינהאָרן
זענען אים געװאָרן נאָענט און טייער. ער איז געװאָרן אַ בן-בית אין דער יידישער
ליטעראַטור. ער האָט ממש געשלאָסן אַ בונד מיט איר און אויך מיט די, וועלכע
האָבן געפלעגט איר אַנטװיקלונג. ער איז געװאָרן דער מוזיקאַלישער שליח-ציבור
פון דער סאַציאַליסטישער אַרבעטער-פּאַרטײ , בונד", װאָס האָט אַרױסגערוקט די
לאָזונג פון קאַמף פאַר יידיש לשון און פאַר יידישער פּראָלעטאַרישער קולטור,
ער איז געװאָרן לערער פון געזאַנג אין אירע ,, צישאָי-שולעס, גרינדער און דיריגענט
פון גרויסן כאָר פון איר יוגנט-אָרגאַניזאַציע ,צוקונפט" און פּרעלעגענט און
לעקטאָר אויף אירע קולטור-אונטערנעמונגען.
יעקב גלאַטשטײן 3
לייענען מיר וװועגן אים אין לערער-יזכור-בוך פון אומגעקומענע לערער פון די
;צישא"-שולן אין פּוילן פאָלגנדיקע ווערטער :
;נישט געווען קיין יוגנטלעכער, װאָס האָט נישט געװוסט דעם נאָמען פון אָט דעם
שװאַרץ:חנוודיקן, באַשײדענעם ליבן דיריגענט פונעם גרויסן כאָר פון ,צוקונפט",
נישט געווען קיין תלמיד פון די ,צישאָי-שולן, װאָס האָט נישט פאַרגעטערט דעם
נאָמען פונעם דאָזיקן באַגאַבטן געזאַנגילערער. אויפן פאָן פון אָרעמען טרויעריקן
לעבן פון אָט די פאָלקסקינדער -- איז די מויקאַלישע טעטיקייט פון יעקב
גלאַטשטײן געווען אַ ליכטיקע און דערהויבענע דערשיינונג. דאָס איז געװען
מוזיקאַלישע קולטור. דאָס איז געווען לעבנסלוסט און פריידיקייט פון געזאַנג?,
דער אַרבעטסטאָג פון יעקב גלאַטשטײן
זיין נאָרמאַלן אַרבעטסטאָג האָט יעקב גלאַטשטײן אָנגעהויבן אַכט אין דער פרי
אין דער מיידלעך-גימנאַזיע ,יהודיה", אויף דלוגע-גאַס, אין װאַרשע. די דאָזיקע
גימנאַזיע, װאָס האָט גענאָסן פון פולע מלוכישע רעכט און אירע אַביטוריענטינס
זענען אָנגענומען געװאָרן אין אַלע אוניווערסיטעטן, האָט געשמט, װי די נאַציאָ-
נאַלסטע צווישן אַלע מיטלשולעס אין יידישן װאַרשע. האָבן טאַקע אַלע ציוניסטישע
מנהיגים געשיקט זייערע טעכטער לערנען אין ;יהודיה". דאָ האָט יעקב גלאַטשטײן
געאַרבעט וי אַ לערער פון געזאַנג, דאָ האָט ער געפירט דעם שולכאָר און דאָ האָט
ער אויך צוגעגרייט די מוזיקאַליש-קינסטלערישע פּראָגראַמען צו די פאַרשידענע
פייערונגען, אַקאַדעמיעס און פאָרשטעלונגען, װאָס פלעגן אָפּט פאָרקומען אין די
ראַמען פון די נאַציאָנאַלע און טראַדיציאָנעלע יידישע יום-טובים,
דער שולכאָר, װאָס האָט געזונגען פּוילישע און העברעישע לידער, איז געוען
אַ דריידשטימיקער און איז ווייט איבערגעשטיגן די גרענעצן פון אַ שולכאָר. די דריי
גלייכע שטימעס האָבן געקלונגען, װי גאָלדענע גלעקלעך, און די מיילער פון די
זינגערינס האָבן זיך באַװוויגן, װי דאָס צינגל פון אַ הענגזייגער, געמאָסטן און
געווויגן. איז די אַרבעט פון יעקב גלאַטשטײן געװאָרן אָפּגעשאַצט פון זיינע
קאָלעגן-לערערס, פון די עלטערן און בעיקר פון די יוגנטלעכע שילערינס אַלין:
ער איז אַרומגערינגלט געװאָרן מיט ליבע און פריינדשאַפט,
אין די נאָכמיטאָג-שעהען האָט יעקב גלאַטשטײן געטאָן די זעלביקע אַרבעט אין
דער שולע פון באַקאַנטן אין װאַרשע פּעדאַגאָג און מחבר פון לערן-ביכער פאַר
תנ"ך און דקדוק, ח.נ. קאַפּלאַן. צו אַרבעטן אין דער קאַפּלאַןזשולע אויף דזשעלנאַ-גאַס
איז נישט געווען אַזױ לייכט, עס איז אָבער געװען אַ זכיה. קאַפּלאַן איז געווען
זייער אַ שטרענגער אין זיינע פאָדערונגען צו די לערער, װאָס האָבן ביי אים
געאַרבעט, און זייער אָפט זענען צוישן אים און זיינע מיטאַרבעטער אױסגעבראָכן
ערנסטע קאָנפליקטן. עס איז אָבער געווען אַ באַװוּסטע זאַך, אַז נאָר ערשטראַנגיקע
פּעדאַגאָגישע כוחות קענען ביי אים זיין באַשעפטיקט, און יעקב גלאַטשטײן האָט
געהערט צו די ווייניקע לערערס אין דער קאַפּלאַן-שולע, װאָס אויף זיי האָט זיך
84 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױילן
די שולע געשטיצט. כאָטש ער איז נאָר געווען לערער פון געזאַנג, האָט ער מיט
זיין דערציערישער געשטאַלט געהאַט אַ גרויסע השפּעה אויף דער גאַנצער אַט-
מאָספער אין דעם אַנשטאַלט און אַזױ די קינדער, װי דער גאַנצער ווירקנדיקער
פּערסאָנאַל האָבן געפילט אין אים אַ גייסטיקן כוח. האָט אים קאַפּלאַן זייער געשעצט
און אַלע האָבן זיך צו אים באַצױגן מיט אָנערקענונג און כבוד,
די הױיפּטאַרבעט זיינע האָט ער אויסגעפירט אין די שפּעטע אָװונט-שעהען, אין דער
יוגנט-אָרגאַניזאַציע פון דער ,בונד"?-פּאַרטײ --- ,/צוקונפט". צװישן די פאַרשידענע
געביטן פון קולטור-פּאָליטישער טעטיקייט האָט דאָרט מוזיק פאַרנומען אַן אָנגע-
זעענעם אָרט, און יעקב גלאַטשטײן איז דאָס געווען דער, װאָס האָט די דאָזיקע
אַרבעט אָרגאַניזירט, ברייט פאַרצווייגט און דערפירט צו שװוּנג און קאַלאָסאַלע
דערגרייכונגען. דער יש, אויף וועלכן ער האָט דאָ אָנגעטראָפן, איז געווען אַ ניש-
טיקער -- עס איז געווען נאָר אַן איבערבלייב פון אַ טראַדיציע --- און ער האָט
מיט זיינע אייגענע הענט גענומען בויען אַ גרויסן מוזיקאַלישן בנין, אָנגעהויבן האָט
ער פון אַ מאַסן-כאָר, שפּעטער האָט ער אַװעקגעשטעלט אַ גוט-סעלעקציאַנירטן
יוגנט-כאָר, און נאָך שפּעטער האָט ער געפאָרעמט אַ סאָליסטן-גרופּע. אַלע זענען
זיי געשטאַנען צו דינסט דער באַװעגונג זײיערער און געשטרעבט צו הייבן די
אַרבעטער-קולטור צװישן יידן. זיי האָבן געצויגן זייער יניקה פון ערשטן אַרבעטער-
כאָר אין װאַרשע, װאָס איז מיט יאָרן פרלער געפירט געװאָרן דורך לעאָ ליאָװו
און װאָס איז באַקאַנט געווען, וי דער ערשטער בונדישער כאָר, דער אַזױ גערופענער
,גראָסער-כאָר",
האָט זיך יעקב גלאַטשטײן אַרײנגעװאָרפן אין דער אַרבעט מיט ליב און לעבן.
ער האָט פאַר זיך געפונען דריי אידעאַלן, װאָס האָבן פון זיינע יינגסטע יאָרן
געטליעט אין זיין האַרץ: אויפדעקן די שיינקייט פון מוזיק בכלל צװישן יידן
פאַרשפּרײטן דאָס יידישע ליד צווישן די יידישע פאָלקסמאַסן און וועקן דעם יידישן
אַרבעטער צו פּראָלעטאַרישער קולטור. און נישט געווען קיין פּאַסיקערער פּלאַץ
צו רעאַליזירן די דאָזיקע אויפגאַבעס, װי ,צוקונפט", דאָ האָט ער באַקומען פרייע
הענט און דאָ איז ער מיט ברען צוגעטרעטן בויען זיינע פּלענער. קודם-כל האָט
ער אַװעקגעשטעלט אַ גוט-דיסציפּלינירטן, פירשטימיקן געמישטן כאָר, פון די
פּעיִקסטע זינגערס האָט עֹר אויסגעקליבן און געשאַפן אַ סאָליסטן-גרופּע, און צום
סוף האָט ער פאַרפליכטעט דעם גרעסטן טייל פון כאָר צו לערנען סאָלפעזש.
די פּראָבעס זענען פאָרגעקומען 2 מאָל אין דער װאָך לויטן סדר, װאָס איז געווען
באַשטימט פון פאָרויס. פאַר אַ ביישפּיל ברענג איך דאָ אַ מודעה געדרוקט אין
דער נייע פאָלקס-צייטונג פון זונטיק, דעם 28סטן אָקטאָבער 1928 ;
,צוקונפט-כאָר !
היינט 930 אַוונט -- סאָליסטן-גרופּע;
0 , -- סאָלפעזש-לעקציע;
0 , -- גאַנצער כאָר".
יעקב גלאַטשטײן 85
נאָך אַ שווערן טאָג אַרבעט ביים װאַרשטאַט און אין דער פאַבריק זענען זיך
צונויפגעקומען יוגנטלעכע בחורים און מיידלעך זיך צו פאַרנעמען מיט ערנסטער
מוזיק-לערע. זי אַלע זענען געווען אַן אַרבעטער-עלעמענט, מיט ליבע צו מוזיק,
און צו דעם האָט זייער פּאָליטיש-פּאַרטײיַשער באַװוּסטזיין פון זיי פאַרלאַנגט
דיסציפּלין און פאַראַנטװאָרטלעכקײט. און זייער דיריגענט און לערער איז פאַר
זיי געווען דער מוסטער פון איבערגעבנקייט. ער איז אויך געווען יעדנס פריינד
און עצה-געבער. זיין װאָרט איז דעריבער געווען פאַר יעדן איינעם פון זיי װי אַ
הייליקייט,
דער קעמפער פאַר פּראָלעטאַרישער מזיקאַלישער קולטור
יעקב גלאַטשטײן האָט אין דער תקופה פון צװישן ביידע וועלט-מלחמות געלעבט
אין ואַרשע אין דער סביבה פון אָרגאַניזירטן יידישן פּראָלעטאַריאַט. ער האָט
מיטגעװוייטיקט זיינע ווייטיקן, מיטגעקעמפט זיינע קאַמפן און זיך מיטגעפרייט
מיט זיינע דערפאָלגן, טאָג-איין טאָג-אויס איז ער געווען פאַרבונדן מיט די יידישע
האָרעפּאַשנע מאַסן און אין זיין מוזיקאַלישער אַרבעט האָט ער אידעאָלאָגיש
אויסגעדריקט זייערע האָפענונגען און שטרעבונגען. איז ביי אים שטענדיק געקומען
צום װאָרט דער סאָציאַלער און רעװאָלוציאָנערער מאָמענט,
אין די צװאַנציקער יאָרן האָט ער געשעפּט מװויקאַלישן שטאָף און רעפּערטואַר
פון יידישן פאָלקלאָר. ער האָט דעמאָלט געזוכט און געפלעגט לידער פון יידישער
אָרעמקײט און נויט, אומבאַהאָלפנקײט און רחמנות. ;העמערל", ,, די דריי נײיטאָרינס",
;אויפן בוידעם שלאָפּט דער דאַך", ,מאי קאָ משמע לןי און נאָך אַזעלכע לידער,
לידער, וועלכע האָבן אָפּגעשפּיגלט דעם יידישן דלות : וועגן דעם פאַרהאַרעװעטן
שוסטער, װאָס ,קיין ברויט איז אין שטוב ניטאָ" און וועגן דעם פינצטערן גורל
פון דער נײטאָרין, װאָס נייט ביי טאָג און ביי נאַכט און האָט ,קיין חופּה-קלייד
זיך נישט געמאַכט?; וועגן דער צער-פולער מאַמע, װאָס איר קינד ליגט ,נאַקעט
גאָר אָן ווינדעלעך" און וועגן פאַרזאָרגטן ישיבה-בחור, װאָס האָט נאָר געמוזט , אויף
עולם הבא װאַרטן, עסן טעג, שלינגען טרערן און שלאָפן אויפן פויסט דעם האַרטן?,
עס האָט לאַנג נישט געדויערט און אין די לידער פון יעקב גלאַטשטײנס ,,צוקונפט"-
כאָר האָבן זיך געלאָזט הערן נייע אַקצענטן. װאַכזאַמקײט און אויסדויער, פאָרשריט
און קאַמף -- נייער אינהאַלט און נייער פאָרעם. ;אַ לויב דער אַרבעט?", ,צום
אַרבעטער", ,ערשטער-מאַײיליד? -- לידער, װאָס האָבן געװועקט דעם פּראָלע-
טאַרישן באַװוּסטזיין פון אַרבעטס-מענטש און האָבן אים גערופן צום קאַמף;
קלאַנגען, װאָס האָבן איינגעפלאַנצט גלויבן אין אַ שענערן און בעסערן מאָרגן,
נאָך בולטער איז געקומען צום אויסדרוק דער רעװאָלוציאָנערער גייסט פון זיין
כאָר אין די דרייסיקער יאָרן, ווען די יידישע יוגנט אין פּוילן האָט אַפּאָטעאָזירט
די אידעעס פון אַרבעט און סאָציאַליזם. יידישע בחורים און מיידלעך אין װאַרשע
און אין לאָדזש, אין ווילנע און אין לעמבערג האָבן מיט חסידישער אמונה געגלויבט
אין כוח פון קעמפנדיקן אַרבעטס-מענטש. זיינען אויפגעקומען נייע שאַפונגען, װאָס
86 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
האָבן נאָך מיט מער פּאַטאָס אויסגעדריקט דעם ברויזנדיקן גייסט פון דער צייט,
יעקב גלאַטשטײן האָט זיך נאָך ענגער און שטאַרקער באַהאָפּטן אידעלש און קינסט-
לעריש מיטן דאָזיקן נייעם ליד און האָט אָנגעהױיבן זוכן נייע וועגן און מיטלען
אויף אויסצודריקן די פרישע טענדענצן. ער האָט געזוכט און געפונען. אַ דאַנק זיין
שעפערישער אינווענץ האָט ער אָנגעהויבן צו רעאַליזירן אַ נייע פאָרעם פון
אַרױסברענגען דאָס קינסטלערישע װאָרט, דאָס איז געווען דער מעטאָד פון פאַר-
פלעכטן דאָס געזונגענע מיטן געזאָגטן. קלאַנג און װאָרט, געזאַנג און רעציטאַציע,
אַ מאָל כאָר באַזונדער און רעטשיטאַטיוו באַזונדער, און אַן אַנדערש מאָל ביידע
צוזאַמען מיטן צוגאָב פון קערפּער-באַװעגונג -- אַלץ צוגעפּאַסט צום אינהאַלט
פון דער אויסגעפירטער שאַפונג און אָפּהענגיק פון דיריגענט-רעזשיסער. אַ נייער
סטיל, װאָס איז געווען אַ סינטעז פון ,רוממות אל בגרונם" מיט ,כל עצמותי
תאמרנה". |
אָט האָט דער כאָר אָנגעהויבן זינגען שטיל און געמיטלעך, די זיסע אַקאָרדן ווירקן
אויף דער נשמה, וי אַ גוטער באַלזאַם. פּלוצעם הערט זיך אַרױס פון מילדן געזאַנג
דאָס גערעדטע װאָרט, דאָס האָט איינער פון די אָנטיילנעמער רעציטירט אַ טייל
פון טעקסט בשעת אַלע האָבן אים באַגלײט מיט אַ גוט אויסגעאַרבעטן מאָרמאָ-
ראַנדאָ. אָבער די רעציטאַציע װוערט שטאַרקער, די װאָקאַלן הילכן אָפּ אין דער
לופט, וי די קולות פון אַ שופר -- און אין אַ געוויסן מאָמענט מישן זיך אויך אַרײן
די מענערישטימעס. עס דויערט נישט לאַנג און אויך די סאָפּראַנען מיט די אַלטן
זאָגן זייער װאָרט. עס הייבט זיך אָן אַ געיעג : יחיד און כלל, אַקאָרד און דיסאָנאַנס,
קאָנטראַפּונקטישע שטימע-פירונג און רוישנדיקע פוגעס -- ממש אַ מלחמה. דער
עולם װוערט מיטגעריסן און לעבט איבער דאָס געהערטע, װי עס װאָלט גאָרנישט
עקזיסטירט קיין מחיצה צווישן זינגער אויף דער בינע און פּובליקום אין זאַל.
אַלע האָבן אָנגענומען דעם אויסזען פון איין קעמפנדיקער מאַסע.
איך געדענק איינעם אַ קאָנצערט פון יעקב גלאַטשטײנס כאָר, אויף וועלכן עס זענען
אויסגעפירט געװאָרן ,יאַטן" פון איציק פעפער, דער ,העלער װוּנדער" פון דוד
האָפשטײן און ;סטעפּעס? פון ב. ויינערמאַן --- די אַלע קאָמפּאָזיציעס פון מיכל
געלבאַרד. און ספּעציעל האָט זיך מיר איינגעקריצט אין זכרון ,סטעפּעס". דאָס
איז געווען וי אַ הימן פאַר דעם אָפּטימיזם פון אונטערװואַקסנדיקן יונגן דור ;
;ס'האָט אַ יונגע זון אונדז אַנגעפילט
און אָנגעגאָסן,
און מיר זענען װי די יונגע זאַנגען
אויפן סטעפ",
און איך על קיין מאָל נישט פאַרגעסן דעם פּאַטאָס אין זאַל, ווען די כאָריסטן
האָבן מיט גלויבן און זיכערקייט אויסגעזונגען די װוערטער:
יעדער הויב מיט אונדזער האַנט
איז הערשעריש און מעכטיק",
יעקב גלאַטשטײן 81
דאָס איז געווען אַ געזאַנג פון יונגער חברה, װאָס האָט אויף אַן אמת , געשמעקט
מיט קאָרן און מי", טראָץ דעם, װאָס אין דער ווירקלעכקייט זענען די אַלע זינגערס
געווען קינדער פון יידישער אָרעמקײט, װאָס האָבן געלעכצט נאָך אַ ביסעלע
ליכט און זון,
אין בלי-פּעריאָד פון זיין מוזיקאַלישער אַרבעט האָט יטקב גלאַטשטײן מער נישט
געזונגען פון יידישע פּיין און ליידן, עס האָבן אויך אין זיין רעפּערטואַר מער נישט
פאַרנומען קיין פּלאַץ די אַלע לידער, װאָס האָבן אַרױסגערופן ספיקות, אָדער זיך
פאַרענדיקט מיטן יידישן כאַראַקטעריסטישן ,תיקו" -- יעקב גלאַטשטײן האָט
געהאַט פאַר זיך אַ קלאָרן וועג, דעם וועג פון אַ קעמפנדיקן סאָציאַליסט. אויך אין
קינסטלערישן זין האָט ער ווייט איבערגעשטיגן די גרענעצן פון פאָלקסטימלעכקייט.
דער ,צוקונפט?-כאָר, אָנגעפּירט דורך יעקב גלאַטשטײן, איז געווען אַ מוזיקאַלישע
אינסטיטוציע פון הויכן קינסטלערישן און דערציערישן וערט. ער איז געװוען
דער בולטסטער אויסדרוק פון דער יידישער פּראָלעטאַרישער מוזיקאַלישער קולטור
אויף דער יידישער גאַס אין פּױלן,
יעקכ גלאַטשטײן, דער דיריגענט און קאַמפאָזיטאָר
טראָץ דעם, װאָס יעקב גלאַטשטײן איז אין זיין ערנסטער מזיקאַלישער אַרבעט
געווען בעיקר געבונדן נאָר מיט איין באַשטימטן טייל פון יידישן פּױלן --- מיטן
אָרגאַניזירטן אַרבעטער-קלאַס -- איז ער דאָך געווען אָנערקענט פון דער גאַנצער
יידישער און נישט-יידישער מוזיקאַלישער וועלט אין װאַרשע, װי אַ באַגאַבטער
דיריגענט און מוזיקער. ער איז געווען אַ גרויסער ספּעץ אין דער טאָג-טעגלעכער
צוגרייטונגס-אַרבעט פון זיין כאָר און אַחוץ דעם האָט ער פאַרמאָגט און אַרױס-
געוויזן ווירקונגס-כוח און ענטוזיאַזם, מיט וועלכע ער האָט אָנגעשטעקט זיינע
כאָריסטן. און אויב די אויפגאַבע פון אַ דיריגענט איז נישט בלויז צו באַװעגן די
הענט לויטן ריטעם פון אָנגעצײכנטן דורכן קאָמפּאָזיטאָר טאַקט, נאָר אויך איבער-
צוגיסן זיינע מוזיקאַלישע פילונגען אויף די אויספירער -- איז יעקב גלאַטשטײן
געווען פון די אומגעקרוינטע קעניגן צווישן דיריגענטן. ער איז געווען דער מייסטער
פון אויסדריקן זיינע געפילן און אויפצווינגען זיי אויף די כאָריסטן און אָר-
קעסטראַנטן,
ווען ער האָט אויסגעקליבן אַ שאַפונג, האָט ער קודם כל זיך פאַרטיפט אין איר
אינהאַלט, אַנאַליזירט יעדעס װאָרט און מיט דער גאַנצער נשמה זיך באַמיט
אַריינצודרינגען אין אירע קלאַנגען. און ווען אַלץ איז פאַר אים געװאָרן קלאָר
און פאַרשטענדלעך, האָט ער אָנגעהויבן זוכן מיטלען, װי אַזױ צו אינטערפּרעטירן
דאָס פאַרשטאַנענע, בכדי עס אַרויסצוברענגען אין הסכם מיט זיינע אינערלעכע
איבערצייגונגען. דאָ האָט ער זיך שוין גענומען צו הילף זיינע פינגער, מיט וועלכע
ער האָט ממש באַװויזן װווּנדער. זיי זענען געווען דער דאָמינירנדיקער פאַקטאָר
בשעתן דיריגירן. אָט זענען זי עלאַסטיש-בױיגעװודיקע און דריקן אויס גוטמוטיקייט
88 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
און נאָכגיביקײט, און אָט װערן זיי שטייף-שפּיציקע און שטעכן וי שפּיזן: אָט
זענען זיי לייכט-איינגעבויגענע, װי זיי װאָלטן געװאָלט אַװעקגעבן דאָס לעצטע,
און אָט ווערן זיי צעשפּרײט, װוי זיי װאָלטן געװאָלט אייננעמען די גאַנצע װעלט;
פינגער ווייכע, װאָס בעטן, און פינגער האַרטע, װאָס פאָדערן און דראָען. האָט ער
מיטן כוח פון זיינע כישוף-פינגער אויסגעטייטשט יעדעס ליד און אַרױסבאַקומען
פון אים די דינסטע ניואַנסן,
א 2 יו
די פריי ע מוו ץ :
*ש 0
פּאָפולערע ארבייטער:ליעד ער אוּן אַרגײטער:פאָלקסל עדער
מיט נאָטען צום זינגען און שפּיעלען
אויפגענדמען אין די אַרכּייטער:קריוען אנן צוואַמענגעשטעלט
זוין י, נלאַטשטײן,
= א
איער 5 ר 4
ן
פֿערדאַג {5יך ({" 3 עבט /3-עעע בס װאַרשא, תרע"ט--1918
24
ער האָט זיך אויסגעצייכנט אויפן געביט פון קאָמפּאָזיציע. שוין אין יאָר 1918 האָט
ער אַרױסגעגעבן אַ זאַמלונג פאָלקס- און אַרבעטער-לידער אונטערן נאָמען די
פרייע מזע. דאָס זענען אין זייער מערהייט געווען לידער, געזונגענע פון יידישע
אַרבעטס-מענטשן בשעת זייער אַרבעט און אָפּרו. צווישן זיי זענען אויך געווען זיינע
לידער צו טעקסטן פון יידישע דיכטערס. אַ גרויסן אָנזען האָט אַרױסגערופן זיינס
אַ גרעסערע שאַפונג פאַר כאָר און סימפאָנישן אָרקעסטער ,איז געפאַלן אַ דעמב".
דאָס איז געווען אַ קאָמפּאָזיציע געשריבן אין קלאַסישן סטיל, מעלאָדיש, אָבער
ווייט פון פאָלקסטימלעכקיט. זייער פּאָפּולער איז געװאָרן זיין קינדערליד ,בערל
איז אַ װויל יינגל", װאָס איז געזונגען געװאָרן אין אַלע ,, צישאָי-שולעס און יוגנט-
אָרגאַניזאַציעס אין פּוילן,
אין דער זעלביקער צייט האָט ער פאַרעפנטלעכט פילצאָליקע אַרטיקלען און אָפּ-
האַנדלונגען וועגן מוזיק און געזאַנג, אין אָנהייב אין גרינינקע ביימעלעך אין
ווילנע, און שפּעטער אין דער נייע פאָלקס-צייטונג אין װאַרשע. ער האָט אויף
אַזאַ אופן געפונען דעם וועג צו צענדליקער טויזנטער יידן, בכדי אין זיי צו װעקן
ליבע און עסטעטישן געשמאַק צו מוזיק,
צּ
יעקב גלאַטשטײן איז געווען אין מיטן פון זיין שאַפּערישן אויפבלי, ווען די נאַצישע
בעסטיע האָט פאַרשלאָסן די טויערן פון װאַרשעװער געטאָ פאַר יעדן צופלוס פון
לעבן. צער און צאָרן האָבן אָנגעפילט זיין האַרץ. אין גאַנצן צעטרייסלט איז ער
געװאָרן ווען זיין פרוי איז אים געשטאָרבן נאָך אַ טיפוס-קראַנקײט. ער האָט דעמאָלט
יעקב גלאַטשטײן | | 89
געמוזט זיך פאַרנעמען מיט דער דערציונג פון זיין קליין טעכטערל און ער האָט
אויך געמוזט צוגעוווינען זיך צום שוידערלעכן געדאַנק, אַז זיין זון --- אַ טאַלאַנ-
טירטער פּיאַניסט, וועמען אַלע האָבן פאָרױסגעזאָגט אַ װירטואָזז-קאַריערע --- װועט
זיך מער נישט קענען ראַטעװען און מוזן אומקומען מיט אים צוזאַמען,
דעם איינציקן אַנטלױף פונעם גורל האָט ער געפונען אין זיין אַרבעט. האָט ער זיך
בעיקר געווידמעט מוזיקאַלישער טעטיקייט צווישן קינדער-פּליטים, װאָס האָבן זיך
געפונען אין די יידישע קינדערהיימען. ער האָט אויפגעשטעלט קינדער-כאָרן.
ער פלעגט אָפּט מיט די קינדער אָנטיילנעמען אין פאַרשידענע קולטור-פאַראַנשטאַל-
טונגען און מיט דער גרעסטער פּינקטלעכקײיט זאָרגן פאַרן הויכן ניװואָ פון יעדן
אויפטריט,
ער האָט נאָך אויך אָנגעװענדט אַלע זיינע כוחות אויף אונטערצוהאַלטן און צעמענ-
טירן דעם ,צוקונפט"-כאָר, און ווען אין יאָר 1941 האָט דער ,בונד" געפייערט
זיין יערלעכן יוביליי-יום-טוב, האָט יעקב גלאַטשטײן צוגעגרייט דעם גאַנצן
אַרטיסטישן טייל צו דער אַקאַדעמיע. דאָס אַלץ, װאָס איז אים שטענדיק געווען
אַזױ טייער און ליב, האָט צום לעצטן מאָל, אונטער זיין לייטונג אָפּגעהילכט אין זאַל
פון דער יודאַיַסטישער ביבליאָטעק אין װאַרשע.
די לעצטע קאָמפּאָזיטאָרישע שאַפונג זיינע איז געווען די מוזיק צום טעקסט פון
יצחק קאַצענעלסאָן: ;אַרױס איז געגאַנגען אַ ייד אין גאַס".
צִּ
ער איז שוין מער אין גאַס אַרױס נישט געגאַנגען. מען האָט אים געברענגט קיין
טרעבלינקע, װוּ ער איז אומגעקומען צוזאַמען מיט זיין זון. זיין נאָמען פיגורירט אין
דער רשימה פון געפאַלענע קולטור-טוער, װאָס ווערן דערמאָנט אין באַקאַנטן באַריכט
פון ד"ר עמנואל רינגלבלום צום יידישן װיסנשאַפטלעכן אינסטיטוט אין ניו-יאָרק,
ביב ליאָגראַ פיע
1 ,לערער יזכור"בוך"? : געווידמעט די אומגעקומענע לערער פון די צישאָ-שולן אין פּױלן,
אַרױיסגעגעבן אין ניו-יאָרק 1954-1952 (זייז 99--101).
2 מלך ניישטאַט:,חורבן און אויפשטאנד פון די יידן אין וװוארשע", אַרױסגעגעבן:
ועדת הגולה פון הסת. העובדים און ייד, נאַצ. אַרב, פאַרב., ת"א 1948 (זייז 211, 312, 400).
2 לעקטיקאַן פון דער נייער יידישער ליטעראַטור (צווייטער באַנד). אַרױסגעגעבן פון
אַלװעלט. ייד. קולטור-קאָנג. (פאַראײניקט מיט ,,ציקאָ") ניו-יאָרק 1958 (ז"ז 261, 262).
4 יאָנאַס טורקאָוו: האַזי איז עס געװען.." - אַרױסגעגעבן פון צענטראַל-
פאַרבאַנד פון פּוילישע יידן אין אַרגענטינע 1948 (ז"ז 204, 243, 505).
5 יעקב פּאַט: 6שמעפן מיט יײידישע שרייבער", אַרױסגעגעבן דורכן מחבר אין
ניו-יאָרק 1954 (ז' 82),
6 ד. אייזנשטאַט אן א. פּראַגער: אַלגעמײנער מוזיק-לעקסיקאָן', װאַרשע
6 (ז' 169).
7 ,די חזנים וועלטי, װאַרשע, נאָוועמבער 1924 (ו' 22),
8 1114001/02224 0181(2ע1:0 .0686 ...0210 16216ט 21688 :12010102 .זת 11100121
;(זי 15) 1947 שי18806--1:662--2182808עט 2.2. 6014 עקעט
ישׂראל גלאַטשטײן
(1894--1942)
גאָר װייניקע פון אונדזערע יידישע מע-
לאָמאַנען און מוזיק-פאָרשערס וייסן, אַז
דאָס אַזױ פאַרשפּרײטע לידל עקלינגען
גלעקער" איז איינס פון זיינע פילצאָליקע
לידער, װאָס ער האָט געשאַפן. דער
פּשטותדיקער טעקסט פון משה בראָדער"
זאָן האָט זיך דאָ אַזױ דורכגעקנאָטן און
צונויפגעשמאָלצן מיט דער מעלאָדיע, אַז
עס איז גאָר קיינעם נישט איינגעפאַלן
צו צווייפלען, אַז דאָס איז אַ פרוכט פון
פאָלקישער פאַנטאַזיע.
עס איז פאַר אַלעמען געווען וי זיכער,
אַז דאָס האָט אַן אַלטע פרומע באָבע
צוזאַמען מיט שבת-יום-טובדיקן זיידן אויסגעזונגען דעם ניגון אין אַ שלוש-י
סעודותדיקן בין-השמשות, און ווען קינדער און אייניקלעך זענען געקומען הערן
;הבדלה?", האָבן זיי אונטערגעכאַפּט די האָפענונגספולע טענער און זיך אַזױ צעזונגען
אויפן קול, אַז זיי האָבן זיך אַריינגעריסן אין אַלע יידישע שטיבער. ;קלינגען
גלעקער" האָבן פאַרהילכט יידישע היימען.
און נישט בלויז ,קלינגען גלעקער". אַלע לידער פון ישׂראל גלאַטשטײן האָבן שוין
געהאַט אַזאַ מזל. האָט דאָך דאָס גאַנצע יידישע פּולן געזונגען ,די זון פאַרגײט
אין פלאַמען". דאָס דאָזיקע ליד פון יצחק קאַצענעלסאָן, װאָס האָט באַקומען לופט
און אָטעם דורכן מעלאָדישן לבוש פון ישׂראל גלאַטשטײן, איז דאָך ממש געװאָרן
אַ הימן. און אַזעלכע לידער וי : ;איינס און צוויי און דריי און פיר, װאָס מיר זענען,
זענען מיר"... אָדער ;פעלדער גרינען, פעלדער רוישן, קומען מיר מיט פולע
קוישן?..,
צי האָבן דען לערער און קינדער אין װאַרשע און אין לאָדזש, אין לובלין און
ווילנע געװוּסט, אַז די פון זיי געזונגענע לידער זענען אַ פרוכט פון ישׂראל
גלאַטשטײנס מוזיקאַלישער אינווענץ ?
צענדליקער לידער פון ישׂראל גלאַטשטײן זענען אַריינגעדרונגען אין יידישע
הייזער און די ברייטסטע שיכטן פון יידישן פאַרמלחמהדיקן פּוילן האָבן געזונגען
זיינע מעלאָדיעס מיינענדיק, אַז דאָס זענען פאָלקסלידער. ;ציפּעלע", ;פעלד-
אַרבעט", ,/בלומען", ;דריי בעל-מלאכות? --- דאָס זענען געווען לידער, װאָס קינדער
האָבן געזונגען טאָג-איין טאָג-אױס אין דער שולע און בשעת צװאַמענקונפטן
אין די אָרגאַניזאַציעס און זיי איבערגעפלאַנצט אין דער יידישער גאַס. און צי קען
ישׂראל גלאַטשטײן 11
דען אַ דיכטער, אָדער קאָמפּאָזיטאָר האָבן אַ גרעסערע באַלױנונג פאַר זיין מי און
שאַפן, װי דאָס אַרײינגײן פון זיינע שאַפונגען אין גייסטיקן אוצר פון זיין פאָלק ז
צי איז דען דאָס נישט דער בולטסטער באַװייז פון אומשטערבלעכקייט ?
צּ
געבוירן איז ער אין אַ קליין שטעטעלע, גאָסטינין, ביי פּלאָצק. פון זיין אָרעמער
היים האָט ער קיין גרויסע זאַכן נישט געקענט דערװאַרטן, האָט ער שוין אין די
קינדער-יאָרן גענומען זיין אייגענעם גורל אין די הענט אַרין. ער האָט געהאַט
נאָר איין מחשבה: וי אַזױ צו ווערן אַ מוזיקער ביי יידן, וי אַזױ זיך אַרײנצוקריגן
אין מלכות המוסיקה און ווערן אַן אייגענער אין קעניגרייך פון קלאַנגען. איז פאַר
אים געווען אַ זכות, װאָס דער שטאָט-חזן ר' יעקב מיללער האָט אים אַריינגענומען
אין זיין משוררים-קאַפּעליע און אים אַרומגערינגלט מיט ספּעציעלער װאַרעמקײט,
אַ האַרץ דערפילט אַ האַרץ, און דער קליינשטעטלדיקער חזן האָט איבערגעגעבן
זיין משורר דאָס אַלץ, װאָס ער האָט אַליין פאַרמאָגט. ער האָט אויך געזאָרגט, אַז
דער פלייסיקער ישׂראל זאָל אין זיין שטוב געפינען אַ צווייטע היים.
ווען ישׂראל גלאַטשטײן איז אַ ביסל אונטערגעװאַקסן, האָט ער פּרובירט מזל אין
אַנדערע שטעטלעך, אָבער וען ער האָט זיך אָריענטירט און פעסטגעשטעלט,
אַז זיין וועג װעט נישט זיין דער וועג פון חזנות, איז ער געקומען קיין לאָדזש,
בכדי דאָרט צו געפינען עפּעס נייעס. לייענען און זינגען פון נאָטן האָט ער שוין
געקענט, אַ שטימע האָט ער אויך געהאַט -- אמת נישט קיין גרויסע אויף צו מאַכן
אַ זינגער-קאַריערע, אָבער אַ גענוגנדיקע אויף צו קענען זינגען אין אַ כאָר --
האָט ער געזוכט אַרבעט אין אַ טעאַטער וי אַ כאָריסט. נאָך עטלעכע װאָכן הונגערן
האָט ער אַזאַ אָרט געפינען. דאָס איז געווען דער באַקאַנטער אין לאָדזש יידישער
זאַנדבערג-טעאַטער.
אין דער דעמאָלטדיקער צייט, אָנהײיב פון היינטיקן יאָרהונדערט, האָבן די יידישע
טעאַטערס נאָך נישט פאַרשטאַנען, אַז זיי דאַרפן זאָרגן פאַר די אַלע פאַרשידענע
קינסטלערישע און טעכנישע מיטלען, װאָס זאָלן העלפן דאָס טעאַטער אַרױפציען
אויף אַ העכערן ניװאָ. דער איינציקער יידישער טעאַטער, װאָס האָט יאָ דאָס
פאַרשטאַנען, איז געווען דער דערמאָנטער טעאַטער. דער דירעקטאָר זאַנדבערג איז
געווען פון די געציילטע, װאָס האָבן געהאַלטן, אַז שפּילן טעאַטער הייסט נישט בלויז
שפּילן אויף דער בינע, נאָר אויך באַמיען זיך צו דערגרייכן די אַלע עלעמענטן
װאָס ווירקן אויפן אויג און אויער און העלפן דער פאָרשטעלונג געשטעלט צו ווערן
אַזױ, װי דער רעזשיסער ווינטשט זיך. און ספּעציעל האָט ער געלייגט דעם טראָפּ
אויף דעם מוזיקאַלישן טייל פון זיין טעאַטער. ער האָט שטענדיק אַנגאַזשירט אַ גוטן
אָרקעסטער און האָט אויך געזאָרגט פאַר אַ גרויסן און גוטן כאָר. איז זיין טעאַטער ---
דער זאַנדבערג-טעאַטער -- געװאָרן װוי אַ מין מוזיקאַלישע שולע פאַר זינגערס
און מוזיקערס, און אַ סך שפּעטערדיקע פּראָפּעסיאָנעלע זינגערס-סאָליסטן און
דיריגענטן זענען אַרױסגעקומען פון דעם טעאַטער,
אויך ישׂראל גלאַטשטײן האָט אָנגעהױיבן זיין מוזיקאַלישע קאַריערע אין זאַנדבערג-
92 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
טעאַטער אין לאָדזש. וועגן די דאָזיקע ערשטע שריט זיינע לאָמיר לאָזן דערציילן
זיין יוגנט:חבר, דעם באַקאַנטן אין אַמעריקע קאָמפּאָזיטאָר און שרייבער, מיכל
געלבאַרד ;
...עס איז געווען אין 1908, ווען איך בין אָנגעקומען אין זאַנדבערגס גרויסן טעאַטער
אין לאָדזש אַלס כאָריסט. דעם זעלביקן טאָג איז אויך אָנגעקומען אַלס כאָריסט
ישׂראל גלאַטשטײן. זענען מיר ביידע אַרױס אין גאַס, זיך באַקענט, זיך פונאַנדער-
גערעדט און אויסגעפונען, אַז מיר זענען ביידע אייגנטלעך געקומען קיין לאָדזש
לערנען מוזיק. ביידע יונגע בחורים, ביידע מיט איין שטרעבן: צו ווערן יידישע
קאָמפּאָזיטאָרן, שאַפן פאַר די יידישע פאָלקסמאַסן יידישע מוזיק. האָבן מיר באַשלאָסן,
אַז צוזאַמען װעט זיין לייכטער צו הונגערן.
...זענען מיר ביידע געגאַנגען יעדן פרימאָרגן צו פּראָבעס און יעדן אָװנט צו דער
פאָרשטעלונג אין טעאַטער, און גייענדיק, אויסגעמיטן אַלע װאַסערלעך און בלאָט-
קעלעך, מחמת די צעפליקטע שיך, װאָס מיר האָבן געטראָגן, דערפאַר האָבן מיר
פלייסיק געלערנט, שטודירט און פאַרפולקאָמט זיך אין מוזיק-קאָמפּאָזיציע.
יעדע נאַכט אויפן געלעגער זענען מיר לאַנג געלעגן װאַך און פאַררעדט דעם
הונגער מיט אונדזערע פאַנטאַזיעס ועגן דער גליקלעכער צייט, ווען מיר װעלן
זיין יידישע קאָמפּאָזיטאָרס, שאַפן יידישע מוזיק, דיריגירן יידישע כאָרן און זיי
לערנען יידישע געזאַנגען".
נאָך עטלעכע יאָר לעבן אין די שוערסטע באַדינגונגען איז מיכל געלבאַרד
אַװעק קיין אַמעריקע און ישׂראל גלאַטשטײן איז געבליבן אין פּוילן, װוּ ער איז
געװאָרן טעטיק אויפן געביט פון טעאַטער-מוזיק. ער האָט זיך באַמיט אַרױסצושלעפּן
פון טעאַטער דעם ביליקן גאַסן-קופּלעט און האָט געגעבן דער פאָרשטעלונג אַ מוזי-
קאַלישע ראַם. זיין צוגאַנג איז געווען אַן ערנסטער און ער האָט געהאַלטן, אַז יעדע
פאָרשטעלונג דאַרף האָבן איר פּאַסיקע מוזיקאַלישע אילוסטראַציע, מוזיק איז ביי
אים געװאָרן אַן אומטײילבאַרער חלק פון גאַנצן טעאַטער-ספּעקטאַקל. צוליב דעם
דאָזיקן צוגאַנג זיינעם איז ער אָפט אַריין אין קאָנפליקטן מיט די דירעקטאָרן פון
די טעאַטערס, װי אויך מיט די אַקטיאָרן. מיט די דירעקטאָרן -- וייל זיינע
פאָדערונגען האָבן נישט געדינט זייערע מאַטעריעלע אינטערעסן, און מיט די
אַקטיאָרן --- ווייל זיי האָבן נישט געהאַט קיין ווילן צו לערנען אַלע מאָל נייע
לידער און זיך באַמיען געהעריק זיי אויסצופירן. ער האָט דעריבער כמעט וי
פאַרלאָזט דעם טעאַטער און האָט זיך בעיקר געװידמעט קאָמפּאָזיטאָרישער
טעטיקייט. ער האָט זיך מיטן גאַנצן אימפּעט געװאָרפן אין דער נייער ריכטונג,
זעענדיק אין דעם אַ שליחות. די יונגע אויפבליענדיקע יידישע פּאָעזיע האָט אַ דאַנק
ישׂראל גלאַטשטײן געשלאָסן אַ טרייען בונד מיט דער נייער מוזיק. ער האָט געשאַפן
פאַר כאָר, סאָלאָ-געזאַנג און אויך אינסטרומענטאַלע מוזיק, אויף יידישע טעמעס,
: צ
די ערשטע פרוכט פון זיין אַרבעט איז געווען אַ זאַמלונג לידער אונטערן נאָמען:
געזאַנג און עפּיל, אַרױסגעגעבן אין װאַרשע אין יאָר 1920. דאָס זענען געווען
ישׂראל גלאַטשטײן 93
0 לידער, פאַר קליין און גרויס, פאַר לערער און דיריגענטן, לייכטערע און
שווערערע, װאָס יעדעס באַזונדער און אַלע צוזאַמען זענען געווען אַן אויסדרוק -
פון יידישן ספּעציפישן מעלאָס. פאַר דערציִֶער איז דאָס ממש געווען אַן אויפלע-
בעניש. די יידישע שול האָט זיך געפונען אין דער סטאַדיע פון אַנטשטײונג. דער
מאָדערנער לערער האָט געזוכט מיטלען, מיט דער הילף פון וועלכע ער זאָל קענען
דערגיין צום האַרץ פון קינד. זענען די לידער פון ישׂראל גלאַטשטײן וי אַראָפּגע-
פאַלן פון הימל ; זיי האָבן נישט בלויז געדינט וי אַ מאַטעריאַל צו לערנען זינגען,
נאָר אויך װי אַ מעטאָדיש-דידאַקטישער מיטל צו דערנענטערן דאָס קינד צום
אַלגעמײנעם לימוד, דערביי האָבן זי געהאַט נאָך אַ מעלה: זיי האָבן מיט זיך
געטראָגן דאָס בעסערע ליטעראַרישע װאָרט. די טעקסטן פון זיינע לידער זענען
געשריבן געװאָרן דורך אַזעלכע דיכטער-מייסטער, װי משה בראָדערזאָן און יצחק
קאַצענעלסאָן. האָבן טאַקע די האַרציקע װוערטער צוזאַמען מיט זייערע זיסע קלאַנגען
געשלאָגן װאָרצלען אין די יידישע מאַסן,
די לידער פון ישׂראל גלאַטשטײן האָבן זיך אויסגעצייכנט מיט לייכטן ריטעם און
אָנשטעקנדיקער מעלאָדישקייט. טאָן פון טאָן איז געפלאָסן אַזױ נאַטירלעך, װי
ס'װאָלט גאָר אַנדערש נישט געקענט זיין. דערביי איז דער מעלאָדישער אידיאָם
שטענדיק געווען פון יידישן אָפּשטאַם. כאָטש קינדער-לידער -- איז דאָס געווען
ערנסטע פּאַעזיע פאַרקניפּט מיט מוזיק, װאָס ביידע צוזאַמען האָבן געשאַפן שטימונג
אַזױ ביי קינדער, וי ביי עלטערע. האָבן זיי אויך געהאָלפן וועקן ליבע צום אויפ-
שטייגנדיקן יונגן יידישן לשון, װאָס האָט אין דער זעלביקער צייט זיך צעבליט
און פאַרפעסטיקט אין יידישן לעבן. אין משך פון דער צייט האָבן דערציִער זיך
אַרומגעקוקט אין געזען אין די לידער אַ רייכן מאַטעריאַל פאַר פאַרשידענע אינ-
סצעניזאַציעס און פאָרשטעלונגען און זיי האָבן פון זיי געצויגן שטאָף אויף
איינצואָרדנען פייערונגען און קולטור-אָװונטן. ישׂראל גלאַטשטײנס בוך געזאַנג
און שפיל איז געװאָרן אַ הילפס-אינסטרומענט אין די הענט פון יעדן קולטור-
טוער און דערציונגס-עסקן, װאָס האָט אין די צװאַנציקער יאָרן זיך פאַרנומען מיט
יידישער קולטור-געזעלשאַפטלעכער טעטיקייט.
אַ ווייטערדיקער עטאַפּ אין זיין מוזיקאַלישער אַרבעט איז געווען די יידישע אָפּערע
,פאַטימאַ", יצחק קאַצענעלסאָן האָט געשריבן די ליברעטאָ, און ישׂראל גלאַטשטײן ---
די מוזיק, מיט יאָרן שפּעטער האָט זי אויסגעפירט אין ניו-יאָרק מאָריס שװאַרץ
מיט זיין ,קונסט-טעאַטער?. נאָך שפּעטער האָט עֹר אָנגעשריבן אַנדערע ערנסטע
שאַפונגען, פון וועלכע צוויי גרעסערע, ,חורבן" און ,שולמית", זענען אַרױסגעגעבן
געװאָרן אין אַמעריקע.
ישׂראל גלאַטשטײן האָט נאָך אַלץ געשטרעבט צו פאַרזוכן דעם טעם פון מערב, און
צו זיין מזל איז ער אַרױסגעפאָדערט געװאָרן קיין בערלין, װוּ ער איז מיטן גאַנצן
ברען פון זיין תמיד יונגער נשמה אַרין אין געווירבל פון אַ נייער שעפערישער
תקופה. ער איז אין בערלין געװאָרן דער אַדרעס פון יידישער מוזיק. געפירט כאָרן,
אָרגאַניזירט קאַנצערטן און מיט זיין באַװעגלעכער אַקטיוויטעט האָט ער געצווונגען
24 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
די אַסימילירטע ,יאַהודים? צוצולייגן אַן אוער צו די ניגונים פון די ,,אָסט-יודען?,
ער האָט אין בערלין געשאַפן אַן אָאַזיס פון יידישער מקורדיקער מוזיק. און אַזױ
האָט דאָס געדויערט ביז זומער 1929, אין איינעם אַ העלן טאָג איז ער, װי אַ
פּױלישער בירגער, פאַרטריבן געװאָרן פון היטלער-דייטשלאַנד און איז פאַרבליבן
אין װאַרשע, װוּ עס האָט אים פאַרכאַפּט די צווייטע וועלט-מלחמה.
צ
דער גורל פון די װאַרשעװער יידן איז אויך געװאָרן דער גורל פון ישׂראל גלאַט-
שטיין : באָמבאַרדירונגען, שׂריפות, הײמלאָזיקייט, הונגער און געטאָ. ער האָט
זיך אָבער נישט אונטערגעגעבן דעם הערשנדיקן מצב און זיך געװאָרפן מיט
התלהבות אין מוזיקאַלישער אַרבעט, בכדי אַזױ אַרום צו ברענגען טריסט
זיינע ברידער. ער איז געװאָרן אַקטיוו אויף עטלעכע אָפּשניטן פון מוזיקאַלישן
לעבן,
ווען דאָס ,סקאַלאַיטעאַטער" אויף דזשעלנאַ-גאַס האָט זיך אָרגאַניזירט און
אָנגעהױיבן אַ ,סטאַבילע" טעטיקייט, איז ער געװאָרן דער מזיקאַלישער לייטער
און דיריגענט פון אָרקעסטער. דער נייער טעאַטער, װאָס האָט געהייסן ?עלדאָראַדאָ?
האָט זיך באַמיט איינצוהאַלטן אַ קינסטלערישן ניואָ און צו ווירקן אין גייסט
פון די טראַדיציעס פון בעסערן יידישן טעאַטער אין פּוילן. עס האָבן אין אים
געאַרבעט די באַקאַנטע אַקטיאָרן מאַקס ברי, שׂמחה פּאַסטעל, אברהם קורץ,
רעגינאַ צוקער און אַנדערע. ישׂראל גלאַטשטײן האָט מיט זיין מיטבאַטײליקן זיך
אין אַנסאַמבל צוגעגעבן דעם גאַנצן קאָלעקטיוו אױטאָריטעט,
אין דער זעלביקער צייט האָט ער געגרינדעט אַ יידישן רעװעלערסן-כאָר, װאָס
האָט מיט זיינע אויפטרעטונגען באַרײיכערט די קולטור-אונטערנעמונגען פון
געזעלשאַפטלעכן כאַראַקטער. דער דאָזיקער אויפטו איז אים זײיער געלונגען
און האָט געדינט פאַר אַ ביישפּיל אַלע אַנדערע מוזיקער, װאָס האָבן אים דאָס
נאָכגעטאָן, גלייכצייטיק האָט ער פאַרעפנטלעכט אַרטיקלען און אָפּהאַנדלונגען
אויף מוזיקאַלישע טעמעס און ער איז געװאָרן אַ מיטאַרבעטער אין דער פּער-
יאָדישער אױיסגאַבע המדריך, װאָס איז אַרױסגעגעבן געװאָרן פון די יוגנט-
באַװעגונגען פון פּועלי-ציון, ,החלוץ" און ,פרייהייט? -- װעלכע האָבן בשעת
דער מלחמה געטראָגן דעם נאָמען ,דרור". די אַנדערע מיטאַרבעטער פון המדריך
זענען געווען זיינע פריינד, מיט וועלכע ער פלעגט אָנהאַלטן אַן ענגן קאָנטאַקט
אין פאַרשידענע געזעלשאַפטלעכע ענינים. דאָס זענען געווען די באַקאַנטע יצחק
קאַצענעלסאָן, יחיאל לערער און מנחם לינדער,
אַ דאַנק זיין געזעלשאַפטלעכער פּאָזיציע איז ער געוען באַלאָדנט מיט אַ סך
פליכטן, אָבער אַלץ האָט ער געטאָן מיט מסירת-נפש און מיט ליבע צום מענטש,
איז ער געשעצט געװאָרן און זיין װאָרט איז אויפגענומען געװאָרן מיט אינטערעס
און כבוד,
ישׂראל גלאַטשטײן 95
צִי
ווען, װוּ און וי אַזױ ער איז אומגעקומען -- איז נישט באַװוּסט. ער פיגורירט
אין דער רשימה פון קולטור-טוער אין װאַרשעװער געטאָ, וועגן וועלכע עס האָט
געשריבן ד"ר עמנואל רינגלבלום אין זיין היסטאָרישן דאָקומענט-בריוו צו די
יידישע אָרגאַניזאַציעס אין דער וועלט,
ביב ליאַ גראפיע
לערער יזכור בוך" : געווידמעט די אומגעקומענע לערער פון די צישאַ-שולן אין
פּױלן, אַרוסגעגעבן אין ניו-יאָרק 1954-1952 (זי 101),
יאַנאַס טורקאָוו: קאאַוי איו עם געוען.." -- אַרױסגעגעבן פון צענטראַל-
פאַרבאַנד פון פּוילישע יידן, אַרגענטינע, אין 1948 (529 זייטן), (ז"ז: 10, 204, 243),
מלך ניישטאַ ט:,חורבן און איפשטאַנד פון די יידן אין װאַרשע", אַרױיסגעגעבן:
ועדת הגולה פון הסתדרות העובדים און ייד. נאַצ. אַרב. פאַרבאַנד, תליאביב 1948
(זיז : 400, 401).
פינקם נאָסטינין : רעד. י.מ. בידערמאַן, אַרוױסגעגעבן דורך גאָסטיניגער יזכור-בוך"
קאָמיטעט, ניו-יאָרק--תל-אביב 1960,
לעקסיקאַן פון דער נייער יידישער ליטעראַטור (צווייטער באַנד). אַרױסגעגעבן פון
אַלוועלטלעכן יידישן קולטור-קאָנגרעס (פאַראײיניקט מיט ,, ציקאָ") -- ני-יאָרק, 1958
(ז"ז : 262, 263).
ד,. אייזנשטאַט אן א. פּראַגער: אַלגעמײנער מויק-לעקטיקאָן, װאַרשע
6 (ן' 168),
1 -:נץס13 ,140510 6007 10 10060 007 26021000 :8660861/661104
(ז' 84)
;די שול און די חזנים"וועלט", װאַרשע, פעברואַר 1927 (ז' 20) ; דעצעמבער 1938
(ז' 23).
אנציקלופדיה של גלויות, כרך ראשון ורשה, עורך יצחק גרינבוים, ירושלים--תל-אביב
| 1953 (ז' 313).
. זלמן זילבערצווייג: לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער, קדושים-באַנד, אַרױסג.
פון יידישן אַקטיאָרן-יניע אין אַמעריקע, מעקסיקע-סיטי, פאַרלאַג ,אלישבע" (ז"ז:
0, 4451),
א. מאַנגער, . טורקאָו, מ. פּערענסאָן: ידישער טעאַטער אין אי"
ראָפּע, ניו-יאָרק 1968 (ז' 458).
מרדכי געבירטיג (בערטיג)
(4.5.1877=--4.6.1942)
צווישן די מוזיקאַלישע אוצרות פון יעדן
פאָלק זענען פאַראַן לידער, װאָס נאָך
ביים לעבן פון זיערע קאָמפּאָזיטאָרן
זענען זי פאַררעכנט געװאָרן װוי פאָלקס-
שאַפונגען. דאָס זענען לידער, װאָס מיט
זייער אינהאַלט און מעלאָדיע האָבן זי
געטראָפן אין פּינטעלע פון דער נשמה
פון יחיד און אין דער זעלביקער צייט
אָפּנעשפּיגלט די פילונגען און באַגערן
פון אַלע צוזאַמען וי אַ פאָלק. זענען די
מחברים און קאָמפּאָזיטאָרן פון די דאָזיקע
שאַפונגען געװאָרן פאַרגעסן און זייערע
פרוכטן זענען פאַרװאַנדלט געװאָרן אין פאָלקסלידער,
דער פראַנצויזישער פאָלקסזינגער פּיער-זשאַן בעראַנזשע (1780--1857) ווערט שוין
לאַנג דורך קיינעם נישט דערמאָנט, אָבער זיינע לידער ווערן נאָך ביז היינט געזונגען
("/מ46186 1604ט 1:6,, ;"216:6-/018060 16,,) ; דער רוסישער אַלעקסאַנדער װאַר-
לאַמאָוו (1801--1842) האָט איבערגעלאָזט זיין פאָלק מער װי 200 לידער, װאָס
זענען נאָך היינט פּאָפּולער צווישן די מאַסן (װי למשל ,דער רויטער סאַראַפאַן");
אויך וועבערס (1786--1826) פריישיץ-לידער אין דייטשלאַנד און אַלעקסאַנדער
אַלאַביעװס (1787--1851) לידער אין רוסלאַנד האָבן נישט אויפגעהערט צו װוערן
געזונגען צווישן די ברייטע מאַסן פון זייערע פעלקער,
אויך מיר יידן האָבן געהאַט אונדזערע פאָלקסדיכטער און פאָלקסזינגער, װאָס האָבן
אין פאַרשידענע צייטן אויסגעזונגען אַלץ, װאָס איז זיי געלעגן אויפן האַרצן
זייער יחוס-קייט ציט זיך פון די מיטלעלטערישע צייטן און װוי איינעם פון די
ערשטע איז כדאי צו דערמאָנען דעם מינעזינגער ;זיסקינד -- דער ייד פון
טרימבערג" (געלעבט אין 12טן יאָרהונדערט). דאָס איז געװען איינער פון די
װאַנדערנדיקע זינגערס, --- ענלעך צו די פּראָװענסאַלישע טרובאַדורן, -- װאָס
אַנשטאָט צו דערשיינען אין די פירשטלעכע פּאַלאַצן און זינגען וועגן דער ליבע
פון העלדישן ריטער צו זיין אויסגעטרוימטער ;אַדעל-דאַמע", האָט עֹר געזונגען
פון דער ליידנדיקער און צניעותדיקער יידישער ;אשת-חיל". מן הסתם איז דאָס
געווען די זעלביקע יידישע טאָכטער, װאָס איז מיט הונדערטער יאָרן שפּעטער
געקרוינט געװאָרן מיטן נאָמען ;די יידישע מאַמט".
אַזאַ שפּעטערדיקער פּראָפעסיאַנעלער פאָלקסזינגער איז געװען ר' יהודה לײיב
זשעלעכאָװער (געלעבט אין 17טן יאָרהונדערט), אַן אָפּשטאַמיקער פון פּױלן
מרדכי געבירטיג (בערטיג) 97
װאָס האָט געװאַנדערט איבער דייטשלאַנד און האָלאַנד און האָט זיך קונה שם געווען
מיט זיינע מוסר-לידער. זייער פּאָפּולער איז אויך געווען דער פריילעך-מאַכער בערל
מרגלית, גערופן בערל בראָדער (1817--1880), װאָס איז געווען אַ פעלקער אָרגאַני-
זאַטאָר און ער האָט געגעבן דעם אָנהייב פאַר די באַקאַנטע , בראָדער זינגער".
אַן אָנגעזעענעם אָרט אין דער יידישער פאָלקסשאַפונג האָט פאַרנומען בנימין-זאב
ערענקראַנץ, באַקאַנט אונטערן נאָמען וועלוועלע זבאַראַזשער (1826---1882), ער איז
געווען אַן אויסגעצייכנטער אימפּראָװיזאַטאָר, װאָס האָט אויפן פאַרלאַנג פון פּוב-
ליקום אויפן אָרט געשאַפן אַקטועלע טעקסטן צוזאַמען מיט מעלאָדיעס. אין זיינע
לידער פלעגט ער באַװיינען דעם טרויעריקן גורל פון די אָרעמע און שיטן פּעך און
שוועבל אויף די , שיינע יידן" און ראשי-קהל, וועלכע האָבן זיך אָנגעזעצט אויף
עמך --- שער און אייזן,
דער פּאָפּולערסטער פון אונדזערע פאָלקס-טרובאַדורן איז געווען אליקום צונזער
(1826---1912), זיינע פילצאָליקע לידער, װאָס האָבן אַרומגענומען אַלע אָפּשניטן
פון יידישן לעבן, האָבן געהאַט אַ באַלערנדיקן כאַראַקטער און דערביי איז ער
געווען דער ערשטער, װאָס האָט אָנגעשלאָגן אין דער נאַציאָנאַלער נאָטע. די ערשטע
חובבי-ציון האָבן זיי געזונגען און פאַרשפּרײט וי נאַציאָנאַלע לידער. אויך די
מוזיקאַלישע זייט פון זיינע שאַפונגען איז געווען אָנציִענדיק. די מעלאָדיעס זענען
געווען זיסע און האָבן פאַרמאָגט אין זיך עלעמענטן פון חסידישע ניגונים, חזנישע
תפילות און סלאַװישע טענץ -- אַלץ מאָטיוון, װאָס זענען געווען נאָענט צום האַרצן
פון יעדן מזרח-אײיראָפּעיִשן ייד,
דער נאַציאָנאַלסטער פון אַלע פאָלקס-זינגערס איז געווען דער באַגאַבטער מאַרק
װאַרשאַװסקי (1848---1909). וי אַ פיינפילנדיקער ליריקער האָט ער געזונגען
וועגן דעם יידישן קינד און וועגן דער יידישער משפּחה, וועגן צער פון יידישן כלל
און וועגן דער צוקונפט פון פאָלק, איז מיט אים געשען אַזױ, װוי שלום-עליכם, זיין
נאָענטסטער פריינד, האָט אים פאָרױיסגעזאָגט: ,איך בין רעכט איבערצייגט, אַז
עס װועט גאָרנישט לאַנג דויערן און װאַרשאַװוסקיס פאָלקסלידער װעלן וערן ביי
אונדז באמת פאָלקסלידער". אין 1911 האָט געשריבן יעקב פיכמאַן: ;איך האָב
ליב װואַרשאַװסקין, ווייל איך שפּיר, אַז די געפילן אין זיינע לידער זענען שטאַרקער
און שענער פון זיינע ווערטער און גראַמען --- דאָס, װאָס איך פיל אין אַלע אמתע
פאָלקסלידער".
און אַזױ האָט זיך די שניר געצויגן ביז דעם לעצטן, דער גרעסטן פון די יידישע
פאָלקס-טרובאַדורן אין פאַרמלחמהדיקן פּױלן, דעם באַזינגער און באַװיינער,
שטראָפער און דערמוטיקער, טרוימער און מונטערער, דעם געטרייען זון פון יידישן
פאָלק, דעם גאָטגעבענטשטן מרדכי געבירטיג.
ביז סעפּטעמבער 1939
געבוירן איז ער אין יאָר 1877, אין קראָקע, אין אַן אָרעמער קרעמערישער שטוב;
געלערנט אין חדר און צוליב שווערע באַדינגונגען אין פריען עלטער אָנגעהױיבן
98 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
לערנען סטאָלערײי. געהאַט אָבער איינגעבוירענע נייגונגען צו מוזיק און טעאַטער
און פון די יינגסטע יאָרן זיך באַטײליקט אַקטיו אין דראַמאַטישע קרייזן. גענומען
אָנטײיל אין פאַרשידענע פאָרשטעלונגען און זיך אויסגעצייכנט אין כאַראַקטער-
ראָלעס. אויף אַ ספּעציעלן שבח האָט ער זיך פאַרדינט שפּילנדיק די הױפּטראָלע אין
דער דראַמע ;געטאָי פון ה. הײיערמאַן, און מיט דעם האָט ער אויף זיך געצויגן
די אויפמערקזאַמקײט פון אברהם רייזען, וועלכער האָט אין יאָר 1906 אַנטװיקלט
אין קראָקע אַ ליטעראַרישע טעטיקייט,
אונטער דער השפּעה פון רייזענען האָט מרדכי געבירטיג אָנגעהויבן דרוקן טעאַטער-
רעצענזיעס, און אַ ביסל שפּעטער -- אויך לידער. גלייכצייטיק האָט ער אַרױס-
געוויזן אינטערעס פאַר געזעלשאַפּטלעך-פּאָליטישע פּראָבלעמען און איז געװאָרן
אַן אַקטיווער מיטגליד אין דער ,ײידישער סאָציאַל-דעמאָקראַטישער פּאַרטײ? אין
גאַליציע. אין די זעלביקע יאָרן האָט ער פאַרעפנטלעכט לידער אין דער פּאַרטײ-
צייטונג /,סאָציאַלידעמאָקראַט* און פלעגט אַרױסטרעטן אויף ליטעראַריש-אַרטיס-
טישע אָװונטן מיט פאָרלייענען לידער.
בשעת דער ערשטער וועלט-מלחמה האָט ער פינף יאָר געדינט אין דער עסטריי-
כישער אַרמײ. אין די פרייע מינוטן האָט ער שוין דעמאָלט געשריבן לידער, װאָס
האָבן זיך אָנגענומען און אָנגעהויבן צו װערן געזונגען אין גאַליציע, און עטלעכע
פון די דעמאָלטיקע לידער זענען באַלד באַקאַנט געװאָרן אין גאַנץ פּױלן. דער
,קליינער יתום" און ;אַ מלאך וערט געבוירן" זענען אַפילו געשווינד אַריבער
ימים און זענען פאַרשפּרײט געװאָרן איבער אַלע יידישע ישובים אין דער וועלט.
עס זענען שנעל צוגעקומען נייע לידער װי ;הערשעלע", ?אונטער גייט די ווצלט",
עוויגליד" א"א, און אין יאָר 1920 איז אין קראָקע אַרױסגעגעבן געװאָרן דאָס
ערשטע ביכל פון אים געשריבענע לידער אונטערן נאָמען פאָלקסטימלעך,
די לידער האָבן זיך צעטראָגן איבער דער גאַנצער יידישער װעלט און זענען
אַריינגעדרונגען אין די הערצער. האָט טאַקע בועז יונגװויץ:יאָנג אַרינגענומען
געבירטיגס לידער אין דער אָפּערעטע פון משה שאָר ,די רומענישע חתונה"
און זיי זענען געװאָרן די יאָדער פון דער פאָרשטעלונג. ,הוליעט, הוליעט קינ-
דערלעך" און ,קינדעריאָרן" זענען געװאָרן יידישע װועלט-שלאַגערס. מאַלי פּיקאָן,
חיהלע גראָבער און יאָסעלע קאָלאָדני האָבן זיי פאַרשפּרײט, און דער נאָמען
פון מרדכי געבירטיג האָט געשפּרײזט מיט גרויסע טריט איבער די שפּאַלטן פון
אַלע יידישע צייטונגען. האָבן רעזשיסאָרן דערזען אין די לידער פון געבירטיגן
אַן אינטערעסאַנטן סצענע-מאַטעריאַל און ס'האָט זיך אָנגעהויבן אַ סעריע פון
אינסצעניזירן און סטיליזירן זיינע לידער. אַזעלכע טעקסטן װי קאברהמל מאַ-
רעוויכער", ,מאָטעלע", ,משהלע", קדאָס אַלטע פּאָרפאָלק" און אַנדערע האָבן
זיך ממש געבעטן, מען זאָל זיי צעלייגן אויף טעלערלעך און אינטערפּרעטירן.
האָכבן דאָס געטאָן די קליינקונסט-טעאַטערס אין אַלע שטעט און שטעטלעך אין
פּױלן. אַפילו אַזעלכע פיינשמעקערישע קלינקונסט'אַנסאַמבלען, װי אַזאַזצל",
;אַררט", ,סמבטיון", ,מאַידים? און ענלעכע האָבן זיך אָנגעכאַפּט אין געבירטיגן,
מרדכי געבירטיג (בערטיג) - 99
וי אין אַ גוטער מציאה. געווען אויך טעאַטער-גרופּעס, װאָס פלעגן אײנאָרדענען
גאַנצע ,געבירטיג-אָװונטן". אין קראָקע זענען אָפט אַזעלכע פאָרגעקומען.
די ערשטע גרויסע סאַטיספאַקציע אין זיין לעבן האָט מרדכי געבירטיג געהאַט
אין יאָר 1926, ווען אַ ספּעציעל געשאַפענער געזעלשאַפטלעכער קאָמיטעט האָט
צו זיין דרייסיקיעריקער ליטעראַריש-מוזיקאַלישער טעטיקייט אַרױסגעגעבן זיין
צווייטן בוך לידער, אונטערן נאָמען מיינע לידער. דאָס בוך האָט אַנטהאַלטן
אַריבער 50 לידער מיט נאָטן און איז דערשינען אין טויזנט עקזעמפּלאַרן אין
אַ שיינעם פאָרמאַט, אין ווילנע. די גרעסטע שׂמחה פאַר געבירטיגן איז געווען
די הקדמה, װאָס עס האָט געשריבן מנחם קיפּניס. און אָט װאָס קיפּניס האָט צווישן
אַנדערן געזאָגט :
...,מרדכי געבירטיג איז דער הונדערט-פּראָצענטיקער געבענטשטער פאָלקס-
דיכטער און פאָלקסזינגער, װאָס זינגט, שאַפּט און וויינט אויס זיין ליד אין שטוב,
און דאָס ליד זיינס פּראַלט אויף טיר און פענצטער און פילט אָן די גאַס מיט שירה,
באַזינגט דאָס יידישע איגנאַרטיקע לעבן. די יידישע ליבע, דאָס יידישע פאַמיליץ-
לעבן, מאַמע און קינד, יידישע נויט און אָרעמקײט, מאָלט עס מיט אַזעלכע װאַרעמע,
עכטע נישט-געפעלשטע פאָלקספאַרבן, װאָס נאָר אַזאַ פיינע, ערלעך-פילנדיקע
פאָלקס-נשמה וי מרדכי געבירטיג קאָן די דאָזיקע פאַרבן און טענער שאַפן,
..איצט, ווען דער פּוסטער ריטעם און דער געבראָכענער פרעמדער נעגער-טאָן פון
פאָקס און טאַנגאָ האָבן באַהערשט די גאַס, זענען די אַלע פאַרשטיקטע זינגערישע און
פאָלקסדיכטערישע נשמות פאַרקערפּערט געװאָרן אין מרדכי געבירטיג, -- דער
איינציקער פאָלקסטימלעכער קאָמפּאָניסט אויף דער יידישער גאַס אין פּוילן.
...דער סימן פון אמתער יידישער פאָלקסדיכטונג איז: דער קלעם ביים האַרצן.
געבירטיגס אַ ליד קלעמט דאָס האַרץ, װאַרעמט און פילט אָן די יידישע נשמה
מיט זיסער מעלאַנכאָליע און פריידיקן ציטער. נישט פון רייכן סאַלאָן זינגט מרדכי
געבירטיג, נאָר פון די פיר הוילע װענט פון דער יידישער שטוב און פון יידישן
בעל-מלאכה, פיר הוילע ווענט פון חדר, פיר הוילע װענט פון שטוב, און אַפילו
דאָס איינשלעפערן פון דער מאַמען מיט אַ לידעלע דאָס קינד קומט אויך פאָר ביי
נאַקעטע, אָרעמע פיר ווענט.
.און נאָך אַ סימן פון עכטער נישט-געפעלשטער פאָלקסדיכטונג און פאָלקסגעזאַנג ;
װאָס מער מען הערט עס, אַלץ מער באַגײיסטערט עס, װאַרעמט און ווירקט. דאָס איז
דער כוח און סוד פון מרדכי געבירטיגס דיכטונג און געזאַנג, װאָס איז שוין געװאָרן
די דיכטונג און געזאַנג פון גאַנצן פאָלק",
די לידער-זאַמלונג, װאָס איז אייגנטלעך געווען דער בילאַנס פון דעם, װאָס איז שוין
לאַנג געווען פאַרשפּרײט און באַקאַנט ברבים --- האָט אַרױיסגערופן די פּאָזיטיווסטע
אָפּקלאַנגען אין די ליטעראַריש-מוזיקאַלישע קרייזן פון יידישן פּולן און אין אַלע
צייטונגען און זשורנאַלן האָבן זיך באַװויזן אָפּשאַצונגען. אין אַן אַרטיקל, פאַר-
עפנטלעכט אין ליטעראָרישע בלעטער אין װאַרשע, נומער 21 פון יאָר 1926,
האָט געשריבן מ. בלעכער :
100 י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױילן
..גצו די דערמאָנטע פאַרשידענע פּאָעטישע מאָטיוון און סיוזשעטן האָט געבירטיג
פאַרטראַכט אייגענע, ס'רוב דורכויס אָריגינעלע, אייגנאַרטיקע ניגונים, װאָס גיסן
זיך צונויף אין זייער אַ שלימותדיקער איינס מיטן טעקסט, טייטשן אים אויס,
באַלעבן און דערהויבן אים. די-אָ דערהויבונג און פאַרפולקאָמונג פון פּאָעטישן
טעקסט דורכן ניגון איז איינע פון געבירטיגס גרויסע קאָמפּאָזיטאָרישע מעלות,
װאָס קומען ערשט צום בולטסטן אויסדרוק אין יענע לידער, װאָס זענען ליטעראַריש
שװאַכער".
מרדכי געבירטיג איז געװאָרן די האַרפע פון פּוילישן ייד. יעדעס וינטעלע
האָט אַ בלאָז געטאָן די סטרונעס, וועלכע האָבן אױיסגעשפּילט זיינע טרוימען און
באַגערן. ער האָט אויסגעזונגען יעדן ווייטיק פון זיינע מיטברידער. דאָס האַרץ-
קלאַפּעניש און דער נשמה-פיבער פון יידישן כלל האָבן געפונען אַן אויסגוס פון
געפילן אין די װוערטער און טענער פון געבירטיגס לידער. עס זענען אַנטשטאַנען
שאַפונגען, װאָס זענען געווען ענג געבונדן מיטן אָטעם פון יידישן לעבן אין פּולן,
שווערער קאַמף פאַר עקויסטענץ, אויסזיכטלאָזע באַדינגונגען פאַר אַרבעט און
בכבודיק לעבן, פּחד און ציטער פאַר מאָרגנדיקן טאָג --- דאָס זענען געװאָרן די
נייע טעמעס פון זיינע לידער.
און אָט איז אָנגעקומען דאָס יאָר 1938. אַ שװאַרצע אַנטיסעמיטישע כװאַליע
האָט באַדעקט גאַנץ פּולן. דאָ און דאָרט האָבן זיך געהויבן פויסטן איבער יידישע
קעפּ -- ביז עס איז אױסגעבראָכן דער פּאָגראָם אין שטעטל פּשיטיק. יידן
צעטומלטע און צערודערטע, זענען געשטאַנען מיט פאַרלייגטע הענט און געקלערט
עצות װאָס צו טאָן. און אין דעם דאָזיקן שװוערן מאָמענט, האָט דער שטענדיק
לירישער געבירטיג אויסגעשריגן זיין שטאַרקן דראַמאַטישן אויסגעשריי : ;ס'ברענט,
אונדזער שטעטל ברענט זי
היתכן ? צי איז דען דאָס מעגלעך, אַז ווען ,בייזע ווינטן מיט ירגזון רייסן, ברעכן
און צעבלאָזן שטאַרקער נאָך די ווילדע פלאַמען", זאָלן מיר שטיין פון דער ווייטנס,
און זיך צוקוקנדיק, נישט נעמען דעם אייגענעם גורל אין די הענט? צי איז דען
דאָס מעגלעך, אַז מיר זאָלן שטיין פון דער ווייטנס און זען, װי ,אונדזער שטעטל
מיט אונדז צוזאַמען זאָל אַװעק אויף אַש און פלאַמען? און מיר זאָלן זיך נישט
װאַרפן מיט אונדזער אייגן בלוט, בכדי צו לעשן דאָס פייער ? ;שטייט נישט ברידער,
אָט אַזױ זיך, מיט פאַרלייגטע הענט!" -- דאָס איז געווען דער רוף פון מרדכי
געבירטיג,
דאָס ליד איז געווען אַן אָנזאָג פון דער אָנקומענדיקער קאַטאַסטראָפע, און צוזאַמען
מיט דעם אויך אַ װאָרענונג און פאָדערונג צו שטיין אויף דער װאַך. די ווערטער
פון געבירטיגן האָבן הויך אָפּגעהילכט צווישן דער יוגנט און זענען געװאָרן אַ לאָזונג
פאַר די אַלע, וועלכע האָבן געזוכט דעם וועג צו װידערשטאַנד. אין די שפּעטערדיקע
יאָרן, ווען די נאַצישטיוול האָבן געטרעטן איבער די פּוילישע שטעט און שטעטלעך
און די יידן זענען פאַרמאַכט געװאָרן אין ענגע געטאָס, איז ;אונדזער שטעטל ברענט"
געװאָרן אַ סיגנאַל צו קאַמף און פאַר די קעמפער פון אַלע װידערשטאַנדס-
מרדכי געבירטיג (בערטיג) 101
באַװועגונגען אין די לאַגערס און אין די וועלדער איז עס געװאָרן אַ הימען און
אַזױ איז דער געועזענער טרוימער און ראָמאַנטיקער, אויסזינגער פון בין-
השמשותדיקע שטימונגען און שטענדיקער טרייסטער, פאַרואַנדלט געװאָרן אין
אַ רופער צו רעװאָלט און נקמה. דער פאָלקסדיכטער מרדכי געבירטיג האָט
אויפגעשטורעמט דאָס יידישע פּולן,
טשמאַטיק אין געבירטיגס לידער
וילסטו דערקענען דעם אַרט לעבן פון פּוילישן ייד --- גיי צו די לידער פון מרדכי
געבירטיג. נישט געווען קיין איין ווינקעלע אין לעבן פון יידישן יחיד, אין וועלכן
ער זאָל נישט האָבן גענוי אַריינגעקוקט און עס שפּעטער געמאָלט אין זיינע שאַ-
פונגען. די טאָגטעגלעכע זאָרגן פון יידישן מאַסן-מענטש, זיין גרויער שוערער
קאַמף פאַר קיום און פּרנסה:; די פּשוטע טאָג-איין טאָג-אויסדיקע מאָמענטן פון
פרייד און טרויער בשעת דער אַרבעט, אָפּרו און פרייער צייט: די שטענדיקע
שטרעבונגען פון טאַטע-מאַמע צו געבן זייערע קינדער מער, וי זיי האָבן געהאַט ;
דער אומאויפהערלעכער צער פון גידול בנים און די האָפענונגען צו דערלעבן נחת
פון די קינדער; די דאגות פון עלטערן צו לאָזן לערנען זייערע קינדער און דער
ציטער אין די הערצער זיי זאָלן נישט אַראָפּ פון דרך-:הישר -- דאָס אַלץ זענען
געווען די טעמעס פון מרדכי געבירטיגס לידער.
האָט ער באַזונגען דאָס יידישע לעבן פון זיין אָנהייב ביזן סוף. אָפט אַפִילו נאָך
פון פריִער. האָט זיך געטראָפן, אַז נאָך איידער דאָס קינד איז געבוירן געװאָרן
האָבן זיך טאַטע-מאַמע געדונגען איבער זיין נאָמען. אַזאַ שטרייט האָט געבירטיג
געלייזט אויף זיין גוטמוטיקן שטייגער:
;וואָסזשע טאַקע איצט זיך קריגן
און אומזיסט צודעדן?
אפשר װעט גאָר זיין אַ צווילינג --
סיקען גאָר זיין צוױיי מיידן".
און וי אַזױ האָט מרדכי געבירטיג איינגעשלעפט יידישע קינדער? קודם כל האָט
ער זיי געלערנט נישט וויינען פון הונגער. עס פּאַסט נישט פאַר אַ יידיש עופהלע
נישט צו קענען באַהערשן זיינע אינסטינקטן :
,;שלאָף שוין, מיין אָרעם קליין מיידעלע,
װײל דער שלאָף לינדערט די נױיט,
הונגעריק איז אויך דיין ליאַלקע
און ויינט נישט און מאָנט נישט קײײן ברויט".,,
לייכטער איז אים דאָס אָנגעקומען, ווען דער טאַטע איז געהאַט אַװעק אין דער
ווייטער וועלט זוכן כרויט און די מאַמע איז געבליבן הילפּלאָז צוזאַמען מיט איר
102 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
שוועלבעלע. אין אַזאַ פאַל האָט ער פאַר איר באַלד געפונען איבערצייגנדיקע
אַרגומענטן, און אָט װאָס ער האָט אַרײנגעלײגט אין איר מויל;
;שלאָף, מיין נחמהלע, מיין טייער קיוועלע,
שאַ, שטיל, אוי, װאָס איז היינט מיט דיר?
ס'איז פונעם טאַטעניו געקומען אַ בריוועלע --
ער נעמט אונדז אַריבער, שרייבט ער מיר"
אויפגעלעבט האָט ער, מרדכי געבירטיג, ווען ער האָט געלאָזט שפּילן זיך זיינע
קיוועלעך, מאָטעלעך און נחומלעך. זיי זענען ביי אים אָפט געװאָרן שטיפעריש
און נישט איין מאָל דעם רבין אין חדר דערגאַנגען די יאָרן. אָבער ווען אַזאַ לאָבוזל
האָט איבערגעצויגן די מאָס, האָט אים מרדכי געבירטיג באַלד געכאַפּט ביי דער
האַנט און פון אים פאַרלאַנגט חשבון. האָט זיך אַזאַ משהלע גענומען פאַרענטפערן
פאַרן טאַטן און מיט אַ וויינענדיקן קול אויסגעשטאַמלט;
,טאַטעניו, כ'האָב נישט געוואָלט מיט אים זיך ששפילן,
נו, האָט ער געגעבן מיר זיין זיידנס ברילן,
אים דערפאַר האָב איך געשענקט
ס'פידעלע, װאָס דו האָסט געברענגט,
כ'זאָל דירויף עזפילן,"
שטרענג און שטראָפּעריש איז מרדכי געבירטיג געװאָרן ווען עס איז געגאַנגען
אין לערנען תורה. אַ ייד מוז לערנען תורה. און טאָמער האָט ער געפּאַקט אַ תכשיטל,
װאָס האָט דעם דאָזיקן עול אויף זיך נישט געװאָלט נעמען, האָט ער אויפן אָרט
פון שמייכל אַרויפגעצױגן אויף זיין פּנים אַן ערנסטע מינע און מיט פאָטערלעכער
זאָרג אים אָנגעהויבן מוסרן :
;אַ ייד מוז לערנען תורה מיט גרויס פרייך,
נישט האָבן נאַרישקײטן אין זינען --
אַז ווויל דעם מענטש, װאָס איז צו גאָט און לייט
װאָס קען גוט לערנען און געלט פאַרדינען"
און ווער האָט אַזױ אויסגעװייטיקט די הונגער-ליידן פון יידישן מענטשן, וי
מרדכי געבירטיג? הונגערן האָט מען געמוזט קענען. נישט בלויז דער טאַטע
און די מאַמע, נאָר אויך דאָס קינדעלע אין וויג און דאָס קעצעלע אין שטוב. איז
טאַקע דער בעסטער מיטל אויף צו מאַכן לאַכן געווען אַ ;זעמעלע מיט פּוטער".
האָט ער געשילדערט, וי יידישע קינדער לעכצן נאָך ,,/באָבעלעך מיט קליסקעלעך"
און דערווייל איז זיי גערונען די סלינע ,פון זייערע פּיסקעלעך". זיי האָבן זיך
געמוזט באַגנוגענען מיט אַ קנאָבל-זופּ:
מרדכי געבירטיג (בערטיג) | 102
װואָס האָבן מיר צו מיטאָג היינט ? --
פרעגט יאָסעלע דער מאַמען
מיר ווילט זיך עס מאָמעניה
קאַרטאָפּל-זופ מיט עװואַמען!
-- געהערט אַ חוצפה, סװוילט זיך אים
קאַרטאָפל-זופ מיט עװואַמען!
כיהאָב היינט געקאָכט אַ קנאָבל-זופ,
װעסט אָסור זיך נישט סַמען!*
מרדכי געבירטיג האָט געלעבט אין אַ צייט ווען די מחיצה צװוישן יינגל און מיידל
האָט שוין נישט עקזיסטירט. די ליבע האָט זיך שוין פון לאַנג געהאַט אַריינגעריסן
אין די יידישע שטעטלעך אין פּולן. אָבער דאָרט, װווּ זי האָט געפעלט, האָבן יידישע
טעכטער זיך באַגנוגנט מיט ליבעלידער, װאָס האָבן אויסגעדריקט זייערע בענק-
שאַפטן און ברויזנדיקע געפילן. האָט פאַר זיי געבירטיג אויסגעזונגען אַ ראָמאַנטיש
מעשהלע וועגן אַ פּאַסטעך און אַ מיידעלע:
,העי, ציגעלעך, קומט אַהער צו מיר געעװוינד,
אַ שיין לידעלע על איך אויפזינגען אייך אַצינד.
פון אַ פּאַסטעכל הייבט דאָס לידעלע זיך אָן
און אַ מיידעלע, װאָס האָט כּישוף אים געטאָף.
אין אַן אַנדער ליד דערציילט ער אונדז וועגן אַ יידישער טאָכטער, װאָס זיצט
פאַרצערט און פאַרזאָרגט בענקענדיק נאָך איר אויסדערװיילטן. צוליב נויט האָט
ער זיך מיט איר צייטװייליק צעשיידט, װאַרט זי אויף אים מיט טיפער טרײישאַפט
און זינגט מיט האָפענונג און גלויבן :
;זיצט אַ פייגעלע אױף אַ ביימעלע,
אַ האַרבסטװוינטל בלאָזט אין פעלך --
ווייט אַװועק איז מיר מיין חתן שלמהלע
זוכן אַרבעט אין דער וועלט".
זיינע ליבעלידער האָט מרדכי געבירטיג געזונגען פּונקט אַזױ װוי די יידישע
טעכטער האָבן זיי געזונגען: מיט אַראָפּגעלאָזטע אויגן, מיט שעמעודיקייט און
לירישער וייכקייט. איז דער ליבע-דיאַלאָג צװישן ,רייזעלע און דודל" מלא
צניעות. דאָס איז געווען דאָס יידישע ראָמעאָ-יוליאַ-פּאָרל מיט דעם אונטערשייד,
װאָס אַנשטאָט די סערענאַדע-קלאַנגען פון ראָמעאָס גיטאַרע הערן מיר דאָ דודלס
פייף אונטערן פענצטער פון זיין אויסדערװיילטער, אַנשטאָט יוליאַס גראַציעזער
פיגור זעען מיר דאָ די חנעוודיקע רייזעלע, און אויפן אָרט פון אַ רייכן איטאַליענישן
פּאַלאַצעט -- דאָס אָרעמע יידישע בוידעם-שטיבעלע. אונדזער פּאָרל פאַרמאָגט
104 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אָבצר נישט קנאַפּער ראָמאַנטישן צויבער וי יעֶנִץ װעלטבאַרימטע פּאָרל פון
שעקספּירן. האַרץ-אינטימיטעט איז נאָך דאָ פאַראַן מער :
,עפנט זיך אַ פענצטערל,
וואַכט אויף ס'אַלטע הייזעלע,
און באַלד קלינגט אין שטילן געסל
אַזיס קול, ס'ירעדט רייזעלע;
-- נאָך אַ וויילע װואַרט, מיין ליבער,
באַלד וועל איך זיין פריי;
גי זיך נאָך אַ פּאָר מאָל איבער --
איינס, צוויי, דריי",
און ווען דער ייד איז עלטער געװאָרן האָבן נישט געפעלט קיין טעגלעכע צרות.
קודם-כל פון קינדער: די שטענדיקע איבערגעשראַקנקייט איבער זייער געזונט,
אַרבעט און פּרנסה, די זאָרג פאַר זייער לעבן און גורל,
;פון יאָסעלען איז לאנג שוין קיין בריוול געווען,
און שיינדל -- גאָט וייסט װאָס מיט איר איז געעזען.
פון אַלע פיר קינדער געבליבן מיר צורי,
געהאַט אַ מאָל נחת פון זי"
האָט מרדכי געבירטיג אָפּט מיט כוח געמוזט אַװעקיאָגן די מרה-שחורה פון זיך,
געדאַרפט גיין ווייטער און קעמפן פאַר קיום. איז ער אין אַזעלכע פאַלן אַנטלאָפן
פון דער ווירקלעכקייט און אָנגעהויבן טרוימען:
;טרויעריק איז מיר אויפן האַרצן,
כיפיל דאָרט עפעס נאָגט און קוועלט;
סיבענקט נאָך עפעם מיין נעזמזה
און איך ווייס נישט װאָס מיר פעלט."
די יונגע יאָרן זענען דורכגעלאָפן, די האָפענונגען זיך אויסגעלאָזט און געקומען
זענען יאָרן /טרויעריקע און מרה-שחורהדיקע". דעם דיכטער איז געװאָרן , באַנג
און לייד" און ער האָט געטראַכט וועגן דער פאַרגאַנגענער צייט. האָט ער מיט
צאַרטער רויקייט אויסגעזונגען זיינע אָפטע בענקשאַפט-שטימונגען:
,נאָך שטייט מיר דאָס שטיבל פאַר די אױגן,
ווו איך בין געבוירן, אויפגעצויגן,
איך מיין וויגל, זע איך דאָרט,
שטייט נאָך אױף דעס זעלבן אָרט --
װי אַ חלום איז דאָס אַלץ פאַרפלויגן".
מרדכי געבירטיג (בערטיג) 105
אין אַזעלכע מאָמענטן איז ער געװאָרן שטיל און אידיליש. ער איז אַװעק אין פעלד,
געזען וי אווייסינקע טויבן" שטעלן זיך אַרום אים און ברומענדיק װאָרקן זיי צו
אים. אַן אַנדערש מאָל האָט ער זיך צוגעקוקט, װי קינדער שפּילן זיך, און אַרײן-
פלעכטנדיק זיך אין ראָד, האָט ער אויסגערופן:
;קוקט נישט אױיף מיין גראָען קאַף,
צי שטערט דאָס אייך אין עשפיל?
מיין נשמה איז נאָך יונג,
װי צוריק מיט יאָרן פיל"
מרדכי געבירטיג האָט קיין מאָל נישט געצאָרנט. כעסן זיך איז אים געווען פרעמד,
אַפּילו ווען ער איז געווען אומעטיק און אָבלדיק האָט ער אויפן פּנים אַרופגעצױגן
אַ לייכטן שמייכל און געזוכט אַ שטראַל פון זון. איז ער אַרױס אויף דער גרינער
לאָנקע, זיך אַװעקגעזעצט ביים טייכעלע ,איינזאַם און פאַרטראַכט? און באַלד איז
פאַר אים אױיסגעװאַקסן אַ מיידעלע, ,װאָס האָט אויף אים געקוקט און געלאַכט".
ער האָט מיט איר פאַרפירט אַ שמועס, און איבערגייענדיק צו לינדע טענער, האָט
ער אַלץ אָנגעהויבן זען אין ראַזעװע פאַרבן.
אָט האָט ער באַמערקט זיצן אַ פייגעלע אויף אַ ביימעלע (טרילי-טרי לילי), אַ ביסל
ווייטער, אויף אַ צוייגעלע, האָט ער געזען שפּרינגען אַ גאָלדן זומערפייגעלע
(אברהמעלע און יאָסעלע), אַרום אים האָבן זיך געדרייט ציגעלעך מיט זייער פּאַסטעך
סטאַך (בלומקע די זשידאָווקע) און ער האָט אויך צוגעלייגט אַן אוער צו הערן די
אינטימע ליבע-דיאַלאָגן פון אַ יונגן חתן-כלה-פּאָרל (חנהלע און נחומל). ער האָט
אויך נישט פאַרגעסן נתפעל צו ווערן פון צפּורקע די חלוצה און געװאָלט זי זאָל
אים פאַרטרויען דעם סוד פון איר כוח און מוט צו פאַרלאָזן דאָס ,היימיש ליב
שטעטל", בכדי צו ,שטיין אויף דער װאַך אין דער קבוצה ביי נאַכט? און פאַרטיידיקן
דאָס אייגענע לאַנד (חלוצים-ליבע),
אמתע מלא-שׂמחהדיקייט און יונגפלאַטערדיקײט האָט מרדכי געבירטיג איבער.
געלעבט בשעת משפּחה-שׂמחות. האָט ער זיך געפרייט און געקװאָלן ווען ער האָט
די ערשטע טאָכטער אויסגעגעבן. איז ער געשטאַנען מיט אָפענע אָרעמס, געלאַכט
מיט אַ פולן מויל און מיט שטראַלנדיקער ליכטיקייט אויסגעזונגען דאָס גליק, װאָס
האָט אים געטראָפן. דאָס איז דאָך דאָס גליק פון אַלע יידישע טאַטעס, װאָס האָבן
חתונה געמאַכט זייערע קינדער :
;שפילט קלעזמאָרים, שפילט מיט לעבן --
ס'ערשטע טעכטערל אויסגעגעבן,
אוי, אונדזער שמחה ווייסט נאָר איין גאָט
און דער, װואָס טעכטער האָט.?*
און פּונקט װי בשעת יעדן טרויער, האָט זיך אין מרדכי געבירטיגס ליד אַריינגע-
וועבט אַ פאָדעם פון פרייד, אַזױ האָט ער אין יעדער שׂמחה אַריינגעפלאָכטן אַ נאָטע
106 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
פון אומעט. דאָס איז געווען דער אויסדרוק פון שטענדיקן וייטיק, װאָס דער ייד
האָט געטראָגן אין האַרצן, אַ ווייטיק, פון וועלכן עס איז אוממעגלעך געווען זיך
צו באַפרײען. האָט ער בשעתן טאַנצן אויף זיין קינדס חתונה מיט טרערן אין די
אויגן אויסגעוויינט ;
,ווען ביים לעצטן כ'וועל שפילן הערן,
וװועל איך עפּעס טרױיעריק שטיין און קלערן --
ס'לעצטע טעכטערל שין אױך אַװעק,
װאָס נאָך איז דאָ דער צוועק?*
אַזױ האָט זיך מרדכי געבירטיג אַראָפּגערעדט פון האַרצן אין אַלע זיינע שאַפונגען.
און ווייל די טעמעס און מאָטיוון פון זיינע לידער האָבן געהאַט זייערע װאָרצלען
אין דעם זעלביקן לעבנס-קװאַל, װאָס פון אים האָבן געשעפּט אַלע זיינע מיטברידער,
זענען זיי געװאָרן נאָענט און אייגן יעדן ייד אין פּולן. דאָס זענען געווען טיף"
מענטשלעכע און טיפּיש-יידישע שאַפונגען פון אַ דיכטער, װאָס זייער אינהאַלט
איז געווען אַן אָפּשפּיגלונג פון די אינדיווידועלע נשמה-געראַנגלענישן פון יעדן
יידישן יחיד אין פּוילן. זייער אינהאַלט איז אויסגעמישט געװאָרן מיטן אינהאַלט
פון כלל און איז געװאָרן די דערקענטעניש פון גאַנצן יידישן קאָלעקטיו. האָט
זיך דעריבער יעדער ייד געקענט מיט זיי אַראָפּרעדן און אַראָפּזינגען פון האַרצן.
דאָס געזאַנג פון מרדכי געבירטיג איז דאָס געזאַנג פון פּוױלישן ייד,
גרויס איז געווען די פּאָפּולאַריטעט פון מרדכי געבירטיג אין פאַרמלחמהדיקן פּױלן.
ער איז געװען באַליבט צװישן אַלע שיכטן פון דער יידישער באַפעלקערונג,
אָנהײבנדיק פון אינטעליגענט, װאָס האָט אין אים געפונען אַ פולבלוטיקן יידישן
דיכטער און ענדיקנדיק ביים עמך-מענטש, װאָס האָט אין אים געזען דעם אמתן
פאָלקסזינגער --- זיינס-גלייכן --- דעם, װאָס האָט אויסגעזונגען דאָס אַלץ, װאָס האָט
אים גענאָגט, וויי געטאָן און געפרייט יעדן טאָג.
אין דער צייט פון דער מלחמה
סעפּטעמבער 1929, די נאַצישע בעסטיע האָט זיך צעלייגט איבער די פּוילישע
שטעט. אומרו און אימה, אומרעכט און שאַנד, צװאַנגסאַרבעט און געלע לאַטע,
טעראָר און טויט -- זענען געװאָרן טאָגטעגלעכע דערשיינונגען. די יידן זענען
געשטאַנען שוצלאָזע און אומבאַהאָלפענע אַנטקעגן דער האַרטער מויער פון שׂונא,
און אויך אין קראָקע האָט געבושעװועט דער אַשמדאי. געבירטיג איז געזעסן אין
זיין היים און אויסגעװוייטיקט זיין ניי ליד, דאָס ליד פון עלנט און טויט.
עס איז געווען ערב יום-כיפּור. אַ טראַדיציע האָט ער געהאַט פון יאָרן, דעם דאָזיקן
אָװונט אַרױסצולאָזן זיך אויף אַ שפּאַציר מיט זיין נאָענטן פריינד משה ליב
שטערנפעלד, בכדי צו באַזוכן די בתי תפילה אין קראָקע און צו הערן ,דאָס אַלטע
מאָראַלישע ליד ;כל נדרי'", שטענדיק פלעגט אין דעם דאָזיקן הייליקן אָװנט
מרדכי געבירטיג (בערטיג) 107
זיין ,, אין יידישע גאַסן אַ טומל, אַ דראַנג פון אַלע זייטן ראָגן" -- יידן פלעגן
שפּאַנען צום דאַװונען. אַפילו די גוייִם אין קראָקע האָבן מיטגעציטערט מיט די יידן
אין טאָג פון יום הדין. אָבער ערב יום-כיפור 1939 האָט מרדכי געבירטיג נישט
שפּאַצירט. ער האָט בלויז אָנגעשריבן אַ ליד אונטערן קעפּל: ,ערב יום-כיפּור"
און צוגעשריבן אַ האַרציקע דעדיקאַציע: ;אַ מתנה מיין ליבן פריינד משה ליב
שטערנפעלד און זיין ליב ווייבל שׂרהלע". ,די שולן זענען געווען ליידיק, פאַרשעמט
און פאַרלעצט" און ;אויף זייערע טויערן די שלעסער װי קייטן אויף הענט"
אויפן אָרט פון הערן געזאַנג, האָט זיך געהערט ,פון זעלנערישע שטיוול דער
גאַנג",
מרדכי געבירטיג האָט זיך נישט פאָרגעשטעלט דעם גרויל פון דער סיטואַציע.
ער האָט נישט געקענט שיידן זיך מיטן אַלטן יידישן טראַדיציאָנעלן װאָפּן, בטחון,
האָט ער זיך נאָך אין זיין ליד .שיפרעלעס פּאָרטרעט? אַדורכגעשמועסט מיט זיין
טאָכטער, װאָס איר פּאָרטרעט איז געהאָנגען איבער זיין בעט. ער פלעגט ;אינדער-
מיט דער נאַכט?, ווען ער האָט וועגן איר געטראַכט, הערן איר קול, װאָס האָט
צו אים גערעדט פון איר פּאָרטרעט...
ער איז נאָך דעמאָלט געוען עמפינדלעך אויף די האַנדלונגען פון די פּאָליאַקן
כלפּי זייערע מיטבירגער די יידן און האָט אין זיין ליד : ;ס'טוט וויי...* נישט געקענט
פאַרשטיין וי אַזױ :
,פּוילנס זין און טעכטער,
וװועמענס לאַנד אַ מאָל
װעט שעמען זיך מיט זײ,
לאַכן, קייכן פון געלעכטער,
זעענדיק אין גאַס,
וי אונדזער ביידנס שונא
טרייבט מיט יידן עפּאַס."
און אין זיין ליד ,מינוטן פון בטחון" האָט ער נאָך אַלץ אין אָפּטימיסטישן טאָן
געזאָגט :
;פריילעך! נאָר נישט זאָרגן
און נישט אַרומגײן טריב,
האָט געדולד, בטחון --
און נעמט אַלץ אָן פאַר ליב..
די לאַגע האָט זיך שנעל געענדערט און ס'איז מער נישט געוען קיין אָרט זיך
צו שפּייזן מיט אילוזיעס. צוזאַמען מיט אַנדערע קראָקעווער יידן איז ער געצווונגען
געװאָרן איבערצולאָזן זיין היים און זיך ;איבערזידלען" קיין לאַגעװניקי, אַ דאָרף
אין דער געגנט. און דעמאָלט האָט ער אויסגעוויינט זיין געזעגענונגס-ליד : ;בלייב
געזונט מיר, קראָקץ !"
108 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
, בלייב געזונט מיר, קראָקע !
בלייב זשע מיר געזונט.
סװאַרט די פור געשפּאַנט שוױן פאַר מיין הױיז,
ס'טרייבט דער ווילדער שוונא,
וי מ'טרײבט אַ הונט,
מיט אַכזריות מיך פון דיר אַרױים."
די אַלע לידער, װאָס מרדכי געבירטיג האָט אויסגעזונגען אינעם צײטאָפּשניט
פון נאָוועמבער 1929 ביז נאָוועמבער 1940 זענען נאָך געשריבן געװאָרן מיט
אַ לאַנגן אָטעם. ער האָט אָנגעװאָנדן אַלע זיינע אינערלעכע כוחות אויף צו באַהערשן
זיך און אויסצובאַהאַלטן אַלע אייגענע ביטערקייטן. ער האָט נישט געװאָלט אַרױס-
ווייזן קיין סימנים פון יאוש. אין לאַגעװניקי אָבער האָט ער אָנגעשלאָגן אין גאַנץ
נייע טענער. דער פרעמדער דאַך, די קעלט און נויט, די אָנקומענדיקע ידיעות וועגן
אויסגעפירטע טויטאורטיילן איבער הונדערטער יידן, די תשעה-באב-אַטמאָספער,
װאָס האָט זיך אַריינגעריסן אין יידישע הערצער -- דאָס אַלץ האָט איבערגעסטראַָיעט
זיין האַרפע. דער מאַזשאָר איז פאַרשװוּנדן און אויף זיין אָרט זענען געקומען
אומעטיקע איכה-טענער,
דאָס ערשטע ליד געשריבן אין לאַגעװניקי איז געווען ,איך האָב שוין לאַנג,?
עס איז אָנגעשריבן געװאָרן אין יאַנואַר 1941 און ער האָט עס געװוידמעט זיין
טאָכטער חוהלע.
,;איך האָב שוין לאַנג, שױן זײיער לאַנג,
נישט געהערט קיין פידל-קלאַנג" --
אַזױ האָט ער אָנגעהױיבן זיין ליד, און ווייטער רעכנט ער אויס װאָס ער האָט יאַ
געהערט;
;כיהאָב געהערט אן הער נאָך היינט,
װי אַלץ יאָמערט, קלאָגט און ורױינט,"
ֿ ' ֿ ? * ֿ 1 9 + : + : :
{סװויינט אַ מאַמע, ויינט זי בלינד
נאָך אַ זון, איר איינציק קינד,"
3 1: 6 : 3 3
;סויינט אַ פרױ, אַ יונגע פרן,
פון פיל צרות אַלט און גרױ."
9 + + : : 9 + : 4
,סיוויינען פעלדער, סװױינט דער ואַלד
נאָך יעטטוועדן מענטש װאָס פאַלט,
איין געוױין אויף גאָר דער וועלט, --
נאַר דער טיול לאַכט און קוועלם,"
מרדכי געבירטיג (בערטיג) 109
אין זעלביקן לאַגעװניקי-פּעריאָד האָט ער אױסגעקלאָגט: ,געהאַט האָב איך אַ
היים", קאַ זוניקער שטראַל", ,מיין חלום", ;גלאָקן-קלאַנג? און ,טאָג פון נקמה".
דאָס לעצטע ליד, װאָס איז דאַטירט פון 5טן יאַנואַר 1942, איז אַן אויסדרוק פון
צער און צאָרן, מיט וועלכע עס איז איבערגעלאָדנט געווען זיין צאַרטע נשמה.
ער האָט, ווייזט אויס, נישט געקענט מער איינהאַלטן אין זיך די אָנגעזאַמלטע געפילן
און ער האָט אַלאַרמירט ;
;נקמה פאַר אונדזערע לײידן און פיין,
פאַר בלוט, װאָס די שׂונאים פאַרגיסן
נקמה פאַר די, װאָס פון זייער געביין
װעט קיין מאָל קיין מענטש זיך דערוויסן
נקמה פאַר מעשׂים אין סדום נישט געהערט,
פאַר מאַמעס, יתומים, אַלמנות,
נקמה װעט שרייען אַרױס פון דער ערד,
דאָס בלוט פון מיליאָנען קרבנות."
אין אָנפאַנג פרילינג 1942 איז מרדכי געבירטיג צוריק איבערגעפירט געװאָרן
אין קראָקעװוער געטאָ. דאָ האָט ער זיך צונויפגעטראָפן מיט זיינע פריינד, מיטן
באַקאַנטן מאָלער אברהם ניימאַן און מיטן מוזיקער יוליוש האָפּמאַן. זיי האָבן זיך
אַרײנגעװאָרפן אין שעפערישער אַרבעט, וילנדיק אַזױ אַרום פאַרגעסן דעם
האָפענונגסלאָזן אַרום. זיי האָבן שוין געװוּסט, אַז זי זענען פאַרמשפּט צום טויט --
וי דער רויך פון די קרעמאַטאָריעס װאָלט צו זיי דערגאַנגען.
מרדכי געבירטיג איז באַװירקט געװאָרן פון פרילינג, פון פעלד און װאַלד --
פון בליִענדיקן מאַי -- אָבער נישט געקענט זיך באַפרײען פון דער לופט, װאָס
איז פול געווען ;מיט פּולװער און בליי". און אויפן אָרט צו באַזינגען ?אונדזער
פרילינג? האָט ער באַװיינט דעם געטאָ, אין וועלכן עס איז ;האַרבסטיק און
טריב, וי ביי אַן אָבל אין שטוב". וי ;איין גרויס בית-עולם" האָט אין זיינע
אויגן אויסגעזען די וועלט. אין אַן אַנדער ליד, געשריבן אין זעלביקן פּעריאָד,
;אין געטאָי, האָט ער נאָך מיט מער ציטער געשילדערט די מינוטן פון אימה
און שרעק, די שוידערלעכע טעג און שלאָפּלאָזע נעכט, ווען אַלע האָבן געװאַרט
,אויף וועמען וועט פאַלן דער גורל די נאַכט
זיערס אַ קרבן צו זיין"..
ער האָט געװוּסט, ;אַז דער טויט איז נאָר אַ זאַך פון דער ריי --- היינט דו, מאָרגן
איך"... און פון דעסטוועגן האָט ער נאָך שטיל אױסגעשעפּטשעט אַ ליד פון
האָפענונג און גלויבן: ,זון, זון, זאַנג?,
10 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
גקינדערלעך, זייט פריילעך היינט,
זעט, וי ליב די זון האָט אויפגעשיינט.
פעלד און וװאַלד שוין גרינט און בליט --
און דער פויגל זינגט מיט פרייד זיין ליך,"
אָבער דאָס איז געווען בלויז אַ דורכלויפנדיקער שטראַל. עס האָבן זיך דערנענטערט
זיינע לעצטע טעג. דער מלאך-המוות האָט געשוועבט איבערן קאָפּ. מרדכי געבירטיג,
פונקט וי אַנדערע, האָט אָנגעהויבן באַנעמען אַז זיינע שעהען זענען געציילטע,
זיין אָפּטימיזם איז פאַרשװוּנדן און דער שטענדיק שטילער און לירישער דיכטער
איז געװאָרן סאַרקאַסטיש-בײסיק. גלײיכגילטיק כלפּי דעם דערװאַרטן און ציגיש-
אָפּלאַכעריש לגבי זיך אַליין און זיינע ברידער-יידן. אַ מין לאַכן פון ווייטיק, װאָס
ער האָט אויסגעזונגען אין איינער פון זיינע לעצטע -- אוב נישט לעצטער --
פּאָעמע ,ס'איז גוט".
;ס'איז גוט, ס'איז גוט, ס'איז גוט.
די יידעלעך שריען: ס'איז גוט,
דער שונא, דער ווילדער,
גייט גרױזאָס און שנעל --
און װי נאָר ער קומט, ווערט
פון לעב אַ תל.
און יידעלעך שרישן: ס'איז גוט.
און יידעלעך קוועלן -- ס'איז גוט.
ס'איז ווויל, סיאיז פיין,
סיקען בעסער נישט זיין,*
די לעצטע געטאָ-תקופה האָט געדויערט בלויז עטלעכע חדשים, פון מאַרץ 1942
ביו יוני, און טראָץ דער טיפער טראַגיק, מיט וועלכער זי איז געווען באַהױכט,
האָט זי נישט אַװעקגעריסן דעם טרובאַדור פון זיינע לידער. ער האָט אַפילו געזאָרגט,
אַז זיי זאָלן געזונגען וערן, נישט נאָר אין קראָקע, נאָר אויך אין אַנדערע שטעט.
וועגן דעם דערציילט יאָנאַס טורקאָוו אין זיין בוך פאַרלאָשענע שטערן:
;דיאַנאַ בלומענפעלד האָט אין װאַרשעװער געטאָ דערהאַלטן פון געבירטיגן פון
קראַקעווער געטאָ זיינע צוויי נייע לידער. ער האָט איר צוגעשיקט אַ בריוול, אין
וועלכן ער האָט געשריבן צװישן אַנדערן: ,הלואַי זאָל מיר נאָך באַשערט זיין
צו הערן אייך זינגען מיינע לידער".
ליידער איז עס שוין געבירטיגן נישט באַשערט געווען.
דעם 4טן יוני 1942 האָבן די נאַציס אַדורכגעפירט אַ גרויסע ;אַקציע? אין געטאָ,
אין וועלכן עס האָט געוווינט מרדכי געבירטיג. ער איז אַרױסגעיאָגט געװאָרן פון
זיין הויז און צוזאַמען מיט אַנדערע געטריבן געװאָרן צו די פראַכט-װאַגאָנען, װאָס
זענען געווען אַנגעגרײט זיי צו פירן אין טויטן-לאַגער בעלזשעץ. בשעת דער אַקציע
מרדכי געבירטיג (בערטיג) 111
האָבן די נאַציס אים און זיין נאָענטן חבר אברהם ניימאַן דערשאָסן פון הינטן, ביידע
זענען זי צוזאַמען געפאַלן אויפן וועג.
וי עס האָט מיר איבערגעגעבן משה לייב שטערנפעלד -- װאָס איז געווען אויס-
געקאָכט אין קולטור-געזעלשאַפטלעכן לעבן פון קראָקע און האָט אויך אין די
מלחמה-יאָרן אָנגעהאַלטן קאָנטאַקט מיט געבירטיגן -- האָט דער דיכטער אין דער
אָקופּאַציע-צײיט געשאַפן פיל מער, װי דאָס, װאָס איז צו אונדז דערגאַנגען. דער
גרעסטער טייל לידער, װאָס איז אָפּגעראַטעװעט געװאָרן, איז באַלד נאָך דער
מלחמה איבערגעגעבן געװאָרן אין רשות פון דער יידישער היסטאָרישער קאָמיסיע
אין קראָקע, און נאָך אין יאָר 1946 איז אונטער דער רעדאַקציע פון אַ קאָלעגיע,
אין צוזאַמענשטעל פון מיכאל באָרװויטש, נעלאַ ראָסט און יוסף װאָלף, דערשינען
אַ זאַמלונג לידער אין דער פאָרעם פון אַ בוך, אונטערן נאָמען ס'ברענט. די
הקדמה צום בוך איז אָנגעשריבן געװאָרן פון יוסף װאָלף און צװישן די באַמערקונגען
פון דער רעדאַקציע לייענען מיר :
,דעם מאַנוסקריפּט און די נאָטן פון דער דאָזיקער אױיסגאַבע האָט איבערגעגעבן
צו דער דיספּאָזיציע פון דער װאיעװאָדישער יידישער היסטאָרישער קאָמיסיע
אין קראָקע פרל. יוליע האָפמאַן, װאָס האָט מיט מסירת-נפש אָפּגעהיטן די ירושה
פון מרדכי געבירטיג".
וי כ'בין געװאָר געװאָרן פון אַנדערע מקורות האָבן יוליע צוזאַמען מיט איר
שװועסטער האַנקאַ אָפּגעהיטן די מוזיקאַלישע ירושה פון מרדכי געבירטיג, וועלכער
יוליוש האָפּמאַן מיט זיינע קינדער. פון לינקס : האַניאַ, יוליאַ, יוועף, יאַן און געניאַ.
112 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
איז געווען אַ נאָענטער חבר פון זייער פאָטער יוליוש האָפּמאַן. ער איז דאָס געווען
דער מוזיקאַלישער ראַטגעבער פון געבירטיגן און פלעגט אים פאַרשרייבן זיינע
קאָמפּאָזיציעס,
דאָס איינציקע ליד פון דער געטאָ-תקופה, װאָס איז אין דער זאַמלונג ס'ברענט
נישט אַריינגענומען געװאָרן איז ;אין מינוטן פון יאוש". עס איז צום ערשטן מאָל
אָפּגעדרוקט געװאָרן אין סעפּטעמבער 1952 אין יאָהאַנעסבורגער חודש-זשורנאַל
דרום-אַפריקע, און װי עס האָט זיך אַרױסגעװיזן, האָט עס מלך פּערלין (מ. באַ-
קאַלטשיק) בשעתו געהאַט אַרױסגעבאָרגט ביי די טעכטער פון יוליוש האָפּמאַן
און איבערגעשריבן. פון אָנהײב פון ליד איז צו דרינגען, אַז עס איז אָנגעשריבן
געװאָרן נאָך איין יאָר מלחמה און עס איז זיך צו װוּנדערן, װאָס מרדכי געבירטיג
איז פּלוצעם אַרײנגעפאַלן אין אַזאַ האָפענונגסלאָזן טאָן :
;אַ יאָר שוין מלחמה,
וי שרעקלעך, װי גרוים!
װי לעבט מען דאָס איבער,
װי האַלט מען דאָס אױים!"
אין די ווייטערדיקע פינף סטראָפעס האָט ער אַרױסגערוקט שווערע טענות קעגן
דעם רבונו של עולם און איז געקומען צו גאָר טרויעריקע מחשבות :
;אומזיסט אונדזער בעטן
ס'דערגרייכט נישט גאָטס צעלט,
דער הימל פּאַרשלאָסן
װי ס'האַרץ פון דער וועלף"
ער איז אָנגעפילט געװאָרן מיט נאָך מער ספקות, װאָס האָבן פאַר אים אַנטפּלעקט
;דעם סוד", אַז עס איז ;נישטאָ קיין יושר, נישטאָ קיין גאָט?, און ער האָט פאַרענדיקט
דאָס ליד מיט יאושפולער אומבאַהאָלפנקײט:
;קיין שטיקל נחמה,
נאָר צרות און פיין
װאָס וועט פון אונדז ווערן?
װאָס װועט מיט אונדז זיין?*
עס איז אָנצונעמען, אַז מרדכי געבירטיג, דער שטענדיקער גם-זו-לטובהניק, איז
באַלד אין אָנהייב פון דער מלחמה אַריינגעפאַלן אין אַ שווערער שטימונג, אַזױ,
װי ער האָט עס טאַקע געמאָלט אין ;מינוטן פון יאוש", ער האָט אָבער נישט
געװאָלט זייען קיין דעפעטיזם אַרום זיך און דעריבער האָט ער זיך באַלד צוריק-
געקערט צו זיין אײיביקן ובחרת-בחיים-טאָן און געזוכט אַ שטראַל פון האָפענונג
פאַר זיך און פאַר אַנדערע.
מרדכי געבירטיג (בערטיג) 113
מוזיקאַלישע מאָטיזון ביי געבירטיגן
מרדכי געבירטיג האָט נישט געשאַפן זיינע קאָמפּאָזיציעס זיצנדיק ביי דער פּיאַנאָ
און אויך נישט האַלטנדיק דעם קאַמערטאָן אין דער האַנט. ער איז נישט געווען
קיין אויסגעבילדעטער מוזיקער, ער האָט נישט געלערנט שפּילן אויף קיין אינסטרן-
מענטן און נישט געקענט קיין סאָלפעזש וי אויך די עלעמענטאַרסטע יסודות פון
מוזיק-טעאָריע און קאָמפּאָזיציע, אָבער דאָך --- משפּטנדיק לויט זיינע שאַפונגען --
באַקומט זיך דער איינדרוק, אַז ער האָט זייער גוט זיך אָריענטירט אין די שטייגערס
פון די יידישע מעלאָדישע ליניעס און זיך פונאַנדערגעקליבן אין דעם קאָמפּליצירטן
געווירבל פון ריטעם און מעטריק,
דאָס איינציקע, װאָס ער האָט געקענט, איז געווען שפּילן אויף אַ פּאַסטעך-פייפל,
דאָס איז געווען די באַקאַנטע פּוױלישע פויאַרקע, אויף וועלכער די פּאַסטוכער פלעגן
אױיסשפּילן אין זומערדיקע פאַרנאַכטן זייערע אומעטיקע מעלאָדיעס און אומ-
דערגרײיכבאַרע באַגערן. אין די יונגע יאָרן פלעגט ער אָפט שפּילן אויף זיין
פויאַרקע. פון צייט צו צייט איז ער אַפילו געווען פאַרבעטן צו באַגלײטן אויף איר
טעאַטער-פאָרשטעלונגען,. בשעת װעלכע עס האָט זיך געפאָדערט אַ פּאַסיקע
מוזיקאַלישע אילוסטראַציע. ער האָט דאָס געטאָן מיט גרויס הנאה.
נוצן האָט אים אָבער דער דאָזיקער פּרימיטיווער איסטרומענט געברענגט, וען
ער האָט זיך מיט אים אַרױסגעהאָלפן ביים שאַפן זיינע לידער. די אַרױסבאַקומענע
קלאַנגען האָבן אויף אים געװירקט באַרויקנדיק און ער איז דעמאָלט באַשאַנקען
געװאָרן מיט אינספּיראַציע. ער האָט געשאַפן אַ שלל לידער, װאָס האָבן פאַרכאַפּט
מיט זייער זיסער מעלאָדישקייט און האָבן זיך אַרײנגעגאָסן אין די טיפענישן פון
יידישע הערצער. זיי זענען געפלאָסן, וי פון אַ לויטערן קװאַל, און זיך אויסגעצייכנט
מיט ווייך:עלאַסטישע מוזיקאַלישע ליניעס.
און נישט בלויז דאָס. די קאָמפּאָזיציעס פון מרדכי געבירטיג זענען געווען קאָמפּאַ-
נירט לאָגיש און געבויט אַרכיטעקטאָניש, געפּאַסט און געמאָסטן -- וי זיי װאָלטן
אַרױסגעקומען פון אַ געניטער קאָמפּאָזיטאָרישער פעדער. אויך זייערע ריטמען
זענען געווען נאָענט דעם גייסט און אינערלעכן געמיט פון יעדן ייד און זיי האָבן
זיך געלאָזט שנעל אויסלערנען און פאַרגעדענקען.
איז כדאי און וויכטיק צו באַטראַכטן די צוויי הויפּט-עלעמענטן, אָן וועלכע מוזיק
קאָן נישט געמאָלט זיין -- מעלאָס און ריטעם -- און זען וי אַזױ זיי זענען
דערשינען און זיך אַנטפּלעקט ביי אונדזער פאָלקס-קאָמפּאָזיטאָר, |
מעלאָס -- הייסט דאָס אַלץ, װאָס שאַפט די מעלאָדישע ליניע און דעם מוזיקאַלישן
אינהאַלט. דאָס איז דער צונויפפלעכט פון די טענער, די קאָמבינאַציע פון די
קלאַנגען, די פאַרשידענע אינטערװאַלן און איבערגענג פון טאָן צו טאָן און
בעיקר -- דער אַזוי-גערופענער שטייגער, אָדער ,מאָדוס", לויט וועלכן די שאַפונג
איז געשריבן, און ריטעם -- דאָס איז אַלץ, װאָס האָט צו טאָן מיט דער פאָרעם
פון דעם ליד. דאָס איז די באַוועגונג פון דעם מעלאָס. דאָס איז איינטיילן די מעלאָדיע
114 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
אין באַשטימטע גלייכע טיילן, צוזאַמענשטעלן די טענער לויט אַ געוויסער אָרדענונג,
באַשטימען דעם צייט-דויער פון די דערשיינענדיקע קלאַנגען און צום סוף --- דאָס
שאַפּן די פראַזעס און פּעריאָדעס, װאָס פון זיי איז צוזאַמענגעשטעלט די גאַנצקײט,
צו דעם קומט נאָך צו דאָס פּרעציזע באַצײיכענען פון די אַקצענטן, באַועגונגען
און טעמפּאָס פון דער געגעבענער מזיקאַלישער שאַפונג,
פון וועלכע מקורות האָט געשעפּט מרדכי געבירטיג זיינע מעלאָדישע ליניעס?
אויף וועלכע יסודות האָט ער געבויט זיינע געזאַנגען? אויף דעם קען מען
לייכט ענטפערן וען מען ליײגט צו די אויערן צו די קלאַנגען און פראַזעס
פון זיינע לידער, זייער אַלגעמײנע באַזע איז געװען די מאָדאַלע מוזיק פון
אײראָפּעיש-אַשכנזישן יידנטום, װאָס האָט זיך אָנגעהויבן אין די תפילות און אין
בית-כנסת און װאָס האָט זיך שפּעטער אױסגעשפּרײט אויף אַלע אַנדערע סעקטאָרן
פון דער יידישער מוזיק: דאָס זענען געווען די קלאַנגען, אין וועלכע יעדער ייד
איז געװאַקסן פון קינדווייז אָן און זענען צו אים דערגאַנגען פון אַלע זייטן;
דאָס זענען געווען די טענער פון די יידישע תפילות אין אַלע זייערע טראַדיציאָנעלע
נוסחאות; דאָס זענען געווען זמירות פון פרייטיק-צוינאַכטסן און קלאַנגען פון
חסידישע ניגונים ; מאָנאָטאָנע זינג-זאַנגען פון לערנען אין בית-מדרש און פּענ"
טאַטאָנישע סילסולים און דריידעלעך פון די טעמי הנגינה בשעתן לייענען די תורה,
עס האָבן אויך נישט געפעלט קיין פרעמדע עלעמענטן פון דער אַרומיקער סביבה,
זי זענען אָבער ביי אים ,, פאַריידישט? געװאָרן, אַרײנװעבנדיק זיך אין אַלגעמײנעם
געוועב פון זיין ליריש ליד,
די לידער פון מרדכי געבירטיג האָבן זיך אַרײינגעפאַסט אין אַלגעמײנעם סיסטעם
פון דער אײראָפּעיִשער מוזיק, װאָס איז געבויט אויף די מאָדוסן פון מאַזשאָר
און מינאָר. ,,מאַזשאָר* אָדער , דור" (האַרט, שטאַרק) ווערט אָפט באַצײיכנט וי
גוטמוטיק, מונטער, אין דער צייט װען ;,מינאָר", אָדער ,מאָל" (ווייך) װערט
באַטראַכט װוי אומעטיק, נאָכגיביק. זענען כמעט אַלע לידער פון געבירטיגן קאָמ-
פּאָנירט אין מינאָר-שטייגער. פון 50 לידער, װאָס ליגן פאַר מיר, זענען 47 געשריבן
אין מינאָר און 2 אין מאַזשאָר : ;ביים טייכעלע? -- אין רע מאַזשאָר, ;אַזעלכע צוויי
גאָלדענע צעפּ" -- אין סאָל-מאַזשאָר און דאָס סאַרקאַסטישע געטאָליד ,ס'איז
גוט? --- געשריבן אין מאַי 1942, געציילטע טעג פאַר זיין טויט -- אין מי-מאַזשאָר,
ס'איז כדאַי צוצוגעבן, אַז אין צוויי פון די דריי מאַזשאָר-לידער זענען פאַראַן
לייכטע מאָדעלירונגען, און דאָס איינציקע ליד, װאָס פון אָנהייב ביזן סוף האַלט עס
אָן דעם דור, איז טאַקע דאָס ליד ,ס'איז גוט". דאָס זעלביקע ליד, װאָס איז געשריבן
אין טאַקט פון דריי אַכטל (2/8) איז פאַרזען מיטן אָנשריפט אַללעגראָ, װאָס דאָס
באַדײט אין דער מוזיק : פריילעך און שנעל. מעגלעך, אַז דער דיכטער-קאָמפּאָזיטאָר
האָט דורך דעם געװאָרפן אַ רמז וועגן אָנקומענדיקן טויטן-טאַנץ, צו וועלכן מ'האָט
אים קורץ נאָך דעם געפירט,,,
אַ סך זיינע לידער האָט מרדכי געבירטיג אויסגעזונגען אין האַרמאָנישן מינאָר,
דאָס איז דער שטייגער, וועלכער װערט אין דער ליטורגיש-סינאַגאָגאַלער מוזיק
מרדכי געבירטיג (בערטיג) 115
באַצײיכנט מיטן נאָמען ,אהבה-רבה". די פאַרגרעסערטע סעקונדע, וועלכע געפינט
זיך אין דער דאָזיקער סקאַלע גיט צו דער מעלאָדיע אַ ספּעציפישן כאַראַקטער:
זינגענדיק די טענער פון אונטן אַרױף דריקן זיי אויס אומצופרידנקייט און פאַרלאַנג
און ביים אַראָפּגאַנג -- געבעט און געוויין. ער האָט אָבער אויך געשאַפן מעלאָדיעס
אין נאַטירלעכן מינאָר (עאָלישער מינאָר), װאָס אַנטהאַלט אין זיך עלעמענטן פון
די גאָר עלטסטע צייטן און דריקט אויס דערהויבנקייט און ערנסטקייט,
װאָס כאַראַקטעריזירט כמעט אַלע לידער פון מרדכי געבירטיג -- איז זייער
מעלאָדישע אָריגינאַליטעט און יידישע תוכיקייט,
דאָס ליד ,העי ציגעלעך" קען דינען, װי אַ מוסטער פון סטיליזירן אַ יידישע
מוזיקאַלישע פראַזע. געשריבן אין נאַטירלעכן מינאָר, מיט אינטערעסאַנטע אינטער-
װאַלישע גענג, רופט דאָס ליד אַרױיס נייגעריקייט און עסטעטישן גענוס.
;הוליעט, הוליעט, קינדערלעך" איז וי אַן אַליין פליסנדיקער קװאַל. מיר האָבן
דאָ פאַר זיך אַ מעלאָדיע אין נאַטורעלן מינאָר, װאָס צוזאַמען מיטן ריטעם איז עס
וי אַן אַרױסרוף צו אַ טאַנץ. עס טאַנצן דאָ אַלט און יונג אָן אַ סוף.
;מאָטעלע? רופט באַלד פון ערשטן טאַקט אָן אַרױס אַן אַסאָציאַציע מיטן חדר
און רבין. הערן זיך גלייך אַרױס די טענער פון גמרא-ניגון און עס װאַרפט זיך
אין די אויערן דער רעטשיטאַטיווער כאַראַקטער פון ליד.
,רייזעלע" -- פון מרדכי געבירטיגס פּערל --- איז געשריבן אין האַרמאָנישן מינאָר.
די מעלאָדיע מיטן ריטעם דעקן זיך דאָ קעגנזייטיק און זענען דער בעסטער
ביישפּיל פון מוזיקאַלישער בצמצומדיקייט. די טענער, װאָס זענען געבויט אויפן
מינאָרישן דריי-קלאַנג שטרייכן אונטער דאָס טיפּיש-יידישע פון ליד.
דאָס געטאָליד ,מינוטן פון בטחון" איז אַ בולטער אויסדרוק פון חסידישער
התלהבות. דאָ הערט זיך נוסחיהתפילה און ספּאַנטאַנישער ברען. וייזט אויס,
אַז שאַפנדיק דאָס דאָזיקע ליד האָט נאָך דער דיכטער טאַקע געהאַט בטחון.
און אַזױ קען מען אין יעדן ליד זיינעם געפינען דעם יידישן ניצוץ, דעם קװאַל,
פון װעלכן ער האָט געצויגן זיינע זאַפטן; דאָס איז דער קװאַל פון יידישער
אײינגעװאָרצלטער מוזיקאַלישער מקוריותדיקייט,
און וועלכע זענען געווען די פאָרמען און ריטמען פון מרדכי געבירטיגס מוזיקאַלישע
שאַפונגען ? װאָסער איז געווען דער מעטרישער לבוש פון זיינע קערנדיק-יידישע
לידער ?
די זעלביקע יסודות פון פאָרעם און ריטעם, װאָס זענען געווען אָנגענומען אין
דער אַלגעמײנער אײיראָפּעישער מוזיק. קודם-כל האָבן זיי זיך אויסגעצייכנט מיט
אַרכיטעקטאָנישן געבוי, דאָס הייסט מיט אַרכיטעקטור פון טאָן, די טענער זענען
געווען ענג געבונדן מיטן װאָרט, די פראַזעס זענען געווען סימעטרישע און אייג-
הייטלעכע, און יעדעס ליד איז געווען אַ קאָנסטרוקטיוע גאַנצקײט. די מעטרישע
איינטיילונגען און ריטמישע באַװעגונגען האָבן געמאַכט זיינע שאַפונגען לעבעדיק
און דינאַמיש, װי ער װאָלט אינטולטיוו פאַרשטאַנען, אַז קלאַנג אָן ריטעם בלייבט
טויט,
116 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
דאָס װאָס אַ זאַץ אין ליטעראַטור, איז אַ פראַזע אין מוזיק. עטלעכע טאַקטן שאַפן
אַ פראַזע, און צוויי פראַזעס -- אַ פּעריאָדע. פראַזעס חזרן זיך אָפּט איבער, אָבער
מיט דעם אונטערשייד, װאָס ביים ערשטן מאָל ענדיקן זיי זיך מיט דער אַזױ
גערופענער דאָמינאַנטע (פינפטער טאָן, װאָס האָט אַ טבע צו זיין אַרױספאָדעריש
און פאַרלאַנגען מער) און ביים צווייטן מאָל -- מיט דער טאָניקע (גרונטטאָן,
װאָס איז אַ סימן פון ענדע). די דאָזיקע פאָרעם איז אין געבירטיגס לידער אַן
אָפּטע דערשיינונג. אָט ברענג איך דאָ עטלעכע בישפּילן פון די מער באַקאַנטע
לידער, אין וועלכע דאָס טרעפט זיך: ,ביים טייכעלע", דאָס ויג-ליד ;שלאָף
שוין מיין קינד", ,הונגעריק מיין קעצעלע", ,קאַרטאָפליזופּ מיט שװאַמעף"
;חלוצים-ליבע? און אַנדערע.
די גרעסערע לידער זענען ביי אים געטיילט אויף דריי טיילן, לויט דער פאָרעם
א -- ב -- ג, דאָס הייסט, אַז יעדער טייל זינגט זיך מיט זיין אייגענער מעלאָדיע.
,קיוועלע? געהערט צו דעם סאָרט. דער ערשטער טייל האָט 16 טאַקט, דער
צווייטער און דריטער -- צו 8 טאַקטן יעדער. ענלעך אין קאָנסטרוקציע איז דאָס
ליד : ,קאַרטאָפּל-זופּ מיט שװאַמען". די איינטיילונג פון די טאַקטן איז אָבער
דאָ אַן אַנדערע: אין ערשטן און צווייטן טייל 16 טאַקטן און אין דריטן --- נאָר 4,
אַ גרויסע צאָל לידער זענען צװייטײיליקע: ,משהלע מיין פריינד", ,טרי-לי טרי-
לי-לי", ,הוליעט, הוליעט קינדערלעך", ;נאָך אַ גלעזעלע טיי? און פיל אַנדערע,
די פאָרעם פון די לידער איז א -- ב, דאָס הייסט, אַז איין טייל פון דער מעלאָדיע
איז נישט ענלעך צום צווייטן,
די אינטערעסאַנטסטע פון מוזיקאַליש-קינסטלערישן שטאַנדפּונקט זענען די אייג-
טיײיליקע לידער. זיי זענען קליין אין די צאָל טאַקטן, געפּרעסט און קאָנדענסירט,
אָבער גלייכצייטיק זאַפטיק און רייך מעלאָדיש. דאָס איז אַ , מועט המחזיק את
המרובה". ,קינדער-יאָרן", ;רייזעלע", ,מאָטעלע", ,העי ציגעלעך", קמשהלפ",
;ס'ברענט? -- די אַלע געהערן צו אָט דער קאַטעגאָריע.
די לידער פון מרדכי געבירטיג זענען אויסגעזונגען געװאָרן אין די טראַדיציאָנעלע
טאַקט-מאָסן פון פיר, דריי און צוויי פערטל (2/4, 3/4, 4/4), פאַראַן אויך שנע-
לערע -- אין דריי, פיר און זעקס אַכטל (6/8, 4/8, 3/8). ער האָט זיך אויך באַנוצט
מיט דער סינקאָפּע שוין דעמאָלט, ווען זי האָט אין פּוילן נאָר געהאַט געשטעלט
אירע ערשטע שריט.
מרדכי געבירטיג האָט געשריבן זיינע לידער אין מאָמענטן פון עמאָציאָנעלע
איבערלעבענישן, לויט זיינע אינערלעכע פילונגען און איבערצייגונגען, אַזױ, װי
זיין גייסט האָט אים דאָס אָנגעװאָרפן. איז אין זיי נישט געווען קיין שאַבלאָן
און אויך נישט קיין אָנגענומענע געזעצן און נאָרמעס. עס האָט זיך פון זיי געטראָגן
דער אַראָמאַט פון פרייער אימפּראָװיזאַציע און טיפער נשמהדיקייט. זיי זענען
געווען מוזיקאַליש-ליטעראַרישע אימפּראָמפּטעס פון אַ בענקנדיקן יחיד, װאָס האָט
אויסגעדריקט דעם געמיט-צושטאַנד פון גאַנצן קאָלעקטיוו, צוישן וועלכן ער האָט
געלעבט און געווירקט,
מרדכי געבירטיג (בערטיג) 117
די ליטעראַרישימװזיקאַלישע ירושה פון מרדכי געבירטיג
איבער הונדערט לידער, פאַרעפנטלעכטע אין פאַרשידענע אױיסגאַבעס. און ביי
0 נישט-דערשינענע -- דאָס איז די ליטעראַריש-מוזיקאַלישע ירושה פון מרדכי
געבירטיג. אין משך פון דער צייט זענען די לידער אַרױסגעגעבן געװאָרן אין
פאַרשידענע פאָרמען. די גרעסטע אױסגאַבע, אונטערן נאָמען מיינע לידער, איז
דערשינען אין ניו-יאָרק אין יאָר 1948 און האָט אַריינגענומען די לידער פון
פאָלקסטימלעך (קראָקע, 1920), מיינע לידער (וילנע -- 1926) און ס'ברענט
(קראָקע 1946), אַ לענגערן פאָרװאָרט צו דעם בוך האָט אָנגעשריבן נ. כאַנין,
אין יאָר 1954 האָט דער ,פאַרלאַג אַביגדור שפּריצער" ביים צענטראַל-פאַרבאַנד פון
גאַליציאַנער יידן אין אַרגענטינע אַרױסגעגעבן אַ געבירטיג-זאַמלונג געקליבענע
לידער (מיט נאָטן), מיט אַ פאָרװאָרט פון דיכטער ישׂראל אַשענדאָרף. אַן אַנדערע
אויסגאַבע אונטערן נאָמען מרדכי געבירטיג זינגט אין דערשינען אין יאָר 1963
אין בוענאָס-איירעס דורכן פאַרלאַג ;איקוף". דאָס בוך אַנטהאַלט אַ צאָל לידער אין
דער שפּאַנישער איבערזעצונג און איז פאַרזען מיט אַ הקדמה פון א. לאַופער,
אין יאר 1967 האָט דער פאַרלאַג ,מורשת" צוזאַמען מיט ;ספרית הפועלים" אין
תל-אביב אַרױסגעגעבן אַ לוקסוס-אויסגאַבע: מרדכי געבירטיג -- אונדזער שטעטל
ברענט, אין וועלכן ס'געפינען זיך 21 לידער, אַ טייל מיט נאָטן און אָרנאַמענטן
לויט אַריגינעלע פאַטאָגראַפיעס, װאָס זענען פאַרבליבן פון דער יידישער קראָקע.
דאָס בוך איז צװײישפּראַכיק, יידיש און העברעיש, און צוליב דעם --- זיין ספּעציעלער
באַדײט. דאָס בוך איז רעדאַקטירט געװאָרן פון מרדכי אמיתי,
א
אַ סך עפּיטעטן זענען אָנגעהאָנגען געװאָרן צום נאָמען פון מרדכי געבירטיג:
,יידישער פאָלקס-טרובאַדור", ;לעצטער פון די בראָדער זינגער", ,דער זינגער
פון דער אומגעקומענער מאַסע" און אַנדערע. דער אמת איז, אַז ער איז געווען
דאָס אַלץ --- און נאָך מער,
ער איז געווען דערציַער פון די יידישע מאַסן, און זיינע ווערטער, פולע מיט אמת,
האָבן גטווירקט אויף די אַלע, װאָס האָבן זי געהערט. ער האָט מיט זיין ליד געוועקט
רחמנות צום אָרעמען, מיטלייד צום ליידנדיקן, ליבע צום נאָענטן און כוח צו קעמפן
קעגן שׂונא. ער האָט דערקוויקט יידישע הערצער.
טאָ לאָמיר אים אויך אָנטאָן די קרוין פון אהבת ישׂראל, װאָס פון אירע אומדע-
גרונטעוועטע מקורות האָט ער געצויגן זיין גייסטיקע יניקה און לאָמיר זיינע
געזאַנגען זינגען הויך, בכדי זי זאָלן זיך צעטראָגן איבער אַלע יידישע ישובים אין
דער וועלט. זאָלן זיי אָפּהילכן אין די הערצער פון אונדזערע קינדער און אַזױ אַרום
איבערגעגאָסן ווערן פון נעכטן אין מאָרגן און איבערגיין פון דור צו דור,
דאָס װעט פאַר מרדכי געבירטיגס נאָמען זיין דער שענסטער גייסטיקער מאָנומענט,
א
118 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
ב יב ל י אַ ג ראַ פ יע
זלמן רייזען: לעקסיקאַן פון דער יידישער ליטעראטור, פרטסע א פילאַלאַניט,
אַרױסג.: פאַרלאַג קלעצקין, ווילנע, 1928,
2 יאָנאַס טורקאָוו: ג,פאַולאַשענע שטערןי, אַרױסג,: צענטראַל פאַרבאַנד פון
פּוילישע יידן אין אַרגענטינע -- 1952, באַנד 1 (ז"ז 234-228),
3 יצחק טורקאָוו-גרודבערג: קאיף מיין וענ", אַרױסגעגעבן: צענטראַל
פאַרבאַנד פון פּוילישע יידן אין אַרגענטינע, 1964 (ז"ז 84-14).
4 נחמן מייזיל: איידישע טעמאַטיק און יידישע מעלאָדיעס ביי באַוווסטע מוזיקערםיי,
אַרוסג.: איקוף-פאַרלאָג, ניו-יאָרק 1952,
5 שליטא-שטיניץ: אישי המוסטיקה חישראלית והכללית -- הוצאת יהושע צ'ציק,
תל-אביב 1950 (ז' 167).
6 מרדכי געבירטיג: ,ס'ברענט" (1942--19239), אַרױסג. דורך: ייד. היסטאָרישע
קאָמיסיע, קראַקע -- 1946,
7 מרד כי גע ביר טיג: געקליבענע לידער", אַרױסג.: פאַרלאַג אביגדור שפּריצער
ביי צענטראַל פאַרבאַנד פון גאַליציאַנער יידן אין אַרגענטינע, 1954,
8 מרדני געבירטיג: ,העירה בוערת", בהוצאת ,מורשת", בית עדות ע"ש
מרדכי אנילביץ ו, ספרית הפועלים", ישראל 1967,
ישראל שליטא: ;המופיקה היהודית ויוצריה", יהושע צ'ציק, הוצאת ספרים,
תל-אביב 1960 (ז' 187).
0. לעקפיקאַן פון דער נייער יידישער ליטעראטור (צווייטער באַנד). אַרױסגעגעבן פון
אַלװעלטלעכן ייד. קולטור-קאָנגרעס, ניװו-יאָרק 1958 (ז"ן 290-286),
1 ז. זילבערצווייג: לעקפיקאַן פון יידישן טעאַטער, קדושים- באַנד. יידישער
אַקטיאָרן-יוניע אין אַמעריקע. מעקסיקע-סיטי 1967, פאַרלאַג , אלישבעי (ז"ז 4495"4471),
2 בע ר מאַ ר ק : אומגעקומענע יידישע שרייבער פון די געטאָס און לאנערן, אַרוסג.
אין װאַרשע 1954 (זייז 194-187),
, ב. ה על ע ר : אַנטאַלאַניע פון אומגעקומענע דיכטער, אַרױסגעגעבן אין װאַרשע,
1 (ז"ז 49--62).
4 י. פאַ ט : ,אַש און פייער"י, אַרױסגעגעבן אין ניוזיאָרק 1946,
5. ,מרדכי געבירטיג זיננט" -- אַרױסג,: , איקוף", בוענאָס-איירעס 1963.
6 זיגמונט טורקאָוו:,די איבערנעריסענע תקופה", בוענאָס-איירעס 1961 (ז' 106).
7, 8עסש1118901 01812ע140 .0681 ...6410 6216(ט 216858 :30:61062 .21 1/10081
(זיז 234, 287) 1947 ששסאע8דת--002, 1--8טיפעפיזהשצ .2.2 0.14 עקעט
8. פפר מלחמות הגיטאות, העורכים יצחק צוקרמן ומשה בסוק, הוצאת הקיבוץ המאוחד,
בית לוחמי הגיטאות 1956 (ז"ז 212, 313, 315, 713, 807),
9 משׂה פּראַג ער : מן המצר קראתי, מוסד הרב קוק, ירושלים 1954 (ז"ז 72, 15, 16,
4, 195).
יעקב גערשטיין
(1882--1942)
פון פאָלק, מיטן פאָלק און פאַרן פאָלק ---
דאָס איז געווען דער דעויז, װאָס האָט
זיך, וי אַ רויטער פאָדעם, אַדורכגעצױגן
דורכן גאַנצן לעבנסוועג פון יעקב גער-
שטיין. אַלע זיינע מעשׂים -- באַװוּסט-
זיניקע און בלא-יודעימדיקע -- זענען
געווען אינספּירירט פון דעם דאָזיקן גייס-
טיקן איינשטעל זיינעם, װאָס איז געווען
אַ רעזולטאַט פון דער אַטמאָספער, אין
וועלכער ער איז געװאַקסן און דערצויגן
געװאָרן. איינגעזאַפּט די שענסטע מידות
פון יידישן איגנאַרט, האָט ער אויך פון
די יינגסטע יאָרן געעפנט זיין האַרץ פאַר די פרייהייט-אידעאַלן פון דער רוסישער
קעמפנדיקער אינטעליגענץ און דאָס האָט אין אים אָנגעצונדן אַ פלאַם, װאָס האָט
אין אים געברענט זיין גאַנץ לעבן,
די דערהויבענע שטרעבונגען פון די אַמאָליקע ,דעקאַבריסטן" און שפּעטערדיקע
;נאַראָדניקעס? האָבן אין אים געפונען אַ באַגײסטערטן חסיד און ער איז געװאָרן
דער פּראָטאָטיפּ פון אַ יידישן ,,נאַראָדניק?,
יעקב גערשטיין איז פון קינדווייז אָן געווען אױיסגעקאָכט מיט יידיש לעבן, מיט-
געלעבט מיט די פריידן און ליידן פון די האָרעפּאַשנע יידישע מאַסן און אַלע זיינע
טוּונגען זענען געווען געבונדן מיט די חלומות און האָפענונגען פון פאָלק. האָט
ער שטענדיק זיך באַמיט אַריינצוברענגען יום-טובדיקייט אין יידישן לעבן, פאַר-
שענערן אַלץ, װאָס לאָזט זיך נאָר, און עס דערהויבן צו אַ העכערער מדרגה.
צי דאָס איז געווען אין זיין פּעדאַגאָגישער אַרבעט, װי אַ לערער, צי אין זיין
מוזיקאַלישער טעטיקייט, װי דיריגענט פון כאָרן, צי אין זיין ליטעראַרישער
אַקטיוויטעט, װי מוזיק-קריטיקער -- זיין אויפגאַבע האָט ער געזען אין ועקן
די יידן אין ווילנע צו עפּעס שענערס און דערהויבנס,
איז ער געװאָרן לערער, האָט ער זיך נישט באַגנוגנט מיט איבערווייזן זיינע שילער
דעם לערן-מאַטעריאַל, נאָר האָט אויך פון זיי פאַרלאַנגט צו פאַרשטיין דעם מוסר-
השׂכל; איז ער געווען דיריגענט, האָט ער נישט נאָר געלייגט אַכט אויפן מוזיקאַלישן
שטאָף פון דער געזונגענער שאַפונג, נאָר אויך אויפן ליטעראַרישן אינהאַלט פון איר;
איז ער געווען מוזיקירעצענזענט, איז אים געגאַנגען נישט בלויז אין אָפּשאַצן דעם
אַרױסטריט פון קינסטלער, נאָר אויך אין לערנען אים גיין פאָרויס. ער האָט געצילט
צו וועקן אינטערעס און צו פאַרפיינערן דעם געשמאַק פון יידישן קולטור-מענטש,
10 י; פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אַזאַ איז געווען יעקב גערשטיין. אַ לערער בחסד עליון און דערציִער נישט בלויז
פון קינדער און יוגנט, נאָר אויך פון דערװאַקסענע. און ווייל ער איז אַליין געווען
אין טאָגטעגלעכן לעבן אַ מוסטער פון אַ פיינפילנדיקן, גוט-דערצויגענעם דענקענ-
דיקן יידישן אינטעליגענט, האָט ער געהאַט אַ גרויסע השפּעה אויף אַלע אַרומיקע
און ער האָט געהערט צו די באַליבטסטע יידישע געשטאַלטן אין פירושלים דליטא".
צִ
אין די דעמאָלטדיקע טעג -- ענדע פון ניינצנטן יאָרהונדערט -- איז פאָרגעקומען
אַן ענדערונג אין קולטור-לעבן פון די יידן אין מזרח-אײראָפּע. אַלטע ווערטן האָבן
פאַרלוירן זייער חשיבות און אויף זייער אָרט זענען געקומען נייע. עס איז אַנטשטאַ-
נען אַ נייע באַװעגונג פאַר אויפלעבן יידיש-וועלטלעכע קולטור, פאַר סעקולאַריזירן
דאָס יידישע לעבן, פאַר קאַמף אויף די ערטער פאַר פולע בירגערלעכע, עקאָנאָמישע
און קולטור-נאַציאָנאַלע רעכט. גרויסע קרייזן יידן פון צוישן דער אַרבעטנדיקער
אינטעליגענץ האָבן מיט גרויס שווונג אויפגעהויבן אַ פּאָליטיש-געזעלשאַפטלעכן
קאַמף פאַר פאַרװוירקלעכן די דאָזיקע לאָזונגען. דעם עיקר האָבן זיי געזען אין
קולטור-אַרבעט, װאָס זאָל העלפן דאָס יידישע לעבן אַרױסציען פון תחום פון
רעליגיע און עס אָנטאָן אין אַ מאָדערנעם לבוש.
האָבן זיך געיאַװעט די ערשטע פאָלקלאָר-זאַמלער, וועלכע האָבן געװאָלט אויפדעקן
און אויסגעפינען די שיינקייט פון דער יידישער פאָלקס-שאַפונג אויף אַלע געביטן,
עס זענען אויפגעשטעלט געװאָרן די ערשטע ,הזמיר"-אָרגאַניזאַציעס, װאָס האָבן
פאַרשפּרײט דאָס יידישע ליטעראַרישע װאָרט, עס זענען געגרינדעט געװאָרן די
ערשטע כאָרן און דראַמאַטישע קרייזן און עס איז אַנטשטאַנען אַ באַװעגונג פאַר
אַ יידישן שולוועזן. אין אַזאַ סביבה איז אױיסגעװואַקסן און געווירקט יעקב גערשטיין.
די היים זיינע איז געווען אַ טראַדיציאָנעל-יידישע, אָבער שוין אַן אויפגעקלערטע,
דער פאָטער זיינער, אַ העברעיַש-יידישער לערער, האָט געזאָרגט, אַז זיין יעקב
זאָל זיין צוגעבונדן צום בוך און פון זיינע יינגסטע יאָרן האָט ער אין געדרוקטן
װאָרט געפונען זיין בעסטן חבר. ער האָט געקענט די רוסישע ליטעראַטור, ער איז
אָבער געװאָרן אַ מיטגייער און באַגלייטער פון דער אייגענער, יידישער, געווען
װאַכיק כלפי יעדער בוך, װאָס איז דערשינען, און מיטגעלעבט מיט אַלעם, װאָס איז
פאָרגעקומען אין דער יידישער ליטעראַרישער וועלט. גלייכצייטיק האָט ער פון
זייער פרי געהאַט אַ חוש פאַר געזעלשאַפּטלעך-פּאָליטישע פּראָבלעמען און איז
אַרײנגעצױיגן געװאָרן אין דער טעטיקייט פון יידישע אָרגאַניזאַציעס. נאָך וי
אַ שילער אין ווילנער לערער-אינסטיטוט איז ער געװאָרן אַ ברויזנדיקער אַקטיוויסט
פון יידישיסטישן קולטור-סעקטאָר און שוין דעמאָלט האָט ער זיך אַװעקגעשטעלט
אויפן באָדן פון קאַמף פאַר יידיש. נאָכן ענדיקן דעם לערער-סעמינאַר אין 1904
האָט ער געאַרבעט אין וויטעבסק אין די ,קאַזיאָנע" יידישע פאָלקסשולעס, אין
וועלכע די אונטערריכט-שפּראַך איז געווען רוסיש, ער האָט זיך אָבער פאַרבונדן
מיט די עלעמענטן אין יידישן לעבן, װאָס האָבן אין זייער פּראָגראַם אַריינגענומען
יעקב גערשטיין 121
דאָס שאַפן אַ יידישיסטישע שול און אין יאָר 1907 האָט ער זיך באַטײליקט אין
דער ערשטער יידישער אומלעגאַלער לערער-קאָנפערענץ אין ווילנע,
צוזאַמען מיט אַנדערע אָנטײילנעמער איז אויך יעקב גערשטיין אַרעסטירט געװאָרן
און װי מיר לייענען אין לערער-יזכור-בוך פון די אומגעקומענע לערער פון
די צישאָ-שולן אין פּױלן -- ;האָט ער אין קאַמער געשאָטן מיט וויצן און אַנעקדאָטן,
מיט פאָלקסווערטלעך און פאָלקסלידער". ער איז אויסגעקליבן געװאָרן װי אַ
מיטגליד פון צענטראַל-ביוראָ פון צוזאַמענפאָר, און איז אַ לאַנגע צייט געוען
צווישן די, װאָס האָבן אָנגעפירט מיט דער אַרבעט פון פאַרשפּרײטן דעם געדאַנק
פון אַ שולע אין יידיש. אין 1915 איז ער געװאָרן לערער אין יידישן לערער-
סעמינאַר אין ווילנע און פון דעמאָלט האָט זיך אָנגעהױיבן זיין געבענטשטע טעטיקייט
אין יידישן ווילנע, וי פּעדאַגאָג און מוזיקער,
צִּ
זיינע נייגונגען צו מוזיק האָט יעקב גערשטיין געירשנט פון זיין פאָטער. זייענדיק
באַשאָנקען מיט אַ שיינער באַריטאָןשטימע, האָט ער אויך ליב געהאַט אַלײן צו
זינגען. ער האָט אויף זיך געצויגן די אויפמערקזאַמקײיט פון זיינע מוזיק-לערערס
פּיראָזשניקאָוו און מאַלקין, און שוין אין לערער-אינסטיטוט האָבן זיי אים איבער-
געגעבן פונקציעס ביים אָרגאַניזירן און דיריגירן דעם כאָר. שוין דעמאָלט האָט ער
אויך באַאַרבעט לידער פאַר כאָר און געהאַט אינטערעס צו דערקענען לידער פון
פאַרשידענע פעלקער. די רוסישע, וייסרוסישע און אוקראַינישע פאָלקסלידער
האָבן אין אים געפונען אַ גרויסן אָנהענגער, דאָס יידישע פאָלקסליד איז אים אָבער
געלעגן אין דער נשמה,
זיין מוזיקאַלישע אַרבעט האָט ער אָנגעהויבן אין לערער-סעמינאַר אין ווילנע,
װוּ ער איז אויך געווען לערער פון אַנדערע קעגנשטאַנדן. ער האָט געװוּסט װי
וויכטיק עס איז דער כוח פון געזאַנג צו העלפן יעדן לערער אין זיין אַרבעט --
האָט ער דערפירט אָט דעם קעגנשטאַנד צו גרויסער חשיבות. די תלמידים האָבן
פאַרשטאַנען, אַז װי צוקונפטיקע לערער מוזן זיי באַהערשן סאָלפעזש און מוזן
קענען די טעאָרעטישע יסודות פון מוזיק. זיי האָבן אויך געבילדעט אַ כאָר, און
דער דאָזיקער שילערכאָר איז דורך גערשטיינען דערפירט געװאָרן צו אַ הויכן
קינסטלערישן ניװאָ. אין דער זעלביקער צייט האָט ער אויך אָנגעהויבן גרינדן
געזאַנגיגרופּעס, װאָס זענען זיך שנעל צעװאַקסן אין כאָרן. עס האָבן ביי אים אָפט
געזונגען תלמידים מיט זייערע עלטערן, ווייל אַלע האָבן אין אים דערפילט די
זאָרגפולע האַנט פון אַן איבערגעגעבענעם פריינד.
דער וויכטיקסטער פון זיינע אויפטוען איז געווען דער אַזױ גערופענער ,;גערשטיינס
כאָר". דער דאָזיקער כאָר -- װאָס איז אָרגאַניזירט געװאָרן אין פעברואַר 1922
ביי דער געזעלשאַפט ,פריינד פון דער יידישער רעאַל-גימנאַזיע? --- איז געװאָרן
איינער פון די שענסטע קולטור-אינסטיטוציעס אין ווילנע. די פאַרדינסטפולסטע
קולטור-עסקנים פון יידישן ווילנע זענען געווען געבונדן מיט זיינע אַקטיװײטעטן
אַ דאַנק זיין אַלגעמײנער און יידישער קולטור האָט יעקב גערשטיין צוגעצויגן
גערשטיינס כאָר דער צווייטער אַרױסטריט פון כאָר ביי דער געזעלשאַפט
;פריינד פון דער יידיש
ע רעאַל-גימנאַזיע"
, ווילנע (פאָטאַגראַפירט דעם 21סטן מאי 19323),
יעקב גערשטיין יז 2 | : ר 123
אַלע כעסטע ליטעראַרישע כוחות און זיי פאַראינטערעסירט מיט דער עקזיסטענץ
פון כאָר, און אַזױ איז ער פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַן אינסטרומענט צו וועקן ליבע
צום יידישן קלאַנג און װאָרט. יעדער קאָנצערט זיינער איז פאַרװאַנדלט געװאָרן
אין אַ מאַניפעסטאַציע פון יידישן קולטור-שאַפן, און די יידישע באַפעלקערונג האָט
מיט ליבשאַפט און ענטוזיאַזם אויפגענומען יעדן זיינעם אַרױסטריט. אָפט איז אויך
דער כאָר אויפגעטרעטן פאַרן מיקראָפּאָן פון פּוילישן ראַדיאָ געבנדיק קאָנצערטן
פון יידישן ליד,
דאָס יידישע ליד האָט טריומפירט אין ווילנע. יעקב גערשטיין האָט עס אַרױסגע-
צויגן פון פינצטערן קעלער און פון די קרומע געסלעך, און עס אַרויפגעפירט אויף
דער בינע. דאָ האָט עס באַקומען אַ קינסטלערישן תיקון. די געטאָקטע פראַזעס
פון יידישן לשון, אָנגעטאָן אין די פּרעציזע קלאַנגען פון די האַרציקע מעלאָדיעס,
זענען געװאָרן אַ מקור פאַר נייע אינספּיראַציעס. דאָס ליד, געזונגען אונטער דער
געניטער האַנט פון יעקב גערשטין איז געװאָרן דער אויסדרוק פון יידישער
גײסטיק-עמאָציאָנעלער סאָלידאַריטעט, און די חשובסטע קולטור-מענטשן האָבן
געהאַלטן פאַר זייער הייליקער פליכט מיטצוווירקן און מיטהעלפן עקזיסטירן דעם
כאָר. דאָס איז געווען דאָס ביסעלע זאַלץ, װאָס האָט צוגעגעבן טעם דעם פילפאַרביקן
קולטור-לעבן פון יידישן ישוב אין ווילנע.
צּ
אָט ליגן פאַר מיר צוויי לידער-זאַמלונגען, אַרױסגעגעבענע דורך דער געזעלשאַפט
,פריינד פון דער יידישער גימנאַזיע ביים צענטראַלן בילדונגסיקאָמיטעט אין
ווילנע", צונויפגעשטעלטע און רעדאַגירטע פון יעקב גערשטין. זיי זענען ביידע
באַטיטלט: רעפּערטואַר פון י. גערשטיינס כאָר אין ווילנע, לידער פאַר אַ געמיעטן
כאָר. די ערשטע זאַמלונג איז אַרױסגעגעבן אין יאָר 1927, צו דער פינפיעריקער
עקזיסטענץ פון כאָר, און די צווייטע --- אין מערץ 19239, עטלעכע מאָנאַטן פאַרן
אויסברוך פון דער צווייטער וועלט-מלחמה,
אין דער ערשטער זאַמלונג זענען פאַראַן צוויי אָפּטײילונגען, איינע פון איבער-
געזעצטע לידער, און די צווייטע --- פון יידישע. די איבערגעזעצטע -- זיבן אין
זייער צאָל --- זענען פון מענדעלסאָן, דאַרגאָמיזשסקי, באָראָדין, טשאַיקאָווסקי און
ווייסרוסישע פאָלקסלידער, וועלכע זענען גערשטיינען איבערגעגעבן געװאָרן דורכן
באַקאַנטן אין ווילנע כאָר-דיריגענט גריגאָרי ראָמאַנאָוויטש שירמאַ, װאָס איז געווען
אַ פלייסיקער זאַמלער פון פאָלקלאָר און אַ פריינד פון יידן. די איבערזעצונגען
זענען געמאַכט געװאָרן דורכן באַקאַנטן זשורנאַליסט און ליטעראַט שמשון קאַהאַן.
די יידישע לידער -- זעקס אין זייער צאָל -- זענען פון די פּערל פון אונדזערע
פאָלקסלידער, װי: ,הער נאָר, דו שיין מיידעלע" -- אין דער באַאַרבעטונג פון
י. פייווישיס ;: א. רייזענס ,ווינטער-ליד" (הוליעט, הוליעט בייזע ווינטן) -- אַראַנ"
זשירט פון דוד אײיזנשטאַט; ,בולבע" --- באַאַרבעט פון לאַזאַר וויינער אאַז"ו.
אויך די צווייטע זאַמלונג אַנטהאַלט 12 לידער, אָבער דאָ זענען די מערהייט לידער
יידישע. די אַלגעמײנע געהערן צום קלאַסישן רעפּערטואַר, --- פון שובערט, הענדעל,
124 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
מענדעלסאָן --- און די יידישע זענען פון סאָציאַלן כאַראַקטער װי: ;האָף און
גלויב? --- פון פּרֶץ, מוזיק פון א. הירשין; ;און די אַקערסט? -- איבערזעצונג
פון זשיטלאָווסקי, מוזיק פון י. שייפער; ,דער זינגער" פון א. ליעסין, מוזיק. פון
ע. טײַטלבוים ; און עטלעכע פון לייכטערן זשאַנער, װי: ,דו זאָלסט ניט גיין מיט
קיין אַנדערע מיידעלעך" -- פאָלקסליד, אַראַנזשירט פאַר כאָר פון מ. פּאָזנער;
;לאָמיר ביידע אַ ליבע שפּילן" --- פאָלקסליד, באַאַרבעט פון י. פייווישיס; ,היידל
דידל דאַם* (רבנו תם) --- טעקסט פון איציק מאַנגער, מוזיק פון הערץ רובין אאַזײו,
איך האָב אויך פאַר מיר דעם .
פּראָגראַם פון אַ קאָנצערט, אויס- ' .
געפירט דעם צענטן מערץ 1924
אונטערן קעפּל: ;טעקסטן פון די
לידער". צווישן אַנדערע זעען מיר
אַזעלכע לידער, ווי: ;אַלע פאַר
איינס? -- פון ש. קאַהאַן: ;דאָס
נייע ליד? --- פון א. רייזען : ?לייג
איך מיין קעפּעלע" און ,;לוילינקי"
--- פאָלקסלידער ; ,/שטיי אויף מיין
פאָלק" --- פון גאָלדפאַדען (אויס-
געלערנט פון כאָר צום 25סטן יאָר-
צייט נאָך אַ. גאָלדפאַדענס טויט);
עטלעכע פאָלקסלידער פון אַנדערע פעלקער אאַזיוו,
פון די עטלעכע דאָ געברענגטע דאָקומענטאַרע מאַטעריאַלן קען מען זייער אַ סך
לערנען וועגן דער פּערזענלעכקייט פון גערשטיינען. איך װעל נאָר בלויז אַרױסרוקן
צוויי שטריכן, װאָס זענען געווען טיפּיש פאַר זיין אַרבעטס-שיטה:
א. די רעדאַגירטע דורך אים קאָמפּאָזיציעס זענען זייער זאָרגפול צוגעגרייט
געװאָרן הן פון ליטעראַרישן און הן פון מוזיקאַלישן שטאַנדפּונקט. ער פלעגט זיך
באַראָטן מיט די מענטשן פון יידישן װיסנשאַפטלעכן אינסטיטוט, וי אויך מיט
זיינע פריינד-מוזיקערס. עֹר האָט אויך פּעדאַנטיש געזאָרגט פאַר דער טעכנישער
זייט פון די אויסגאַבעס. די זאַמלונגען זענען געדרוקט געװאָרן אויפן בעסטן פּאַפּיר,
אין אַ גרויסן פאָרמאַט, אין דער פאָרעם פון פּאַרטיטורן פּאַר פיר שטימעס און
פּיאַנאָ-באַגלײט, מיט דער באַצייכענונג פון אַלע מעגלעכע דינאַמישע ניאַנסן
צו דעם האָט ער יעדעס ליד, ביים קעפּל, באַצײיכנט מיט אַלע אינפאָרמאַציעס,
וי נאָמען פון מחבר און איבערזעצער, קאָמפּאַזיטאָר, אָדער באַאַרבעטער און דאַטעס
פון געבורט. שוין באַלד אין אַנטאָלאָגישער פאָרעם. אויך די הקדמות זאָגן עדות, אַז
יעקב גערשטיין איז געווען אַ מענטש מיט אַ שטאַרקן חוש פאַר קולטור-געשיכטע.
ב. אין ביידע לידער-זאַמלונגען האָט ער נישט אַריינגענומען קיין איינע פון זיינע
אייגענע שאַפונגען און לידער-באַאַרבעטונגען (און ער האָט געהאַט אַ סך זייער
געלונגענע). ער האָט קודם-כל פאַראייביקט די שאַפונגען פון זיינע קאָלעגן אין ווילנע,
יעקב גערשטיין 15
לאָדזש און װאַרשע. דאָס זעלביקע האָט ער געטאָן מיט זיינע פילצאָליקע אַרטיקלען
און רעצענזיעס, װאָס ער פלעגט פאַרעפנטלעכן אין ווילנער טאָג. ,דילעטאַנט"
פלעגט ער זיך אונטערשרייבן, אין דער צייט ווען זיינע מוזיק-עסייען זענען לגמרי
נישט געווען דילעטאַנטישע. זלמן רייזען האָט אַ מאָל געשריבן (ווילנער טאָג,
3 פעברואַר (1921), אַז יעקב גערשטיין איז אַ ;גלענצנדיקער מוזיק-קריטיקער",
אָבער עס איז אוממעגלעך ביי אים צו פּועלן, אַז ער זאָל זיך אונטערשרייבן אונטער
זיינעם אַן אַרטיקל. ער איז געוען די פאַרקערפּערונג פון באַשײדנקײט און
ברייטהאַרציקייט.
צּ
אין דער צייט פון דער דייטשער אָקופּאַציע אין ווילנע איז יעקב גערשטיין געבליבן
אין געטאָ. צוזאַמען מיט זיינע חברים ליטעראַטן, זשורנאַליסטן און קולטור-טוער
האָט ער געהאָלפן אָרגאַניזירן דאָס גייסטיקע לעבן. געגעבן לעקציעס און רעפע-
ראַטן, אָנטײילגענומען אין פאַרשידענע קולטור-אונטערנעמונגען און געהערט צו די,
װאָס האָבן געװאָלט אַריינברענגען אַ ביסל פרייד אין די צעבראַכענע יידישע
הערצער. ער איז אָבער גיך געפאַלן פון די כוחות און געווען פון די ערשטע, װאָס
זענען באַהערשט געװאָרן פון אַ מרה-שחורה. דער אײביק אָפּטימיסטישער, פריי-
לעכער און װיציקער גערשטיין איז שוין מער צו זיך נישט געקומען. ער איז
קראַנק געװאָרן אויף די אויגן, האָט זיך פאַרלאָזט אַ באָרד, און זיין ליכטיק פּנים,
װאָס האָט שטענדיק געזייט פרייד און לעבן, האָט איצט אַרױסגערופן טרויער און
אומעט. יעקב גערשטיין האָט אָנגעזאָגט דעם אָנקומענדיקן אומקום,
ער איז געבראַכט געװאָרן אין שפּיטאָל אַרײן, פון וועלכן ער איז שוין מער
נישט אַרױיס,
,אין סעפּטעמבער 1942 איז אין געטאָ געשטאָרבן דער באַליבטער קולטור-טוער,
מוזיקער און לערער יעקב גערשטיין. אין דער לויה, איינגעאָרדנט דורך דער
פאַראייניקונג פון ליטעראַטן און קינסטלער", האָט זיך באַטײליקט די גאַנצע
געטאָ. זיין טויטער קערפּער איז אויסגעשטעלט געװאָרן אונטער אַן ,ערנװאַך"
פון לערער און שילער, און טויזנטער יידן זענען געקומען אים אָפּגעבן דעם לעצטן
כבוד? -- אַזױ האָט וועגן זיין טויט געשריבן דער דיכטער אברהם סוצקעווער,
יעקב גערשטיין האָט זוכה געוען צו קומען צו קבר ישׂראל. עס האָבן אים
מספּיד געווען לייב טורבאָוויטש, לאַנגיעריקער דירעקטאָר פון דער באַרימטער
ווילנער רעאַל-גימנאַזיע, װוּ דער נפטר איז געווען לערער: ברוך לובאָצקי, באַקאַנטער
פּעדאַגאָג, װאָס האָט אין געטאָ געפירט דעם סעמינאַר פון מאָדערנער פּסיכאָלאָגיע ;
און דוד קאַפּלאַן-קאַפּלאַנסקי, לאַנגיאָריקער ראַטמאַן פון דער יידישער קהלה אין
ווילנע, גרינדער פון דער אַרבעטער-אױידיטאָריע אין געטאָ. לידער האָבן פאָר-
געלייענט די דיכטער לייב אָפּעסקין און אברהם סוצקעווער.
אויך צו די שלושים איז פאָרגעקומען אַ טרויער-אַקאַדעמיע, אויף וועלכער די גאַנצע
יידישע געזעלשאַפט האָט געברענגט צום אויסדרוק איר צער נאָכן טויט פון באַליבטן
לערער, דיריגענט און מענטשן-פריינד -- יעקב גערשטיין.
16 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
אבנוהם סוצקעווער
אויפן טויט פֿון יעקב גערשטיין *
מיר האָבן שוין אַדורכגעזשאַװוערט אַלע זיבן טויטן,
און זעען ניט דערפאַר די שוװוערד, װואָס פאָכעט נאָך צוקאָפּנס.
און אַלע אונדזערע געפילן זענען ליכט אָן קנויטן, |
װאָס קענען זיך ניט אָנכאַפּן, נאָר שמעלצן זיך אין טראַפֿנט.
נאָר גלייך עס װואָלטן פּלוצעם ווענט אונדז אָפּגעשיט מיט ציגל,
האָבן מיר זִיך אויפגעוועקט בשעת דו ביסט אַנטשלאָפֿן,
און קלאָר דערזען דאָס פּנים פונעם ווייטיק, וי אין שפֿיגל,
די שׂרפעדיקע לאַטעװונד, אָן הילע, נאַקעט, אָפן.
אין איינעם האָבן מיר געוועבט דעם אױפשטאַנד פון די טענער,
אין איינעם אָפּט געפאַלן אונטער געטאָדיקע האָרבן ן
און אַלֹצ האָט זיך געדאַכט, אַז דו, דער שטאָלצסטער פון די מענער,
וועסט בייקומען די שׂונאים -- נאָר דו ביסט פֿאַרבליבן קרבן.
און מיר, װאָס גוססן נאָך אַלץ געבויגן אַרום אָרון,
פאַרנעמען, װוי דיין איינגעקלעמטער שווייגן מאַכט אונדז פעסטער.
מיר וועלן היטן טריי אין אונדזער האַרצן אָט דעס צאָרן,
וי טריי דיך האָט געהיט דיין טרייע שוועסטער.
ווען ס'װואַלט דיין שיינער קאַפּ געפאַלן אין אַ צייט אַן אַנדער --
װאָלטן מיר דיין בלומען-גוף געטראָגן צו פאַרזייען ן
און װוי דער װאַנדער פון מוזיק -- אַזױי דיין לעצטער וואַנדער
באַגלײיט פון קינדער גאַנצענע אַרמײען.
איצט קענען מיר אַפּילו ניט באַגלײטן דיין געביין מער,
און ניט קיין װאָרט דיר מיטגעבן, װאָס זאָל באַלײיכטן יאָרן.
דו איילסט אַלין, ווו דיינע זינגער ליגן אונטער ביימער,
און מיר פאַרבלייבן דאָ, און אָטעמען דיין צאָרן.
ווילנער געטאָ, 28סטן סעפּטעמבער 1942
+ אַ באַװוּסטער ווילנער לערער, מוזיקער און געזעלשאַפּטלעכער טוער, געשטאָרבן אין
ווילנער געטאָ, :
יעקב גערשטיין - 12
ביבליאָנגראַפיע
א. סוצ קעווער:,פון ווילנער נגעטאַ, אַרױסגעגעבן דורכן מלוכה-פאַרלאָג , דער
עמעס"י, מאָסקװע 1945,
ד"ר מ. ד וואַָרזשעצ קי: גירושלים דליטא אין קאַמף און אומקום", אַרױסגעגעבן
דורכן ייד, פּאָלקס-פאַרבאַנד אין פראַנקרייך און ייד, נאַצ. אַרב, פאַרבאַנד אין אַמעריקע,
פּאַרין 1948 (ז"ז 133, 223, 238, 239, 245).
שמערקע קאַטשערגיגסקי: גחורבן וילנע" -- אומקום פון די יידן אין
ווילנע און געגנט, אַרויסג. פון דעם פאַראײיניקטן ווילנער הילפס-קאָמיטעט, דורך
ציקאָ-ביכער-פאַרלאַג, ניו-יאָרק 1947,
ז. רייזען: ,וילנער טאָג" פון 12 פּעברואַר 1931,
,לערערייזכור-בוך" : געװוידמעט די אומגעקומענע לערער פון די צישאַישולן אין
פּױלן, רעד, ח.ש. קאַזשדאַן, אַרױסג. דורך אַ קאָמיטעט אין ני-יאָרק, 1954-1952 (זי 108).
י. ש ליטא: ,המוסיקה היהודית ויוצריה", תל-אביב 1960 (1' 186).
לעקסיקאַן פון דער נייער יידישער ליטעראַטור, ניו-יאָרק 1958 (ז"ן 325, 326),
ה ערמאַן קרוק: טאָנבוך פון וילנער נעטאַ, אַרױסג. ,ייװאָ--- ניו-יאָרק 1961
(ז"ז 140, 159, 354-353, 396--397),
ד. אייזנשטאַט אן א. פּראַגער: אאלנעמינער מוזיקילעקסיקאַן", ואַרשע
6 (/ז' 182).
א. סוצק עווער: ידישע גאַס, פאַרלאַג , מתנות", ניו-יאָרק 1948 (זי 37),
מאָריץ גראַסמאַן: ידישע וילנע אין װאָרט און בילד, ווילנע 1925 (זי 41),
נתן ס טאָ לניץ: ננינה אין יידישן לעבן, טאָראַנטאָ 1957 (זי 72).
אברהם צבי דאַװידאָװויטש
(1877 ? -= 1942)
אַלגעמײנע כאַראַקטעריסטיק
אַ שטענדיקער שמייכל איז געווען אויס-
געגאָסן אויף זיין לײכט-פאַררױיטלטן
פּנים. פלינקע בליקן זענען געפלויגן פון
זיינע גלאַנצנדיקע אויגן. ער האָט געהאַט
אָפּענע אויגן און אויערן אויף אַלעם װאָס
אַרום אים און ער האָט מיט געשווינדקייט
אָפּגענומען איינדרוקן, אויפגעכאַפּט ביל-
דער, זיך אָריענטירט אין סיטואַציעס און
דערהערט פאַלשע טענער... ער האָט רע"
אַגירט אויף יעדער קלייניקייט און געפונען
דאָס פּאַסיקע װאָרט אין פּאַסיקן מאָמענט.
זיינע רייד האָט ער אַדורכגעפלאָכטן מיט אַ גלייכווערטל, אויך מיט אַ וויץ אָדער
אַ מעשׂהלע. אברהם צבי דאַװידאָויטש איז געווען אַ רעזערוואַר פון יידישער
דורותדיקער פאָלקס-חכמה און אַ קװאַל פון יידישן וויסן. קיין מאָל האָבן אים
נישט פאַרפעלט קיין מעשׂהלעך, דערציילונגען און סתם װיצן; שטענדיק איז ער
געווען אויפגעלייגט, אין גוטן הומאָר, מיטגעלאַכט און געמאַכט אַנדערע לאַכן.
איז ער געווען װי אַ לעבעדיקער קװאַל פון יידישן בטחון. ער האָט זיך געפירט
וי אַ פאָלקסמענטש און געווען ענג פאַרבונדן מיט די עמך-מאַסן פון גזשיבאָװוער
ראַיאָן, אין וועלכן ער האָט געוווינט, מיט זיי האָט ער זיך געטראָפן, אויסגעהערט
זייערע האַרץ-אַראָפּרעדענישן און זיי דערציילט זיינע עגמתינפשן אָפט פלעגן
זיי אים סתם אָפּװאַרטן, בכדי צו הערן פון אים אַ ניי קווערטל", אָדער גאָר אים
דערציילן א נייעם וויץ,
איז זיך דעריבער נישט געווען צו װוּנדערן, װאָס אברהם צבי דאַװידאָװויטש איז
געווען באַליבט צװוישן די ברייטע שיכטן פון דער יידישער באַפעלקערונג אין
װאַרשע. עס האָבן אים געשעצט די ציוניסטן, ווייל ער איז געווען דער ערשטער,
װאָס האָט אין געזאַנג געזען אַ מיטל צו פאַרפלאַנצן און פאַרשפּרײטן דעם געדאַנק
פון נאַציאָנאַלער דערציונג צווישן קינדער און יוגנט און ס'האָבן אים רעספּעקטירט
די אגודה-לייט, ווייל ער האָט זיך באַמיט מיט זיין סינאַגאָגע-כאָר בעיקר צו זינגען
קאָמפּאַזיציעס פון אַלטן שטייגער, אין גייסט פון בעל-תפילהשער חזנות. עס האָבן
זיך צו אים באַצױגן מיט כבוד יידישע פאָלקס-מענטשן, װאָס האָבן געהאַט גרויס
הנאה פון זיין כאָר אין דער באַקאַנטער נאָזשיק-שול, װאָס איז אין איר חשיבות
געווען די צווייטע אין װאַרשע (נאָך דער טלאָמאַצקער סינאַגאָגע), און ער האָט
באַקומען די גרעסטע אָנערקענונג מצד די אָפיציעלע מוזיקאַלישע קרייזן אין פּולן
דאַװידאָװויסש אברהם צבי 129
פאַר זיין מייסטערהאַפטער פּראָפּעסיאָנעלער אַרבעט אויפן געביט פון כאָר-פירונג
און פאַר זיינע ספּעציעלע פעיקייטן אויפן געביט פון לידער-אַראַנזשירונגען,
כאָטש אַ שווערלעכער אין װאָג, איז ער געווען אַ לייכטער אין באַװעגונג: שנעל
געגאַנגען, פלינק רעאַגירט, רירעוודיק אין טוונגען און אײיביק פול מיט איניציאַטיון
און ענטוזיאַזם.
זיין עיקרדיקע באַשעפטיקונג איז געווען דער כאָר פון דער נאָזשיקישול אויף
טװאַרדע-גאַס; נישט וייניקער ענערגיע האָט ער געװידמעט דעם צענטראַלן
קינדערכאָר פון די העברעישע ,תרבות"-שולן אין דער הױיפּטשטאָט: אַ סך כוחות
האָט עֶר אַװעקגעגעבן אויף פּעדאַגאָגיש-מוזיקאַלישער טעטיקייט אין פאַרשידענע
שולעס, צווישן אַנדערע אויך אין די לער-אַנשטאַלטן פון דער קאגודה": און
אַ וויכטיקן אָרט אין זיין אַרבעט האָט פאַרנומען דער אַמט פון געזאַנג-לערער אין
דעם באַקאַנטן אין פּױילן ,מלוכישן סעמינאַר פאַר לערער פון יידישער רעליגיע".
אברהם צבי דאַװידאָװיטש איז געוען אַ אליטװאַק" און האָט קיין מֿאָל נישט
רעזיגנירט פון זיין ליטװישן דיאַלעקט, אָבער טראָץ דעם האָט מען אים אין
װאַרשע געהאַלטן פאַר אַן אייגענעם, פאַר אַ װאַרשעװער. ער איז געווען בלב ונפש
צונויפגעװואַקסן מיטן װאַרשעװער באָדן, מיט די װאַרשעװער יידן, מיטן װאַרשעװער
יידישן שטייגער-לעבן און ספּעציפישע יידישע מנהגים, ער האָט זיך אַרײנגעפּאַסט
אין ריטעם פון יידישן װאַרשע,
דער וועג פון אַ דיריגענט א חובביציון
געבוירן אין אַ קליין שטעטעלע ביי גראָדנע, האָט ער ביי די דאָרטיקע חזנים
באַקומען זיין ערשטע מזיקאַלישע דערציונג און אין יינגלשן עלטער געקומען
קיין ביאַליסטאָק, װוּ זיינע לערערס זענען געווען דער דיריגענט יעקב בערמאַן
און דער חזן משה ראַבינאָװיטש, גערופן משה באַס. ביידע זענען געווען גרויסע
מנגנים און האָבן מיט איבערגעבנקייט איבערגעגאָסן אין יונגן אברהם צבי דאַװי-
דאָװיטש דאָס, װאָס זיי האָבן אַלײן געקענט: יעקב בערמאַן -- זיינע טיפע ידיעות
אויפן געביט פון טעאָריע און האַרמאָניע, און משה ראַבינאָװיטש -- זיינע קענטענישן
פון די נוסחאות התפילה,
אברהם צבי דאַװידאָװיטש האָט מיט דורשט געטרונקען זייערע ווערטער, איז
שנעל געװאָרן מוזיקאַליש רייף און האָט אַרױסגעװיזן ספּעציעלע פעיקייטן צו
קאָמפּאַזיציע. ער האָט זייער פרי אָנגעהויבן שרייבן מעלאָדיעס צו טעקסטן פון
באַרימטע דיכטערס, גלייכצייטיק האָט ער זיך אויך געריסן צו כאָר-פירונג, װאָס
ס'האָט אים געצויגן פון קינדווייז אָן און װאָס איז געװאָרן זיין באַרוף אויפן גאַנצן
לעבן.
די ערשטע דיריגענט-שטעלע האָט ער באַקומען אין קאַליש ביים באַרימטן חזן
נח לידער-זאַלודקאָװוסקי (1860--1921), דער דאָזיקער גרויסער חזן איז געווען
אַ למדן מופלג און אַ משׂכיל, װאָס האָט אין זיין חזנות-פאַך געזען אַ נאַציאָנאַלע
10 י; פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
שליחות. פון זיין כאָר'דיריגענט האָט ער פאַרלאַנגט זייער אַ סך און אַרױסגערוקט
כלפּי אים שווערע פאָדערונגען. זיין שטוב איז געווען אַ בית ועד לחכמים און די
שטאָטישע אינטעליגענץ פלעגט ביים חזן דיסקוטירן די פּראָבלעמען פון פאָלק
און װעלט. דער יונגער דאַװידאָװיטש האָט אין זיך אינגעזאַפּט די גייסטיקע
אַטמאָספער פון דער סביבה און פון איר באַאיינפלוסט געװאָרן. ער איז אַלײן אויך
װאַך געװאָרן און זיך אָנגעהױבן אינטערעסירן מיט די געשעענישן פון דער צייט,
דאָס דערשיינען פון הערצלען, די מאָביליזאַציע פון פאָלק פאַרן ערשטן ציוניסטישן
קאָנגרעס, דער נאַציאָנאַלער אויפברויז און די האָפענונגען, װאָס זענען אין אים
געלעגן -- דאָס אַלץ האָט מיטגעריסן דעם יונגן אברהם צבי דאַװידאָװיטש, און
ער האָט זיך אַװעקגעשטעלט אין די רייען פון די, װאָס זענען שפּעטער אָנגערופן
געװאָרן ;ציוניסטישע מחנה". ער האָט אָנגעהויבן זוכן ברייטערע האָריזאָנטן --
פאַרלאָזט קאַליש און איז אַװעק קיין אָדעס, װאָס האָט דעמאָלט געברויזט מיט
יידישער קולטור-געזעלשאַפטלעכער שאַפערישקייט,
מיטן גאַנצן ברען פון זיין צעפלאַקערטער נשמה איז ער אַרײן אין קרייז פון
אחד העמס ,בני משה", געװאָרן אַ חסיד פון די געשוווירענע ;דוברי שׂפת עבר".
אין אָדעס האָט ער געשאַפן זינגער-קרייזן, אין וועלכע ער האָט פאַרשפּרײט דאָס
אויפװואַכנדיקע העברעישע נייע ליד, האָט געלערנט געזאַנג אין דעם ;חדר מתוקן?,
װוּ ביאַליק איז געווען דער טאָנגעבער און פאַראַנטװאָרטלעכער פאַרן גאַנצן לימוד
און האָט אָרגאַניזירט מוזיקאַלישע פּראָגראַמען צו נאַציאָנאַלע פאַראַנשטאַלטונגען,
װאָס פלעגן אָפט פאָרקומען צוליב פאַרשידענע קולטור-געשעענישן, און דער
אין דער צייט פון ח.נ. ביאַליקס באַזוך אין װואַרשע, 1932,. עס זיצן ח.נ. ביאַליק און י. כחן;
עס שטייען (פוזן רעכטס): מ. גאָרדאָן, ר. מילנער, א.צ. דאַװידאַװויטש און מ. רון.
דאַװידאָוויטש אברהם צבי - + 5 יה 131
ציקר : ער האָט דעמאָלט אָנגעהויבן קאָמפּאָנירן לידער צו טעקסטן פון העברעישע
דיכטערס.
ער איז אָבער אין אָדעס לאַנג נישט געבליבן. גראָד איז פריי געװאָרן אין װאַרשע,
אין דער באַקאַנטער ,נאָזשיק-שול", דער פּאָסטן פון כאָר-דיריגענט, און אברהם צבי
דאַװידאָװויטש האָט געהאַט דעם מזל די דאָזיקע שטעלע צו באַקומען. דאָס איז
געווען אַ בכבודיקער און גוט באַלױנטער אַרבעטס-פּלאַץ, װאָס האָט אים געגעבן
אַ מעגלעכקייט רויק צו לעבן און צו זיין שעפעריש, איז ער טאַקע קנאַפּע פערציק
יאָר געשטאַנען אויף דער דערמאָנטער פּאָזיציע, געניסנדיק פון פולער אָנערקענונג
און ליבשאַפט מצד אַלע מתפּללים,
ער האָט אַװעקגעשטעלט דאָס דאַװונען אין גייסט פון דעם אַזױ גערופענעם סינטעז-
חזנות, װאָס איז געווען אַ האַרמאָנישער צונויפגוס פון דעם אַלטן טראַדיציאָנעלן
האַרץיחזנות מיט דעם מאָדערנעם עסטעטישן ,גאָטעסדינסט" פון זולצערישן
שטייגער. צו דעם האָט ער נאָך צוגעגעבן זיין אייגנס, דעם הייסן נאַציאָנאַלן געפיל,
מיט וועלכן ער איז געווען באַהױכט און מיט וועלכן עֶר האָט באַאיינפלוסט אַנדערע;
ער האָט אויסגענוצט יעדע געלעגנהייט און נישט אַדורכגעלאָזט קיין שום דאַטע,
בשעת וועלכער עס איז נאָר געווען מעגלעך צו ברענגען צום אויסדרוק דעם קשר
פון יחיד מיט די אַספּיראַציעס פון פאָלק, חנוכה, פּורים, לג-בעומר, תשעה-באב
און אַזעלכע דאַטעס וי דער יאָרטאָג פון ד"ר הערצלס טויט, טאָג פון דער באַלפור-
דעקלאַראַציע און אַנדערע, זענען פאַרװאַנדלט געװאָרן אין מאַניפעסטאַציעס פון
קולטור-נאַציאָנאַלן כאַראַקטער. אַ דאַנק דעם איז די ,נאָזשיק-שול" אין װאַרשע
אָנגעפילט געװאָרן מיט גייסטיק-נאַציאָנאַלן אינהאַלט און איז שפּעטער פאַרװאַנדלט
געװאָרן אין אַ צענטער פון ציוניסטיש-דענקנדיקן יידישן װאַרשע.
צו דער זעלביקער צייט האָט ער אַנטװיקלט אַן אַלגעמײנע ברייט-פאַרצווייגטע
מוזיקאַלישע טעטיקייט. זיין ציל איז געווען צו מאַכן די מוזיק פאַר אַ װויכטיקן
פאַקטאָר אין לעבן פון יידישן כלל. אָבער בכדי צו דערגיין צום כלל מוז מען
אָנהױיבן ביים יחיד. האָט ער געזוכט דאָס יידישע קינד און דעם יידישן יוגנטלעכן,
בכדי זיי צו פאַרואַנדלען אין אָפּנעמער פון מויק. האָט ער איך געמזט
זאָרגן פאַר פּאַסיקן מאַטעריאַל, מיט וועלכן ער זאָל זיך קענען באַנוצן : געהעריקע
לידער פאַר שול און היים, פאַר קינדערגאָרטן און פאַרן דערװאַקסענעם קינד,
לערן-ביכער פאַר סאָלפעזש, און מוזיקאַלישער שטאָף פאַרן כאָר -- דאָס אַלץ
האָט ער געמוזט מיט אייגענע כוחות שאַפן, פאַרפלאַנצן און פאַרשפּרײטן ברבים.
די דאָזיקע אַלע אויפגאַבעס האָט ער אויף זיך גענומען און זיי אַלע מיט גרויס
שווונג רעאַליזירט אין משך פון צענדליקער יאָרן אין דער גרעסטער עיר ואם
בישׂראל, אין װאַרשע.
דאַװידאָװיטש דער דיריגענט און פּעראַגאָג
דער כאָר אין דער נאָזשיק-שול האָט געציילט ביי זעכציק מענטשן, פערציק
,קנאַָבןי-שטימעס, װאָס האָבן געזונגען סאָפּראַן און אַלט און צװאַנציק מענער-
122 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
שטימעס, טענאָרן און באַסן, דער געזאַנג איז געווען אָז קלענסטן פּגם, קרישטאָלריין,
אברהם צבי דאַװידאָויטש האָט געשעפּט זיין רעפּערטואַר פון אַלטע מקורות,
ער האָט אָבער דעם טראַדיציאָנעלן רױישטאָף מאָדערניזירט און אין אים אַרײנ-
געגאָסן אַ נייעם גייסט. ער איז געווען אַ גרויסער חסיד פון דוד נאָװאַקאָווסקיס
(1848---1921) קאָמפּאָזיציעס און האָט זיי אינטערפּרעטירט בעסער װי דער מחבר
אַליין אין אָדעס, האָבן די רייכע װאַריאַציעס פון דעם ;יידישן באַך" געקלונגען
אין דער נאָזשיק-שול וי אמתע אָראַטאָריעס. די באַקאַנטע שאַפונג ;קול דודל"
(פון שיר השירים) האָט ער זייער אַ סך מאָל אויסגעפירט אויף אַלגעמײנע קאָנצערטן
פון יידישער מוזיק, |
אברהם צבי דאַװידאָװויטש איז ביים דיריגירן געשטאַנען גלייך װי אַ שטעקן, די
הענט געהאַלטן נאָענט צו זיך און בלויז לייכט באַװױיגן מיט די פינגער. בעיקר
האָבן ביי אים געאַרבעט די אויגן. די בליקן האָבן אַרומגענומען דעם גאַנצן קאָלעק-
טיוו און האָבן װוי מיט שפּיזן געשטאָכן דאָרט, װווּ מען האָט געדאַרפט. ער האָט מיט
זיי אויסגעדריקט אַלע זיינע מוזיקאַלישע איבערלעבונגען און אַרױסגעברענגט דאָס,
װאָס ער האָט נאָר געװאָלט, די כאָריסטן פלעגן זאָגן, אַז זיי װאָלטן בעסער געװאָלט
הערן אַ שלעכט װאָרט, איידער פילן אַ שאַרפן בליק...
בשעת דער צוגרייטונג-אַרבעט איז ער געווען טאָלעראַנט לגבי די קינדער, ער איז
אָבער געווען זייער שטרענג כלפּי די מענער. פון זיי האָט ער פאַרלאַנגט פּינקט-
לעכקייט, גענויע אויספירונג פון זיינע אָנװייזונגען און הונדערט-פּראָצענטיקע
קענטעניש פון מאַטעריאַל. דעם הױפּטגעװיכט האָט ער געלייגט אויף דער שטימע,
אויפן אָטעמען און אויפן מאַניפּולירן פון מויל. פלעגט ער אַ גרויסן טייל פון יעדער
פּראָבע ווידמענען איבונגען -- דעם אופן פון עפענען, צומאַכן און באַװעגן דאָס
מויל, וי אויך װוי אַזױ אַרײנציען און אַרױסלאָזן די לופט,
איז די מענעריגרופּע פון כאָר אין נאָזשיק-שול פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַ
חזנים-שולע, ווען דאַװידאָויטש האָט נאָר באַמערקט אַ פאָרשריט פון אַ כאָריסט,
האָט ער יענעם אַרױסגערוקט וי אַ סאָליסט און שפּעטער אים סטימולירט צוצוגיין
צום עמוד. פון זיין כאָר זענען אַרױסגעגאַנגען אַ גאַנצע ריי גרויסע חזנים,
אַזאַ איינער איז געווען אברהם באַרקין (1882--19239), ער האָט אָנגעהויבן ביי
דאַװידאָװיטשן וי אַ געוויינלעכער משורר און האָט געענדיקט וי אַ באַרימטער
חזן אין קאַנאַדע. אַן אַנדערער ביײישפּיל קען זיין דער טענאָר יעקב גאָלדשטײן,
װאָס איז אַ דאַנק זיין רבין געװאָרן חון-שני אין דער נאָזשיקישול און שפּעטער
זיך קונה-שם געווען וי איינער פון די וועלט-באַרימטע חזנים אין ווילנע, לאָנדאָן
און אַמעריקע. אויך דער איידעם פון דאַװידאָװיטשן, יעקב ליכטערמאַן, איז לכתחילה
געווען אַ כאָריסט און ביסלעכווייז איז ער דערגאַנגען צום פּאָסטן פון חזן-שני
אין דער שול (אַ געראַטעװעטער פון נאַצי-גיהנום, איז ער נאָך דער מלחמה אַװעק
קיין דרום-אַפריקע, װוּ ער פאַרנעמט אַן אָנגעזעענעם אָרט צװישן די דאָרטיקע
חזנים). צענדליקער זיינע שילער זענען געווען חזנים אין גרעסערע און קלענערע
שטעט אין פּולן. -
דאַװידאָװיטש אברהם צבי 133
א.צ. דאַװידאָװויטש האָט געהאַט אַ גרויסע השפּעה אויף אַלעם, װאָס איז פאָרגעקומען
אין דער צווייטער גרויסער סינאַגאָגע אין װאַרשע, און אַ דאַנק דעם כאָר, האָט די
אינסטיטוציע באַקומען פּרעסטיזש אין דער יידישער געזעלשאַפט. פּראָפּי מאיר-
שמואל באַלאַבאַן איז געװאָרן דער גייסטיקער פירער פון דער שול און דאָס האָט
איר צוגעגעבן נאָך מער חשיבות. די יידישע מעלאָמאַנען אין װאַרשע זענען אָפט
געשטאַנען פאַר דער דילעמע װאָס אויסצוקלייבן: אָדער די , טלאָמאַצקער סינאַגאָגט",
אָדער ;נאָזשיק-שול". זענען טאַקע געווען אַזעלכע, װאָס האָבן דאָס דאַװנען איינ-
געטיילט אין צווייען, איין טייל געהערט אין איין שול, און דעם צווייטן -- אין דער
אַנדערער,
אַן ערנסטע מוזיקאַלישע טעטיקייט האָט דאַװידאָװיטש געפירט אין ,מלוכישן
לערער-סעמינאַר פאַר לערער פון יידישער רעליגיע" אין װאַרשע, אויף גענשע 9,
דאָס איז געווען דער איינציקער אין פּוילן לערן-אַנשטאַלט, װאָס האָט דערצויגן
און צוגעגרייט לערער פאַר יודאַיַסטישע לימודים און װאָס איז אױיסגעהאַלטן געװאָרן
פון דער פּוילישער רעגירונג. זיין גרינדער איז געווען ד"ר שמואל פּאָזנאַנסקי
און זיין נאָכפאָלגער און לאַנגיעריקער דירעקטאָר -- ד"ר מאיר טאַובער,
דאַװידאָװיטש איז באַשטימט געװאָרן צו זיין דער לערער פון געזאַנג און מוזיק
אין דעם פינף-יעריקן סעמינאַר. ער האָט געהאַט צו צוויי שעה געזאַנג אַ װאָך
אין יעדן קלאַס און אַחוץ דעם עטלעכע שעהען אויף כאָר. אין די קלאָסן האָט ער
געלערנט סאָלפעזש און די יסודות פון מוזיק-טעאָריע, בעיקר אָבער העברעישע
און פּוילישע לידער. די לידער זענען געווען פון קלאַסישן רעפּערטואַר, די העב-
רעישע טעקסט-איבערזעצונגען האָבן געשטאַמט פון שאול טשערניכאָווסקי און
אָפּט פון דאַװידאָװיטשן אַלײן, ספּעציעל האָט ער ליב געהאַט די לידער פון
מענדעלסאָן און א. רובינשטיין, וועלכע ער האָט געהאַלטן פאַר יידן און זייערע
שאַפונגען פאַר עכט-יידישע (פשירת לאה" -- פון א. רובינשטיינס ,מכבייער";
,ווינטערליד" פון מענדעלסאָן : ;האַרבסטליד" פון מענדעלסאָן: דער ,כאָר פון די
בניישם? -- פון א. רובינשטיינס אָראַטאָריע ,מגדל בבל"). פון פּוילישע לידער
פלעגט ער זינגען די לידער פון סטאַניסלאַוו מאָניושקאָ, װלאַדיסלאַװו זשעלענסקי,
און פאָלקסלידער --- אין דער באַאַרבעטונג פון פּיאָטר מאַשינסקי.
אין יאָר 1920 איז פאָרגעקומען אַ קאָנקורס פון כאָרן פון אַלע מלוכישע מיטל-
שולעס אין װאַרשע. צום קאָנקורס איז צוגעטרעטן דער איינציקער יידישער כאָר
פון מלוכה-סעמינאַר אונטער דער לייטונג פון דאַװידאָװיטשן, װאָס האָט באַקומען
דעם צווייטן פּלאַץ. דאָס איז געווען אַן אויסערגעוויינלעכער סוקצעס, וייל די
אַנטיסעמיטישע וינטן, װאָס האָבן פון שטענדיק געבלאָזן אין די אָפיציעלע
שולקרייזן האָבן זיכער נישט געהאָלפן קיין ייד געווינען פּרייזן. אין דער רעדע,
װאָס דער פאָרשטייער פון בילדונגס-מיניסטעריום האָט דעמאָלט געהאַלטן, האָט
ער אונטערגעשטראָכן דעם אָריגינעלן אופן פון דאַװידאָװויטשעס דיריגירן און אים
פאַרגליכן צום גרויסן דיריגענט אַרטור ניקיש.
אַן אומגעהויער שווערע און אידעאַליסטישע אַרבעט האָט אברהם צבי דאַװידאָװויטש
1324 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
געטאָן אויף דעם געביט פון פאַרשפּרײטן דאָס העברעישע ליד צווישן קליינװאַרג.
ער האָט זיך נישט באַגרענעצט צו דער פונקציע פון אַ לערער פון געזאַנג, נאָר האָט
אויפגעשטעלט אַ צענטראַלן קינדערכאָר, װאָס האָט געזונגען נייע העברעישע לידער.
ער האָט אין דער דאָזיקער אַקטיוױיטעט געזען אַ נאַציאָנאַלע שליחות און האָט זי
געטאָן מיט שװוּנג און דינאַמיזם. ער האָט אויך דערגרייכט מיט דעם דריי-שטימיקן
קינדערכאָר אַ הויכע קינסטלערישע מדרגה, און יעדער אַרױסטריט זיינער איז
פאַרוואַנדלט געװאָרן אין אַ מוזיק-יום-טוב פון דער העברעישער באַועגונג אין
װאַרשע. מוזיק-רעצענזענטן פון פיינטלעכע צייטונגען האָבן דאַװידאָװויטשן געזונגען
לויבגעזאַנגען פאַר זיין שווער-פאַרדינטער אָריגינעלע דערגרייכונג און דאָס מוזיקאַ-
לישע װאַרשע האָט אים אָנערקענט װי דעם אױטאָריטאַטיװוסטן דיריגענט-פּעדאַגאָג
צווישן דער יידישער מוזיקער-משפּחה אין װאַרשע.
דאַװידאָװיטש דער קאַמפּאָזיטאָר
אברהם צבי דאַװידאָװויטש האָט פון דער פריסטער יוגנט אַרױסגעװיזן נייגונגען
צו קאָמפּאַזיציע. ער האָט געשריבן : קאָמפּאָזיציעס פון ליטורגישן כאַראַקטער, מיט
וועלכע ער האָט באַרײיכערט דעם רעפּערטואַר פון זיין אייגענעם כאָר, העברעישע
לידער צו פאַרשידענע פייערלעכע געלעגנהייטן, קינדער-לידער פאַר היים און שול,
וי אויך פאַר ימים-טובים, און שפּיל-און געזאַנג-איבונגען פאַר לערנען סאָלפעזש.
זיינע ;קדושות" פאַר שבת און יום-טוב, װי אויך זיין באַרימטע קאָמפּאָזיציע,
,במוצאי" צו דער נאַכט פון סליחות, האָבן זיך אויסגעצייכנט מיט זייער לייכטער
מעלאָדישקײיט און זענען שנעל פּאָפּולער געװאָרן צװישן די מתפּללים פון דער שול.
ער האָט אין זיי פאַראייניקט דעם ראָמאַנטיזם פון מזרח-אײראָפּעיִשן חזנות מיטן
קלאַסיציזם פון מערב-אײראָפּעישן ,, קאַנטאָראַט", אַ מין פאַראייניקונג פון ניסן
בעלזער מיט סאַלאָמאָן זולצער. טראַדיציאָנעלע טענער, נאָענטע דעם יידישן אויער,
האַרמאָניזירט לויט די מאָדערנע כללים פון דער אַלגעמײן-אײראָפּעיִשער מוזיק,
מעלאָדישע ליניעס געבויט אויף די מאָדאַלע געזאַנגען פון אַלטן אַמאָל, דערלאַנגטע
אין שענסטן אויסערלעכן, עסטעטישן לבוש,
האָבן חזנים אין שטעט און שטעטלעך אין פּוילן זיך אויסגעלערנט די קאָמפּאָזיציעס
און מיט זייערע כאָרן זיי געזונגען אויך ביי זיך אין די שולן,
דאַװידאָװיטש האָט געשריבן זייער אַ סך לידער פאַר יוגנט און קינדער. אַזעלכע
לידער װי ;אמא נעימה", ;בסתו", ;על הקרח" און פילצאָליקע לידער פאַר די
ימים-טובים זענען אַריינגעדרונגען אין אַלע נאַציאָנאַליגעשטימטע היימען. זיי זענען
אַפילו איבערגעזעצט געװאָרן אויף יידיש און געזונגען געװאָרן דורך די יידישע
פאָלקסמאַסן אין פּוילן,
;לגנה", אָדער פהידד, הידד, גינה קטנה" איז געװאָרן װי דער אויסדרוק פון
דער פאַרבינדונג פון דער יידישער יוגנט מיט דער נאַטור ; ;צאו ורונויי, טעקסט פון
י. העפטמאַן, איז פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַ הימען פון דער ציוניסטישער באַוועגונג
דאַװידאָוויטש אברהם צבי 135
און איר מאַניפעסטאַציע לכבוד דער דערעפענונג פון העברעישן אוניווערסיטעט
אויפן הר הצופים אין ירושלים (אין יאָר 1925), און די פיר-שטימיקע קאַנטאַטע
;בר יוחאי? איז געװאָרן דאָס געזאַנג פון לג-בעומר,
וי אַ מוזיקער מיט אַ ספּעציעלער נטיה צו פּעדאַגאָגיק, האָט ער געשאַפן צענדליקער
לידער, װאָס זייער ציל איז געווען צו העלפן דעם לערער אַריינברענגען דאָס קינד
אין באַוועגונג. די טעקסטן האָט געשריבן א. קװזאָווסקי און די טעמעס האָבן אַרומ-
גענומען אַלע אָפּשניטן פון קינדס פאַראינטערעסירונגען: מאַרש און באַװעגונג,
שפּיל און אַרבעט, פון לעבן פון קינדער, צוישן בעלי-חיים, תקופות פון יאָר און
ימים-טובים און אַזױ ווייטער. די מעלאָדיעס זענען געווען לייכטע און ריטמישע
און עס האָט זיך פון זיי אַרוסגעפילט יידישע אָריגינעלקייט.
און דאָ דאַרף געזאָגט ווערן צום שבח פון דאַװידאָװיטשן, אַז ער איז געווען פון די
ערשטע יידישע מוזיקערס, װאָס האָבן פאַרשטאַנען, אַז די הויפּט-יסודות פון אונדזער
מוזיקאַלישן שאַפן דאַרפן זיין די קאַנטילענעס פון די טעמי הנגינה. האָט ער טאַקע
אַלע זיינע לידער געבויט אויף די דאָזיקע מאָטיוון. אין גאַנצן בולט הערט זיך דאָס
אַרױס אין די יום-טוב-לידער און אין די סינאַגאָגאַלע שאַפונגען. אין די לידער
;היום לנו פּורים" און ,חג הפּורים" הערן זיך אין גאַנצן קלאָר די קלאַנגען פון
מגילת אסתר, אין ;חג השבועות" שלאָגן זיך אַדורך די טענער פון ;אַקדמות? און
פון די שבת-לידער טראָגט זיך דער אַראָמאַט פון קבלת-שבתדיקן ,מגן אבות".
פאַראַן נאָך אַן עלעמענט, װאָס איז דורך אים אָפט דעמאָנסטרירט געװאָרן אין זיינע
קאָמפּאָזיציעס : די אומבייגזאַמקײט פון נאַטורעלן זיבעטן טאָן. נישט דער זיבעטער,
געהעכערטער מיט אַ האַלבן טאָן, װאָס װוערט דורך דעם דער דאָמינירנדיקער און
פירנדיקער צום אַכטן, נאָר דער זיבעטער נאָרמאַלער, דער אומבאַהאָלפענער, װאָס
מוז געפינען זיין אָנשפּאַר אין אַנדערע און זיך אַנטװיקלען. איז טאַקע צו באַװוּנדערן
דעם כוח, װאָס דער דאָזיקער טאָן האָט ביי אים באַקומען אין דריטן זאַץ פון זיין
פּאָפּולערן ליד ,,בר-יוחאי" : אַ גאַנצער מעלאָדישער גאַנג, װאָס האָט זיך צעשטראָמט
וי אַ װאַסערפאַל. אַן עשירות פון קלאַנגען און ריטמען. אַ מאַניפעסטאַציע פון אַן
אַנטפּלעקטן כוח, װאָס איז געווען פאַרבאָרגן און געצוימט. אַזױ אַרום האָט דאַװי-
דאָװיטש פאַר אונדז אונטערגעשטראָכן, אַז זיין באַציונג צום נישט געהעכערטן
זיבעטן טאָן איז אַן ענין פון יסודותדיקער חשיבות און אַז ער זעט אין א אים איינעם
פון די קען-צייכנס פון יידישן דורותדיקן מעלאָס,
גי
די צווייטע קאָנפערענץ פון דער אָרגאַניזירטער באַװעגונג פאַר העברעישער קולטור
;תרבות", װאָס איז פאָרגעקומען אין 1922 אין װאַרשע, האָט אַרוסגעפירט די
באַװועגונג אויף ברייטע שליאַכן, עס איז באַשלאָסן געװאָרן אויך צו טאָן אויפן געביט
פון קונסט און מוזיק. דאָס האָט סטימולירט דאַװידאָװויטשן צונויפצונעמען אַלע זיינע
קינדערלידער אין איין גאַנצקײט און זיי אַרױסגעבן אין פאָרעם פון אַ בוך. עס איז
דערשינען נגינות (ערשטער טייל), װאָס איז באַשטעטיקט געװאָרן פון דער פּעדאַ-
גאָגישער קאָמיסיע ביים צענטראַל-קאָמיטעט פון , תרבות" אין פּוילן װי אַ לערעב
|
126 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
פון געזאַנג אין די שולעס. די טעקסטן זענען געשריבן און באַאַרבעט געװאָרן פון
א. קוזאָווסקי און די מעלאָדיעס פון אברהם צבי דאַװידאָװיטש,
דאָס בוך האָט אַנטהאַלטן 98 לידער, פון וועלכע 41 זענען געװאָרן קאָמפּאָנירט פון
דאַװידאָװויטשן און די איבעריקע -- איבערגעאַרבעט און צוגעפּאַסט צו די טעקסטן,
זיי זענען געזונגען געװאָרן נישט נאָר אין די העברעיישע שולעס אין פּױלן, נאָר אויך
אומעטום, װוּ עס האָט נאָר עקזיסטירט אַ פונק פון ציוניסטישער און נאַציאָנאַל-
העברעישער דערציונג אין גאָר דער ועלט,
נאָך אַן אויפטו פון דאַװידאָװיטשן איז געווען דאָס אַרױסגעבן אַ לערנבוך פאַר
סאָלפעזש, װאָס איז געווען דער איינציקער במינו אין די צװאַנציקער אאָרן. די
איבונגען און געזאַנג-יעטיודן זענען געווען זייער מעלאָדישע, אָפּט געבויטע אויף
יידישע מאָטיוון און האָבן נישט איין מאָל געדינט מוזיקערס וי מאַטעריאַל פאַר נייע
שאַפונגען.
דער טרויעריקער סוף
ווען עס איז אױיסגעבראָכן די מלחמה אין סעפּטעמבער 1929, איז דאַװידאָװיטש
געווען אין פולן שעפערישן שװוּנג. ער איז נאָך געווען אָנגעפּראָפּט מיט פּלענער
אויף דער צוקונפט. די נאַצי-האַק האָט אָבער געמאַכט אַ סוף צו אַלעם. די נאָזשיק-
שול, די איינציקע אין װאַרשע, װאָס איז געבליבן שטיין אויף איר אָרט כמעט אַ
נישט-באַשעדיקטע -- איז פאַרשטומט געװאָרן. עס האָבן זיך נישט מער געטראָגן
פון איר די לויטערע קלאַנגען פון דאַװידאָװיטשעס כאָר,
די מוזיקאַלישע ירושה פון דאַװידאָװויטשן איז אָבער אַן אייביקע. זיינע לידער װערן
ביזן היינטיקן טאָג געזונגען פון טויזנטער יידישע קינדער און יוגנטלעכע אין דער
גאַנצער יידישער וועלט. |
ווען, װוּ און װוי אַזױ ער איז אומגעקומען -- ווייסט קיינער נישט.
ביב ליאָג ראפיע
שליטא-שטייניץ: פאנציקלופדיה למוסיקה", הוצאת יהושע צ'ציק, ת"א 1950
(ו' 215).
2 ישראל שליטא: מהמוסילה חיהודית ויוצריה", הוצאת יהושע צ'צייק, ת"א 1960
(ז' 185, 184).
3 נתן סטאָלניץ: פננינה אין יידישן לעבן", אַרױסגעגעבן אין טאָראָנטאָ - קאַנאַדע,
7 (ז"ז 30, 88, 148).
4 לעקפיקאַן פון דער נייער יידישער ליטעראַטור (צווייטער באַנד). אַרױסגעגעגבן פון
אַלװעלטלעכן ייד., קולטור-קאָנגרעס (פאַראייניקט מיט , ציקאָ?) נ.-י. 1959 (ז' 435).
א. קוזובסקי: /א. דודומיץ -- נגינות", הוצאת , תרבות" בפולגיה.
,די שול און די חזנים-װועלטיי, װאַרשע יוני 1927 (ז"ז 16-15, 22), יולי 1937 (ז' 18).
,די שול און די חזנים-װועלטי, װאַרשע יולי 1928 (ז' 22).
מ. יר דני: לעאָ ליאָו. פאַרלאָג , ניגון". ניו-יאָרק, 1960 (1' 555),
אנציקלופדיה של גלויות, כרך ראשון ורשה, עורך יצחק גרינבוים, ירושלים--תליאביב
3 (ז"ז 315, 316).
ח) הס {+ 50 ס
בראַניסלאַװו הובערמאַן
(1882---1947)
מתמיד און גאון
זעקס יאָר איז ער אַלט געווען, ווען זיין
פאָטער, יעקב, האָט אים צום ערשטן מאָל
געגעבן אַ פידעלע אין דער האַנט אַרײן,
און שוין האָט עֶר עס אַזױ ליב באַקומען
אַז ער האָט נישט געװאָלט זיך שיידן
מיט דעם. האָט אים זיין מאַמע צו ליב
געטאָן, און וען זי האָט אים געלייגט
שלאָפן, האָט זי דאָס פידעלע צוגעלייגט
צו זיין קעפּעלע. ער איז דעמאָלט רויַקער
איינגעשלאָפן. ס'האָט אָבער געטראָפן, אַז
פּלוצעם האָבן די בני:בית אין מיטן דער
נאַכט דערהערט שטילע פידל-קלאַנגען, און װי איבערראַשט זענען זיי געווען, ווען
זיי האָבן דערזען דעם קליינעם בראָנעק שטיין ביים פּולפּיט און איבן זיינע לעקציעס.
דאָס איז געװאָרן זיין געוווינהייט פאַר די שפּעטערדיקע יאָרן. זיינע אינטענסיווסטע
שטודיע-שעהען האָבן זיך אָנגעהויבן נאָך חצות. און אַז די שכנים האָבן זיך
אָנגעהויבן קלאָגן, הלמאי עד לאָזט זיי ביי נאַכט נישט שלאָפן, האָט אים זיין עלטערער
ברודער סטאַך-סטאַניסלאַוו קאָנסטרויַרט אַ שטומע פידל, אויף וועלכער ער פלעגט
איבן נישט-שטערנדיק זיינע שכנים. בעיקר האָט עֹר אויף דער שטומער פידל
געאיבט שווערע מוזיקאַלישע פראַזעס.
אָבער בלויז מיט התמדה און אַרבעטזאַמקײט קען מען נאָך נישט ווערן קיין גאון,
האָט דער מוזיק-קריטיקער פון דער דרעזדענער צייטוג, לודוויג האַרטמאַן
געשריבן דעם פטן נאָוועמבער 1895: , דאָך װוי דו שפּילסט, מיין קינד, דאָס האָט
דיר גאָט געגעבן. מענטשן קענען דאָס נישט אויסלערגנען". בראָניסלאַוו הובערמאַן
איז דעמאָלט אַלט געווען דרייצן יאָר און זיין שפּילן איז שוין געווען פול מיט
קינסטלערישן אויסדרוק, און ווען ער איז עלטער און רייפער געװאָרן, איז ער
געװאָרן דער סימבאָל פון קינסטלערישער שלימות אין באַהערשן דעם פידל-
אינסטרומענט,
ער איז געווען דער פּאָעט אין דער װיאָלין-קונסט. נישט נאָר אַן אויסגעצייכנטער
טעכניקער, וועלכער האָט מיטן אינסטרומענט מאַנעװרירט, װי ער װאָלט געווען
אַ טייל פון זיינע הענט, נאָר אויך אַן אויסצויבערער פון טאָן, אַ מייסטער פון
אַרױסברענגען פאַרשידנפאַרביקײיט פון קלאַנג, װוי ער װאָלט אויף עטלעכע אינ-
סטרומענטן געשפּילט. מיט זיין ליריזם האָט ער גערירט ביז טרערן, געטראָפן אין
דער נשמה, |
138 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױילן
די שווערסטע קאָמפּאָזיציעס האָט ער געמאַכט פאַרשטענדלעך פאַרן צוהערער.
בעטהאָווענס פידל-קאָנצערט רע-מאַזשאָר איז אין זיין אינטערפּרעטאַציע געוען
דער אמתער אויסדרוק פון קאָמפּאָזיטאָרס גייסט, דער מענדעלסאָן-קאָנצערט
מי-מינאָר האָט ביי אים דערגרייכט די העכסטע ספערעס פון פּאָעטישער דער-
הויבונג, און דער קאָמפּליצירטער, אַזױ שווערער קאָנצערט רע מאַזשאָר פון
בראַמס, איז אין זיין אויספירונג געװאָרן קלאָר און פּשוט. ער האָט אין די אַלע
דריי קרוין-קאָנצערטן פון דער קלאַסישיראָמאַנטישער תקופה אַנטדעקט נייע
פאַרבאָרגענע אוצרות, װאָס ער האָט מיט לייכטקייט אַרױסבאַקומען און אַנטפּלעקט
פאָרן צוהערער,
אינטעלעקט און געפיל, טעכניק און גייסט -- די אַלע האָבן זיך ביי אים צונויפ-
געגאָסן אין איינס און האָבן געווירקט צוזאַמען. איז זיין שפּילן געווען די שפּראַך
פון זיין נשמה און איז דערגאַנגען צו יעדן מענטשלעכן אויער. האָבן געוויינט די
סטרונעס פון זיין פידל --- האָבן מיטגעוויינט די צוהערער אויפן קאָנצערטן-זאַל;
האָבן זיינע לאַנגע פינגער געטאַנצט דעמאָניש אויפן האַלדז פון פידל --- האָבן זיך
צעשטראַלט די פּנימער פון די צושויער. זיינע עמאָציעס זענען געווען די עמאָציעס
פון טויזנטער מענטשן,
אויך זיין אויסערלעכע דערשיינונג איז געווען אַ מיסטעריעזע, אַ מאָל איז ער געווען
שפּרודלדיק-קוועקזילבערדיק, מיט צעפלאַקערטע אויגן, װי ער װאָלט געשטויסן
געװאָרן פון אַן אינערלעכן אומרו און אַ מאָל --- רוייק-געמיטלעך, מיט מעלאַנכאָלישע
אויגן, װי ער װאָלט אין גאַנצן געווען גלייכגילטיק צום אַרום. אין ביידע פאַלן
איז ער אָבער געווען אָפּגעריסן פון עולם המציאות און האָט געשוועבט אין עולם
הדמיון.
בראָניסלאַוו הובערמאַן, דער מענטש פון פּאַרנאַס, איז באַשאַנקען געװען מיט
איבערנאַטירלעכע פיזישע און גייסטיקע כוחות. אין 1902 האָט ער געגעבן אין
מינכען אין משך פון זעקס טעג אַכצן קאָנצערטן.
אויפנאַנג און פונאנדערבלי
די ערשטע לערע האָט בראָניסלאַ הובערמאַן באַקומען אין זיין געבוירן-שטאָט
טשענסטאָכאָװ, אָבער ווען ס'איז שנעל קלאָר געװאָרן, אַז דער פאֵל איז אַן אויס-
נאַמסװײזער, האָט מען אים געברענגט קיין װאַרשע און איבערגעגעבן אין די הענט
פון פּראָפּעסאָר מיעטשיסלאַװ מיכאַלאָװויטש (1851--1928). אויך אַן אַנדערער
גוט-באַקאַנטער פידל-לערער איזידאָר לאָטטאָ (1840--1927) האָט זיך פאַרנומען
מיטן געניאַלן .װוּנדערקינד" און געהאַלטן, אַז מען װעט אים דאַרפן שיקן קיין
בערלין צום וועלט-באַרימטן יוסף יאָאַכים (1821---1907),
דערווייל איז ער שוין צו זיבן יאָר אַרױסגעטרעטן אויף אַ גרויסן עפנטלעכן אָװונט,
שפּילנדיק דעם זיבעטן קאָנצערט פון זשאַקיפּיער ראָד (1774--1820) צוזאַמען
מיטן אָרקעסטער פון דעם דעמאָלטדיקן װאַרשעװער מויק:אינסטיטוט. דער
בראַניסלאַוו הובערמאַן 139
פּוילישער גראַף זאַמאָיסקי, וועלכער האָט אים שפּעטער געקויפט אַ סטראַדיװואַריוס-
פידל, איז געװאָרן זיין פּראָטעקטאָר און באַשלאָסן צו העלפן זיינע עלטערן אין
דער ווייטערדיקער דערציונג פון זייער קינד,
אין 1892 האָט דער פאָטער, דער באַשײדענער אַדװאָקאַט און ענטוזיאַסטישער
מוזיק-ליבהאָבער, געברענגט זיין ניין-און-האַלב-יעריקן בראָנעק קיין בערלין און
אים פאָרגעשטעלט פאַר יוסף יאָאַכים. דער לעצטער האָט אים אויסגעהערט און
פעסטגעשטעלט : ,מיט פאַרגעניגן שטרייך איך אונטער, אַז דער נייניעריקער הו"
בערמאַן פון װאַרשע, באַזיצט אַן אויסערגעוויינלעכן מוזיקאַלישן טאַלאַנט. איך האָב
זיך אין מיין לעבן כמעט נישט אָנגעטראָפן אויף אַזאַ פריצייטיקע און פילצוזאָגנדיקע
אַנטװיקלונג אין װיאָלין-שפּילן".
הובערמאַן איז געבליבן אין בערלין און אין משך פון אַ האַלב יאָר האָט ער זיך
געפונען אונטער דער השגחה פון יוסף יאָאַכים. און טראַץ דעם, װאָס די דאָזיקע
תקופה איז געווען אַ קורצע, איז זי געווען די דעצידירנדיקסטע אין דער קאַריערע
פון גרויסן װירטואָז. ער איז באַהערשט געװאָרן פון דער פּערזענלעכקייט פון זיין
גרויסן לערער. זיין גאַנץ לעבן, ביי יעדער געלעגנהייט, האָט עֶר דאָס אונטער-
געשטראָכן און שטענדיק איז ער אים געווען דאַנקבאַר פאַרן חסד, װאָס עֶר האָט
מיט אים געטאָן.
סטימולירט פון יוסף יאָאַכים, איז ער אין זומער 1892 אַרױסגעפאָרן אויף זיין
ערשטן קאָנצערט-טורנעע. אָנגעהויבן האָט ער אין די קורערטער מאַריענבאַד
און קאַרלסבאַד, און באַלד נאָך דעם האָט ער באַזוכט האָלאַנד, בעלגיע, פראַנקרייך,
דײיטשלאַנד און ענגלאַנד. זייענדיק אין ווין אין יאָר 1894, האָט אים געהערט די
באַרימטע איטאַליעניש-אַמעריקאַנישע אָפּערע-זינגערין אַדעלינאַ פּאַטי (1843--
9) און זי האָט מיט אים געמאַכט אַ שותפות : זיי זענען ביידע צוזאַמען אויפ-
געטרעטן אויף קאָנצערטן, װאָס זענען פאַרװאַנדלט געװאָרן אין קינסטלערישע
סענסאַציעס. דער נאָמען פון בראָניסלאַוו הובערמאַן איז נישט אַראָפּ פון די ליפּן
פון די מעלאָמאַנען אין מוזיקאַלישן ווין,
נישט לאַנג נאָך דעם איז געקומען איינער פון די אומפאַרגעסלעכע דערפאָלגן אין
זיין לעבן. דאָס איז געווען זיין היסטאָרישער אויפטריט אין ווין דעם 29סטן יאַנואַר
6, זעקס װאָכן נאָך דעם, וי ער איז אַלט געװאָרן דרייצן יאָר. צו דעם דאָזיקן
פייערלעכן אָװונט, אויף וועלכן ער האָט געשפּילט דעם רע-מאַזשאָר-קאָנצערט
פון יאָהאַנעס בראַמס (1822--1897) איז געקומען דער קאָמפּאָזיטאָר אין באַגלײט
פון דער גאַנצער מוזיק-עליטע אין ווין. אין דער דירעקציע-לאָזשע זענען לעבן
בראַמסן געזעסן: דער באַקאַנטער דיריגענט האַנס ריכטער (1843--1916), דער
באַרימטער מוזיק-טעאָרעטיקער און קריטיקער עדװאַרד האַנסליק (1825--1904),
קאָמפּאַזיטאָר און פּראָפּעסאָר ראָבערט פוקס (1847--1927), קאָמפּאָזיטאָר אַנטאָן
ברוקנער (1824--1896), יאָהאַן שטראַָוס (1825--1899) און אַנדערע.
און אָט װי אַזױ מאַקס קאַלבעק, דער ביאָגראַף פון בראַמסן, באַשרײיבט דעם
קאָנצערט : ,מיטן בראַמסישן װיאָלין-קאָנצערט האָט דער דעמאָלט דרייצן-יעריקער
140 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
בראָניסלאַוו הובערמאַן דער.-
גרייכט אַ פּענאָמענאַלן דערפאָלג,
ער האָט מיט אים אָנגעהויבן דעם
9סטן יאַנואַר 1896 -- אויפן
ערשטן פון זיינע פיר קאָנצערטן
-- און האָט אים שפּעטער אי-
בערגעחזרט דעם 6טן מערץ,
אויפן דריטן קאָנצערט,
דעם ערשטן אַװונט איז בראַמס
געזעסן אין דער דירעקציע-
לאָזשע צװאַמען מיט פוקסן
ריכטערן און קאָכן און האָט
דערװאַרט צו הערן אַ שילער-
מעסיקע שװאַכע אויפפירונג,
אָבער שוין ביים ערשטן צי פון בויגן האָט ער אַ דערשטוינטער זיך אָנגעהויבן
איינהערן, ביים ;אַנדאַנטע? האָבן גערונען טרערן פון זיינע אויגן און נאָכן ,פינאַלן"
איז ער אַרײינגעגאַנגען אין קינסטלער-צימער, אַרומגענומען דעם יינגל און געגלעט
זיין פּנים",
אַ פּאָר טעג שפּעטער, דעם 1טן פעברואַר, איז בראַמס געקומען צו הובערמאַנען
אין האָטעל אַריין און אים מיטגעברענגט זיין בילד מיט דער פאָלגנדיקער דעדי-
קאַציע : ?בר. הובערמאַנען, אין פריינדלעכער דערמאָנונג פון ווין, 1 פעברואַר 1896,
פון דאַנקבאַרן צוהערער -- י. בראַמס?,
בראַניסלאַוו הובערמאַן איז באַרימט געװאָרן אין דער גאַנצער וועלט און אומעטום
זענען זיינע קאָנצערטן פאַרװאַנדלט געװאָרן אין ימים-טובים פון גייסט און קונסט,
ער איז אויפגעטרעטן פאַר דִי גרעסטע פּערזענלעכקייטן פון זיין צייט און באַקומען
פון זיי כבוד-אויסצייכענונגען: געשפּילט פאַרן עסטרייכישן קיסר פראַנץ יאָזעף
און פון אים דערהאַלטן אַ גרעסערע געלט-סומע אויף צו קויפן אַ טייערע פידל;
אַרױסגעטרעטן פאַר דער רומענישער קעניגין עליזאַבעט, וועלכע האָט אים דעקאָ-
רירט מיט אַ גאָלדענעם מעדאַל און אים געגעבן אירס אַ בילד מיט אַ ספּעציעלער
ווידמונג ; קאָנצערטירט אין דער שטאָט גענואַ (איטאַליע) אויפן פידל פון פּאַנאַניני
און באַקומען פון שטאָט-פּרעזידענט אַ גאָלדענעם אָנדענק-מעדאַל; באַשאַנקען
געװאָרן פון דער פראַנצויזישער רעגירונג מיט דער צוגעהעריקייט צום אערן-
לעגיאָן": און ביי פאַרשידענע געלעגנהייטן באַערט געװאָרן פון יחידים און
געזעלשאַפטן מיט כבוד-טיטלען און אָפּצײכענונגען.
בראָניסלאַוו הובערמאַן האָט קיין מאָל נישט איבערגעריסן זיין אינטימע פריינדשאַפט
מיט זיין גרויסן יידישן לערער יוסף יאָאַכים, און צווישן איין קאַנצערטן-טורנעע
און צווייטן, פלעגט ער זיך צו אים אַרײנכאַפּן קיין בערלין, בכדי צו שעפּן ביי אים
אינספּיראַציע און פרישן גייסטיקן כוח. ער האָט שטענדיק ביי אים געלערנט,
ב. הובערמאַן בשעתן אויספירן דעם קאָנצערט
פון י. בראַמס אין ווין.
בראַניסלאַוו הובערמאַן 141
געפרעגט עצות און טריי אויסגעפירט אַלע זיינע אָנװייזונגען. פאַר אים איז געווען
אַ שווערער קלאַפּ דער טוט פון יוסף יאָאַכים אין יאָר 1907. ער האָט אַפילו אויף
אַ לענגערער צייט איבערגעריסן זיינע עפנטלעכע אַרױסטריטן; ער האָט דערפילט,
אַז מיטן טויט פון זיין רבין האָט ער פאַרלוירן דעם שטאַרקסטן אָנשפּאַר אין זיין
לעבן. ער איז אַריינגעטרעטן אין אַ פאַזע פון זעלבשטענדיקייט און קינסטלערישער
אומאָפּהענגיקײט,
בראָניסלאַוו הובערמאַן האָט דעמאָלט באַשלאָסן אַלע זיינע געדאַנקען און באַטראַכ-
טונגען, פאַרבונדענע מיט דער קונסט פון ואָלין-שפּילן, צונויפנעמען צוישן
טאָװולען, און זי אַרױסגעבן אין פאָרעם פון אַ בוך. און אַזױ איז געבוירן געװאָרן
פון װאַרשטאַט פון װירטואָז ("מ011102086 468 1761280200 607 5ט8,,), װאָס ער
האָט אַרױסגעגעבן אין לייפּציג און ווין אין יאָר 1912. דעם גאַנצן לעצטן טייל האָט
ער געווידמעט דעם אָנדענק פון יוסף יאָאַכים ("גת1מ2080 0867 מם קמטיזסממועה,, ).
צ
אין די דעמאָלטדיקע און אין די שפּעטערדיקע יאָרן האָט הובערמאַן אַרױסגעװיזן
גרויסן אינטערעס פאַר פאַרשידענע װיסנשאַפטן. ער האָט איבער זיך פיל געאַרבעט,
פאַרטיפט זיינע קענטענישן און געשלונגען פון אַלע קװאַלן. ליטעראַטור, מוזיקאָ-
לאָגיע, ביאָלאָגיע, מעדיצין, עקאָנאָמיע, פּאָליטיק -- אַלץ האָט ער געלערנט מיט
התמדה און הנאה. ער האָט נישט באַנוגנט זיך מיט די קלאַנגען פון זיין פידל, נאָר
געזוכט צו פאַרשטיין די פאַרוויקלטע פּראָבלעמען פון גרויען מענטש אויף דער ערד,
האָט ער פאַרבונדן דאָס װוירטואָזיש-טעכנישע, װאָס אין זיין שפּילן, מיטן דענקענ-
דיקן, װאָס אין זיין מוח און מיטן פילנדיקן, װאָס אין זיין האַרצן, און זיך געשאַפן
די וויזיע פון אַ נאָענטן ,באחרית הימים", זיך אויסגעמאָלט דעם אידעאַל פון פּאַ-
ציפיזם און געגלויבט אין אַ וועלט פון אינטערנאַציאָנאַלן ברידערלעכן צוזאַמענלעבן,
פּאַןאײראָפּעום און קאַמף קעגן נאַציום
די ערשטע וועלט-מלחמה האָט זיך געענדיקט און אײיראָפּע איז נאָך געווען איינגע-
טונקען אין בלוט, הונגער און עפּידעמיעס האָבן נאָך געזייט טויט צווישן אלמנות
און יתומים. צער און צאָרן האָבן נאָך געהערשט צװישן די מאַסן און אַלע האָבן
געלעכצט נאָך עפּעס דערמוטיקנדיקס. האָבן זיך געיאַװעט שיינגייסטער, מענטשן
מיט גלויבן און וויזיע, װאָס האָבן דער מידער אײראָפּע געברענגט די בשׂורה פון
אַ ניי לעבן, פון אַן אײיראָפּע אָן גרענעצן און אָן באַגרענגעצונגען. ,פּאַן-אײיראָפּץ"
איז געווען דער נאָמען פון דער נייער פּאָליטיש-געזעלשאַפּטלעכער באַוועגונג,
אין איר שפּיץ איז געשטאַנען איינער פון די פירער פון דעמאָלטדיקן פראַנקרייך,
שפּעטערדיקער אויסערן-מיניסטער אַריסטיד בריאַן און מיטגעהאָלפן האָבן אַזעלכע
פּערזענלעכקייטן װוי דער דעמאָקראַט קאָנראַד אַדענאַוער אין דײיטשלאַנד, דער
סאָציאַליסט מ. ניעדזשאַלקאָווסקי אין פּוילן, און דער נאָבל-פּרײזטרעגער ראָמען
ראָלאַן אין פראַנקרייך, |
142 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
בראָניסלאַוו הובערמאַן איז געװאָרן אַ חסיד פון דער באַװעגונג. מיט לייב און לעבן
האָט ער זיך אַרײנגעװאָרפן אין דער אַרבעט לטובת דער אידעע און געװאָרן איינער
פון אירע פּראָפּאַגאַנדיסטן. ער האָט פאַרעפנטלעכט אַ ריי אַרטיקלען איבער דעם
געדאַנק פון , פּאַן-אײיראָפּע". דעם 5טן נאָוועמבער 1925 איז אין ווין דערשינען
זיין בראָשור אונטערן נאָמען מיין וועג צו פּאַן-אײיראָפּע. בשעת זיינע קאָנצערטן-
נסיעות איבער די הױפּטשטעט פון אײראָפּע האָט ער געהאַלטן פּרעלעקציעס אויף
דער טעמע פון פעלקער-פאַרברידערונג און זיין װאָרט איז דערגאַנגען צו צענדליקער
טויזנטער מענטשן,
די אויגן פון הונדערטער טויזנטער מענטשן זענען געװען געװענדט צום גרויסן
הומאַניסט בראָניסלאַוו הובערמאַן, און צו זיין װױנאָרט העצנדאָרף-שלאָס אין ווין
זענען געקומען אינטעלעקטואַלן פון גאַנץ אײיראָפּע זוכן וועגן וי אַזױ צו פאַרשפּרײטן
דעם געדאַנק פון פעלקער-צוזאַמענלעבן אין אײראָפּע. ער האָט פאַר זיין אידעץ
געווונען דעם דעמאָלט יונגן, אָבער שוין באַרימטן טשעליסט, פּאַבלאַ קאַזאַלס,
אויך דעם פּיאַנאָיקינסטלער איגנאַצי פרידמאַן, און אַלע דריי צוזאַמען, וי אַן
אויסגעצייכנטער װירטוּאָזן-טריאָ, האָבן געגעבן אַ סעריע קאָנצערטן אין די
הױפּטשטעט פון אײיראָפּע. די דאָזיקע קאָנצערטן זענען געווען געשעענישן אין
מוזיק-לעבן פון די לענדער, אין וועלכע זיי זענען פאָרגעקומען. איינער אַזאַ קאָנצערט
אין ווין, אין 1927, איז באַצײיכנט געװאָרן דורך דער מוזיק-קריטיק װי אַ דאַטע אין
דער געשיכטע פון דער מוזיק-קונסט. די הכנסות פון די געגעבענע קאַנצערטן
זענען אין זייער גרעסטן טייל באַשטימט געווען פאַר די צילן פון דער באַװעגונג,
אין יאָר 1922 האָט ער אַרױסגעגעבן זיין בוך פאַטערלאַנד-אײראָפּע -- אַ נייער
פּרוּוו צו מאָביליזירן די װעלט לטובת זיינע אידעען.
אָבער אין דער זעלביקער צייט, ווען הובערמאַן און זיינע פריינד האָבן געקעמפט
פאַר הויכע אידעאַלן, האָט אַדאָלף היטלער באַװיזן צו פאַרװאַנדלען דאָס קולטורעלע
דייטשלאַנד אין אַ נעסט פון בלוטדורשטיקע חיות. זיין ערשטער פּוטש אין 1923
איז אים טאַקע נישט געלונגען, ער האָט אָבער אין 1922 איבערגענומען די מאַכט
און צוגעטרעטן איינפירן זיין נייע אָרדענונג. יאָזעף געבעלס האָט פאַריאָגט די
יידן פון זייערע פּאָסטנס. אַפילו אַרנאָלד שענבערג איז באַזײטיקט געװאָרן פון דער
בערלינער מוזיק-אַקאַדעמיע.
דעמאָלט האָט דער דירעקטאָר פון בערלינער סימפאָנישן אָרקעסטער, דער באַרימ-
טער דיריגענט ד"ר ווילהעלם פורטווענגלער, זיך דערליבט איף אַ געװאַגטן
זשעסט. ער האָט דעם 20סטן יוני 1933 אַרױסגעשיקט אַן אָפיציעלן בריוו, אין
וועלכן ער האָט הובערמאַנען איינגעלאַדן קיין דיײיטשלאַנד אויף אַ ציקל קאָנצערטן,
עס איז אויסגעקומען, אַז ער זאָל דאָס זיין דער ערשטער אדורכצוברעכן די װאַנט",
בכדי אויך אַנדערע, װאָס זענען געגאַנגען אין זיינע וועגן און האָבן באָיקאָטירט
היטלערס מדינה, וי איגנאַצי פּאַדערעווסקי (1860--1941), אַרטוראָ טאָסקאַניני
(1867---1957), אַדאָלף בוש (1891---1952) און פריץ בוש (1890---1951) זאָלן אויך
זיך איבערבעטן מיט דייטשלאַנד,
בראָניסלאַוו הובערמאַן 143
און דאָ האָט זיך נאָך אַ מאָל אַנטפּלעקט פאַר דער װעלט די מאָראַליש-הומאַנישע
געשטאַלט פון גרויסן װירטואָז. ער האָט אָפּגעװאָרפן די איינלאַדונג פון ווילהעלם
פורטווענגלער, און אין אַ בריוו, געשריבן צו אים דעם 10טן יולי 19232, האָט ער
אויפגעקלערט די סיבות פון זיין אָפּזאָג. ער האָט אויפגעוויזן, אַז דער ענין איז נישט
בלויז אַ פּערזענלעכער, נאָר אויך אַן אַלגעמיין-מענטשלעכער און אײראָפּעישער,
דער היסטאָרישער בריוו פון בראָניסלאַוו הובערמאַן איז פאַרעפנטלעכט געװאָרן
אין סעפּטעמבער דעם זעלביקן יאָר אין פּראָג, פּאַריז און ניו-יאָרק, און זיין השפּעה
אויף די אינטעלעקטועלע קרייזן אין דער וועלט איז געווען זייער אַ גרויסע. אַזעלכע
דיריגענטן און קאָמפּאָזיטאָרן װי סערגיי קוסעוויצקי (1874--1951), װאַלטער
דאַמראָש (1862---1950), ראובן גאָלדמאַרק (1872--1936) און אַנדערע האָבן זיך
סאָלידאַריזירט מיט זיינע מיינונגען און געטאַדלט די ,נייע אָרדענונג" פון היטלערן
און זיינע משרתים. אויך אַנדערע גייסט-מענטשן האָבן צוגעלייגט אַן אויער צו זיינע
ווערטער און אין זיי געהערט דעם קול פון מענטשלעכן געוויסן,
בראָניסלאַוו הובערמאַן איז אין יענע יאָרן געווען דער סימבאָל פון פאַרמעסט
צווישן די ליכטיקע שטראַלן פון איידעלן אײיראָפּע מיט די פינצטערע כוחות פון
היטלעריסטישן דייטשלאַנד,
פון פאָלק צום לאַנד
ביז 1929 איז בראַניסלאַוו הובערמאַן געווען גלייכגילטיק כלפּי די פּראָבלעמען פון
יידישן פאָלק און ציוניזם. עס זענען געווען צויי סיבות פאַר דעם. איינס: דער
פּאַןזאײראָפּעיִשער געדאַנק, װאָס האָט אים אָפּגעצױגן פון זיין פאָלק, און צוויי:
זיין גלויבן אין דער היסטאָרישער שליחות פון יידישן פאָלק אין די לענדער פון
אײיראָפּע.
לאָמיר הערן, װאָס ער אַליין האָט געזאָגט וועגן דעם. אין אַן אינטערוויו פאַר
אַ ווינער צייטונג האָט ער דערקלערט: ,אויב איך בין ביז איצט נישט געווען קיין
אַקטיווער ציוניסט, איז עס נישט געווען דערפאַר, ווייל איך בין אַ שלעכטער ייד,
נאָר דערפאַר, ווייל איך בין געווען דורכגעדרונגען מיט גלויבן, אַז נאָר אײיראָפּע
איז פעיק צו געבן דעם יידישן שאַפונגס-כוח די נויטיקע מעגלעכקייטן פאַר זיין
אַנטװיקלונג?. און ביי אַן אַנדער געלעגנהייט האָט ער געשריבן : ,לויט מיין מיינונג
האָסטו נישט קיין זאַך, װאָס זאָל אין זיין וועזן זיין מער אײראָפּעיִש וי יידן. איך האָב
שטענדיק געהאַלטן, אַז דאָס יאָגן זיך נאָך אַ נאַציאָנאַלן אידעאַל מחוץ די גרענעצן
פון אײיראָפּע איז געגליכן צו דעזערטירונג פון דער יידישער שליחות, טראָץ דער
רשעות און עם-הארצות, וועלכע די פעלקער פון אײיראָפּע האָבן אָפּגעצאָלט די יידן
פאַר זייער טייערן און ווערטפולן ביישטייער. איך בין מודה, אַז עס קנעט זיך ביי
מיר אויס די דערקענטניש פון דער באַדערפניש איבערצושאַצן אויף ס'ני די
מסקנות פון מיין היסטאָרישן בליק אויפן יידנטום, לפחות אין באַצוג צום פּראָבלעם
פון ציוניזם".
144 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
און אַ ראַדיקאַלע ענדערונג אין זיין גאַנצן געדאַנקעןגאַנג איז געקומען נאָך זיינע
ערשטע באַזוכן אין ארץ-ישׂראל, אין 1929 און אין 1921. אָט װאָס ער האָט ועגן
דעם דערציילט אין זיינער אַ רעדע, געהאַלטן אין ירושלים פאַר אַ קרייז פון פריינד
און פאַרערער :
...,איך מוז אונטערשטרייכן, אַז שוין בשעת מיין ערשטן באַזוך אין לאַנד, בין איך
אַזױ טיף באַאיינדרוקט געװאָרן פון אידעאַליסטישן גייסט, װאָס קלאַפּט אין האַרץ
פון ישוב און פון דערהויבענעם שאַפונגס-כוח, װאָס גיט זיינע צייכנס אין אַלעם,
אַז איך האָב געשוווירן מער קיין שלעכט װאָרט נישט צו זאָגן אין מיין לעבן קעגן
ציוניזם... מיר זענען דאָ עדות פון װונדער איבער װוּנדער. צי איז דאָס די גרינדונג
פון דער נאַציאָנאַלער ביבליאָטעק, צי די װירטשאַפט און אירע דערגרייכונגען,
צי די גרופּע פון טעקסי-שאָפערן, װאָס לייזן אַ סאָציאַלן פּראָבלעם אויף קאָלעקטיווע
יסודות".
און רעדנדיק ווייטער וועגן די גייסטיקע מקורות, פון וועלכע דער יידישער ישוב
אין ארץ-ישׂראל ציט זיין יניקה, האָט ער אָנגעוויזן אויף דער מיסטישער אַטמאָספער,
װאָס שוועבט אין דער לופט פון לאַנד און האָט געזאָגט:
,די דאָזיקע מיסטיק ציט איר אינספּיראַציע פון פּייזאַזש פון לאַנד, פון איר
געשיכטע, פון די אידעאַלן, װאָס יעדער תושב טראָגט אין זיין האַרץ, פון די נסים,
וועלכע זענען געשען אין דעם לאַנד, װאָס איז פאַרהײליקט געװאָרן פון דרי
רעליגיעס און פון די האָפענונגען, וועלכע די יידן האָבן געטראָגן אין זייערע הערצער
און װאָס אַ טייל פון זיי האָבן זיי זוכה געווען צו פאַרװוירקלעכן אין היינטיקן דור".
בשעת זיין דריטן באַזוך אין ארץ-ישׂראל, אין יאַנואַר 1934, האָט בראָניסלאַו
הובערמאַן באַשלאָסן צו ווערן אַ מיטבויער פון יידישן לאַנד. ס'איז אין אים רייף
געװאָרן דער געדאַנק פון גרינדן אַ רעפּרעזענטאַטיון יידישן פילהאַרמאָנישן
אָרקעסטער, װאָס זאָל זיין אַן אויסדרוק פון דעם חלוצישן גייסט, וועלכער האָט
געהערשט אין ארץ-ישראל. גלייכצייטיק האָט ער אויך געװאָלט דער קעגנערשאַפט
צום נאַציזם אָנטאָן אַ קאָנקרעטן לבוש, און נישט מער מיט וװערטער, נאָר מיט
טאַט דעמאָנסטרירן זיין שאַרפן פּראָטעסט קעגן דער היטלעריסטישער הידרע.
און באַלד איז ער צוגעטרעטן רעאַליזירן זיין פּלאַן,
אין אַ בריוו, געשיקט צו יידישע מעצענאַטן אין דער ועלט, האָט הובערמאַן געשריבן
פאָלגנדיקס ;
;עס איז זיכער צו אייך דערגאַנגען די ידיעה וועגן דער גרינדונג פון אַן ערשט-
ראַנגיקן סימפאָנישן אָרקעסטער אין ארץ-ישׂראל. דורך רעאַליזירן מיין פּלאַן דאַרפן
דערגרייכט ווערן פאַרשידענע צילן. ערשטנס: פּסיכיש, מאָראַליש און אַרטיסטיש
ראַטעװען פון אונטערגאַנג די הויכווערטיקע כוחות, װאָס זענען איבערן אַנטי-
סעמיטיזם פאַרפרוירן און אַרױסגעריסן געװאָרן פון זייער נאָרמאַלער עקזיסטענץ.
צווייטנס : באַרײכערן דאָס קולטור-לעבן אין ארץ-ישׂראל מיט דער הילף פון אַזאַ
ווערטפולער אינסטיטוציע. און דריטנס : הייבן אונדזער פּרעסטיזש אין דער גאַנצער
וועלט דורך אויפטוונגען פון דעם אָרקעסטער, װאָס זאָגט צו -- אַ דאַנק דעם
בראָניסלאַוו הובערמאַן 145
צוזאַמענשטעל פון זיינע מיטגלידער --- צו זיין איינער פון די בעסטע. אַרױסטריטן
אין ראַדיאָ, אינטערנאַציאָנאַלע טעאַטראַלע און מוזיקאַלישע אונטערנעמונגען אין
ארץיישׂראל און ספּאָראַדישע טורנעען פון אָרקעסטער אין אױסלאַנד -- גיבן די
זיכערקייט צו דעדגרייכן די אױבנדערמאָנטע צילף.
די זאַך איז נישט געווען קיין לייכטע. קודם כל האָט ער געדאַרפט געפינען און
צונויפנעמען דעם פּאַסיקן מענטשן-מאַטעריאַל, שפּעטער אויסבילדן אַ קאָלעקטיו,
װאָס זאָל זיין ראוי צו רעפּרעזענטירן דעם שעפערישן גייסט פון יידישן פאָלק
אויפן געביט פון מוזיק, און צום סוף --- באַזאָרגן די מאַטעריעלע מיטלען, מיט
וועלכע אַזאַ קאָלאָסאַלע אונטערנעמונג איז געווען פאַרבונדן.
און ער האָט זיך אויף קיינעם נישט פאַרלאָזט. אַלין איז ער אַרומגעפלױגן איבער
ב. הובערמאַנס נאָטיצן ביים אויסהערן יונגע פידלערס,
140 י. פאַסער / יידישע מוזיק אין פּוילן
לענדער, אויסגעהערט די קאַנדידאַטן און באַשטימט דעם צואַמענשטעל פון די
אָרקעסטראַנטן. אָנגעהאַלטן ענגן בריוולעכן און טעלעפאָנישן קאַנטאַקט מיט די
פאַרטרויונגס-מענער פון די לענדער, אין וועלכע עס זענען אויסגעקליבן געװאָרן
די קאַנדידאַטן, בכדי צו אָרגאַניזירן אַלע טעכנישע ענינים, װי מאַטעריעלע הילף,
זאָרג פאַר די משפחות און עליה קיין ארץ-ישׂראל, און צום סוף --- פאַרבינדונגען
מיט יחידים און װעלט-אָרגאַניזאַציעס, וועלכע האָבן געהאָלפן פינאַנסיעל אין
רעאַליזירן די גאַנצע אונטערנעמונג,
אַלע מאָל זענען אױסגעװאַקסן נייע שװועריקייטן. אַזױ איז אים אָנגעקומען זייער
שווער צו דערגרייכן איינרייזע-דערלויבענישן פון דער סוכנות-לייטונג פאַר אַ טייל
מוזיקער. ער האָט זיך דעמאָלט געװאָנדן וועגן הילף צום פּרעזידענט פון דער
ציוניסטישער װעלט-אָרגאַניזאַציע, ד"ר חיים װייצמאַן. אין אַ בריוו פון 22סטן יולי
6 האָט הובערמאַן געשריבן :
;וי איר ווייסט, האָב איך זינט צוויי יאָר געברענגט אין באַװועגונג הימל און ערד,
בכדי צו רופן צום לעבן אין ארץ-ישׂראל אַן ערשטקלאַסיקן סימפאָנישן אָרקעסטער,
פיל טויזנטער פונטן און אַ סך נערוון האָג איך אַװעקגעגעבן, בכדי צונויפצונעמען
די פון נאַציס געליטענע מוזיקערס און צו ברענגען צו די ערשטע דערעפענונגס-
קאָנצערטן דעם מאַעסטראָ אַרטוראָ טאָסקאַניני, װאָס דאָס װעט זיין די קרוינונג
פון אַלעם, און װעט דער דערעפענונג געבן דעם העכסטן גלאַנץ און אינטער.
נאַציאָנאַלע צוציונגס-קראַפט?, אין ווייטערדיקן טייל פון בריוו האָט ער געבעטן
ביי ד"ר װייצמאַן, אַז ער זאָל אינטערווענירן ביי די סוכנות-לייט אויף צו פאַר.
שנעלערן דעם פּראָצעס פון אַריינברענגען די מוזיקערס קיין ארץ-ישׂראל,
נאָך צוויי און אַ האַלבן יאָר מיפולע אָנשטרענגונגען און עקשנותדיקער אַרבעט,
איז זיין טרוים פאַרווירקלעכט געװאָרן. דעם 26סטן דעצעמבער 1926 איז אין
תל-אביב פאָרגעקומען דער אינאַוגוראַציע-קאָנצערט פון סימפאָנישן אָרקעסטער
אין ארץ-ישׂראל, אונטער דער לייטונג פון אַרטוראָ טאָסקאַניני. דאָס איז געווען
אַ פייערלעכער אָװנט, װאָס איז פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַ מאַניפּעסטאַציע פון
יידישער שאַפערישקייט,
בראָניסלאַוו הובערמאַן האָט טריומפירט און שטאָלצירט. אין זיינע אויגן איז דאָס
דערגרייכטע געווען אַן אויסדרוק פון זיג פון יידישן גייסט איבערן נאַציזם, ער האָט
אויך אין דעם געזען דעם גרעסטן אויפטו אין זיין לעבן. ער האָט אויך ווייטער
אַרומגערינגלט דעם אָרקעסטער מיט װאַרעמקײט, כסדר געשטאַנען אויף דער וװאַך
און געטאָן דאָס מאַקסימאַלסטע אויף אים צו העלפן און פּרעסטיזשירן. מיט וויזיע
פלעגט ער רעדן וועגן דער צוקונפט, ווען דער אָרקעסטער ועט צוגרייטן דעם באָדן
פאַרן אויפבלי פון אַ נייער יידישער מוזיקאַלישער קולטור, פון וועלכער ס'וועלן אויס-
שפּראָצן און אויסװואַקסן קאָמפּאָזיטאָרן און מיט זייער גייסט שפּייזן די גאַנצע וועלט,
דער אָרקעסטער -- אין צייכן פון דאַנק און אָנערקענונג -- האָט באַשלאָסן צו
דערמאָנען אויף אײביק זיין נאָמען צוזאַמען מיטן אָרקעסטער, און אַזױ לייענען
מיר אויף אַלע אָפיציעלע דאָקומענטן דעם פאָלגנדיקן אויפשריפט:
0 214620יע664
0'ָ; 218418סדא
ת 1 0 8 2 5 ת ג 6 א
6 70ח0289590,במ2װמץססטה 68װש19418ג:סזם
{1{סמסעגג. 6818598616-840461 2 600ס4ו
8 ס 8 0 ץ 2
0 (הגע+ 816015 הת 6718460ש 183 4068 68240פעס 3ט
6 1 16340 791246808דט 08ס7ם6ג20 00210289(.20ע1:83ת דע?8169עט בנם
ע 418 (טמ782ע 88ג+-161 {1{סמ7596ץ642 240682016626818 318 397גסמטע 86עט
ה'קמג הומסנת06/7ס78 418 87ע0ס 1{סטלצלפּתן-7ם97פ18169 670מ1העג+1ג6 גן סא
868ממסץע88 420/ע08 מסאלצלטז דעצ+פס1צעס 68408084 500789 א 0360816 מדמהש
8{טס/26סדױט 27607גת 5829 58806230408601 168 18.42100מ095826מט 16קגתץתם
.034283 נומסמעהמן{נ1; 018 7װ8ם18ה4סנטסהעס 6081016מ083ס פ1שהעס 8626ם
שסאצחטת 06ע2008 2380044 26268016עס 6:0מ80-.1640מ800א 56489 2
ט+6342169ש4 084040 104214801 2 22/ע6ש 328 טצפ8מגטם 6480421ש 726986168ף
. 0800 טא
8 1849544,26 1260284 810 8386 040110280801 מס27פ2ץאסם 164316ש9 0
ץעש 116 0 - 97134086? 480ע08 681(, 282808 מסץממסעאפ 1024 דהתק, מסדץצ שסא
/7081ש, 4021160801 108 8ם אבן, םסץמאס40871 182026216ג - 160021106ם
4 /22438630 364 061 הםת 288 הןםסמע2מ11? !87מ7ס+18169 40 04/ע6סם הם
. 16טמסמפּדס 16 וח6ס028נמסנס
1 גונמסקעסשט דקעם 160247שטץלעס ונות 6י8409, 2848 מסזױ+ 1016 :
2 6 /פ8169? טצהנקסדו 40 ס+סקעס 816 מ3ספע27, (7284816ץ191689 ב1ןתסת
8ס,ס 2
011 824424 ש 60804280784, 1841ס? 7 מסאץקגותז 6נמ8מלצ2עס 0
1 ז/6ע816, ט2םאץש 642032ש - {668177188616 281 1ןמ0סמחע1189ט
.+מץ?ל18168 60 627ע046ק (562048186 10 פשפעס 2644029עס
יש 4 27 2 25 22 /}/
148 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
התזמורת הפילהרמונית הישראלית --
נוסדה עלידי ברוניסלב הוברמן
ישׂראלדיקער פילהאַרמאָנישער אָרקעסטער --
געגרינדעט דורך בראָניסלאָון הובערמאַן.
מיטן אויפשטעלן דעם אָרקעסטער און העלפן אויפהאַלטן זיין עקזיסטענץ, האָט
בראָניסלאַוו הובערמאַן רעאַליזירט זיין לאָזונג : , פאַראײיניקן די שטרעבונג פון לאַנד
צו האָבן אַן אָרקעסטער מיט דער שטרעבונג פון יידישע מוזיקער אין אײיראָפּע צו
האָבן אַ לאַנד". |
הובערמאַן האָט נישט געהערט צו דער קאַטעגאָריע װירטואָזן-פיליסטערס, װאָס
באַנוגענען זיך מיט דער בינע און מיט זייערע גרויסע דערפאָלגן. ער האָט שטענדיק
מיט דער מוזיק געזוכט צו דערגרייכן העכערע אידעאַלן. ער האָט אויך געשטרעבט
אַריינצודרינגען אין די פאַרװאָרפנסטע ווינקלעך פון דער וועלט. איז ער אין זיין
נע-ונד-וועג דערגאַנגען צו די ווייטסטע ישובים אין אַפריקע און אַזיע. בשעת
איינער אַזאַ נסיעה קיין סומאַטרע, דעם 6סטן אָקטאָבער 1937, האָט ער געליטן פון
אַן אַעראָפּלאַן-קאַטאַסטראָפע און איז על פּי נס געבליבן ביים לעבן. מער װי
אַ יאָר איז ער געווען אָפּגעריסן פון זיין אינסטרומענט, און ערשט סוף 1928 האָט
ער באַנײיט זיינע קאָנצערטן, צוישן אַנדערע אויך אין ארץ-ישׂראל,
מיטן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט-מלחמה האָט ער געגעבן אַ ריי קאָנצערטן
לטובת דעם ,אינטערנאַציאָנאַלן רויטן קרייץ". נאָכן אַריײנטרעטן פון איטאַליע
אין קריג, איז ער אַװעק קיין אַמעריקע, װוּ ער האָט זיך געפונען ביזן סוף מלחמה,
נאָכן צוריקקומען קיין אײיראָפּע, האָט ער קאָנצערטירט אין עטלעכע הויפּטשטעט.
אַן אומפאַרגעסלעכן קאָנצערט האָט ער געגעבן דעם 123טן נאָוועמבער 1945 אין
אַ קליין שטעטל ביי בריסל, פאַר די סאָלדאַטן פון דער איידישער בריגאַדע", װאָס
האָט דעמאָלט דאָרטן סטאַציאָנירט,
פון 1946 האָט ער זיך שוין געפילט שװאַך און קראַנק. פון זיין היים איז ער שוין
מער נישט אַרױסגעפאָרן. ער איז געשטאָרבן אין וועוויי, שווייץ, דעם 16טן יוני 1947,
צּ
פון דריי קנויטן איז געווען צונויפגעפלאַכטן די פּערזענלעכקייט פון בראָניסלאַװ
הובערמאַן : מענטש, ייד און קינסטלער. וי נאָר איין קנויט האָט זיך אָנגעצונדן,
האָט זיך דאָס גאַנצע ליכט צעפלאַקערט. און אויב האָט געטראָפן, אַז צוויי קנויטן
זענען אויסגעלאַשן געװאָרן, איז נאָך שטענדיק איינע געבליבן ברענען. אַפילו אין
אַזעלכע פאַלן, האָט ער נאָך געפונען גענוג לירישע ויזיע צו שװעבן אין די
איבערערדישע ספערעס און זיך אויסלעבן אין דער וועלט פון אידעע.
האָט אַ מאָל ריכטיק איינער פון זיינע אָנהענגער אָנגעװויזן אויפן צופעליקן, אָבער
סימבאָלישן פאַקט, אַז די ראשי-תיבות פון זיין נאָמען ב. ה. 112 .3) זענען דער
נוטריקון פון די נעמען פון די דריי גרויסע אין דער מזיק: באַך, בעטהאָװען
און בראַמס (08זת13:2 ,מ6ט0מ?866 ,מ8240). אין זיין געמיט-צושטאַנד האָט ער
בראָניסלאַוו הובערמאַן 149
אָפּגעשפּיגלט די גייסטיקע וועלטן און אידעען-עלעמענטן פון אַלע דריי: די מיס-
טעריעזע פאַרנעפּלקײט און רעליגיעזיטעט פון באַכן, די סוביעקטיווע פילפאַרביקע
געפילן-װועלט פון בעטהאָווען און די ברויזנדיקע שטורעם-און-דראַנג עמאַציעס
פון בראַמסן, דאָס שטענדיקע שטרעבן צום נישט-דערגרייכבאַרן, װאָס האָט באַגלײיט
אַלע דריי, האָט אויך באַגלײט אים, און דערפון זיין איײיביקער אומרו און זיינע
אומאויפהערלעכע זוכענישן,
צִ
אין די לעצטע יאָרן פון זיין לעבן האָט ער באַקומען אַ סך כבוד-אויסצייכענונגען
פון פאַרשידענע װעלט-אָרגאַניזאַציעס, יידישע און נישט-יידישע. צווישן אַנדערע
האָט ער באַקומען די ערן-בירגערשאַפט פון דער שטאָט תל-אביב און דעם ערן-
דאָקטאָראַט פון יידישן טעאָלאָגישן סעמינאַר אין ניו-יאָרק,
דעם גרעסטן ,ערן-טיטל" האָט ער אָבער באַקומען פון געבעלסן און זיינע הויף-
מוזיקאָלאָגן טעאָ סטענגעל און ה. געריק, וועלכע האָבן אים אין זייער לעקסיקאָן דער
יודען אין דער מוזיק באַשאָנקען מיטן בכבודיקן זאץ ; ,,זייט 1922 אַ פאַנאַטישער הע"
צער קעגן דייטשלאַנד" (/6מ126180218 2080 /116126 0מ1202110 61 1933 8616).
יאָ, דער גרויסער װיאָלין-קינסטלער און אינטעלעקטואַל, קעמפער פאַר מענטשלעכע
רעכט און רעאַליזירער פון גרויסע װערק, בראָניסלאַװ הובערמאַן, האָט דער
ערשטער פאָרויסגעזען די סכנות, װאָס לויערן אויפן יידישן פאָלק מצד דעם נאַציזם
און מיט מוט האָט ער אויפגעהויבן דעם קאַמף קעגן אים. אויך מיט אויפשטעלן
דעם סימפאָנישן אָרקעסטער אין ארץיישׂראל האָט ער געהאַט אַ טיפן מיין:
ער האָט געװאָלט ווייזן, אַז די איינציקע זיכערע נעסט פאַרן יידישן קינסטלער
קען זיין נאָר די אייגענע היים,
ב יב ליאָג ר אפיץ
1. ,ספר צינפטוכום"י --- הוצאת , אַנציקלופּדיה של גלויות", ירושלים 1967 (ז"ז 668-662),
2 שליטא-שטייניץ: פ(אנציקלופּדיה למוסיקה", הוצאת יהושע צ'צייק, ת"א 1950
- = (זי 229),
2. 1941 מותעסם ,1404514 /606 10 21060620 6060 17:0216000 : 81609861/)6161108
(ז' 117).
4 46מט 146610719 ,1/10/086ס 668 +100/765700 6067 4215 : מהמזזסמטדן שג1פנמסנם
.12 -- מנשט
5 28 0/00681/8) 281680106 106 01 9מ103061 סמיד -- 0010 15 60681/0ז0) 4
,81116168 2206 88660068 ,16116/5 8'מ1100612 13100181246 מג 1611604664
,1969 טנטםה-61י
, ,30 שנה לתזמורת הפילהרמונית הישראליתיי, תל-אביב, דצמבר 1966,
7?, 224 2619802/116 ,מגנזססטז1 1310018146 מסט ,26/060'080 246 ססץד 2464
.1929 . שיסא ,מ1016 61129/ הקסתנטסמגת ,5 8646 ,םמסזטס
8. (ז 456) 1907 2018 ,81181006 12 46 18600886
9 משה גורלי: צלילים מספרים, הוצאת ,יבנה" תליאביב 1967 (ז"ז 241-237).
יצחק זאַקס
(1887? == 1942)
זיין נאָמען איז געווען פון די אָנגעזעענסטע
צווישן די יידישע מוזיקער אין פאַר-
מלחמהדיקן פּױלן. זיין װױינאָרט איז גט-
ווען לאָדזש, אָבער מען האָט אים אָפט גע-
נומען פאַר אַ מוסטער אויך אין װאַרשע,
יצחק זאַקס איז געווען אַן אויסנאַם מיט
זיין צוגאַנג צו אָרגאַניזאַציע, מיט זיין אופן
פון אַרבעט, און ממילא אויך -- מיטן
אינהאַלט פון זיין מוזיקאַלישער טעטיקייט,
ער האָט ליב געהאַט פאַרנעם און גראַנד-
יעזקייט : דעם גרעסטן קאָנצערט-זאַל, דעם
בעסטן קלאַװיר-אַקאָמפּאַניאַטאָר, פאַרבינ-
דונגען מיט פּרעסע, ראַדיאָ און אַנדערע פּראָפּאַגאַנדע-מיטלען, קאָנטאַקט מיט
מוזיק-קריטיקערס און באַציָונגען מיט פּוילישע מוזיק-קרייזן. ער איז געווען דער
איינציקער יידישער מוזיקער אין פּױלן, װאָס האָט זיך פאַרמאָסטן אויסצופירן
מוזיק-אימפּרעזעס, וועלכע האָבן פאַרלאַנגט אַ מלוכישן אַפּאַראַט. ער האָט זיך
נישט אָפּגעשראָקן פאַר קיין שום שועריקייטן און מיט זיין ענטוזיאַזם האָט ער
מיטגעריסן נישט נאָר נאָענטע מיטאַרבעטער, נאָר אויך קאַלטע אויסגערעכנטע
עסקנים,
פּונקט וי אַלע אַנדערע יידישע מוזיקערס אין פּולן, האָט אויך יצחק זאַקס געצויגן
זיין פּרנסה פון לערנען געזאַנג אין שולעס און פון פירן כאָרן ביי פאַרשידענע
אָרגאַניזאַציעס. אַזױ האָט ער געפירט זיין מוזיקאַלישע טעטיקייט אין זיין געבוירן-
שטאָט ראַדאָמסק, און שפּעטער אין טשענסטאָכאָו. דאָס האָט אים אָבער נישט
צופרידנגעשטעלט. עס האָט אים געצויגן צו גרעסערע מעשׂים. ער האָט געחלומט
וועגן מוזיק-אויפטוען, װאָס זאָלן אַרױסרופן פאַראינטערעסירונג צווישן די יידישע
מעלאָמאַנישע קרייזן אין פּױלן, ער האָט אויסגעקליבן לאָדזש וי דעם פּונקט פאַר
זיינע אַקטיוױיטעטן. לאָדזש -- מיט אירע יידישע האָרעפּאַשנע מאַסן, לאָדזש --
מיט אירע טויזנטער אָרגאַניזירטע יידישע אַרבעטער, לאָדזש --- מיט איר גרויסער
יידישער אַרבעטנדיקער אינטעליגענץ, -- די אַלע, געטרייע אָפּנעמער פון קולטור
און בעסערער מוזיק,
יצחק זאַקס איז צוגעטרעטן מיט אימפּעט צו פאַרװאַנדלען לאָדזש אין אַ יידישן
מוזיק-צענטער. דער ,הזמיר", װאָס האָט שוין געהאַט טראַדיציעס פון מוזיקאַלישער
טעטיקייט פון צענדליקער יאָרן פריִער, איז אַרױפגעגאַנגען אויף נייע ברייטע
שליאַכן. אויפן אָרט פון פאָלקסליד זענען געקומען אַראַטאָריעס. אויפן אָרט פון
יצחק זאַקס 151
סאָליסטן-כאָריסטן זענען געקומען סאָליסטן-פּראָפעסיאָנאַליסטן. עס האָט לאַנג נישט
געדויערט, און דער ,הזמיר" אין לאָדזש, אונטער דער אָנפירונג פון יצחק זאַקס,
האָט געשטעלט די אָפּערעס ,קאַרמען" און ,טראַװיאַטאַ". און טאַקע מיט אַלץ
נויטיקע טעכנישע מיטלען: מיט אַ גוט צוגעקליבענעם אָרקעסטער, מיט אַ גוטן
טעכנישן פּערסאָנאַל, מיט פּאַסיקע רעקוויזיטן און קאָסטיומען, און ועל כולם --
מיט אַ גוטער סאָליסטן-גרופּע און מיט אַן ערשטקלאַסיקן כאָר,
די דערגרייכונג פון יצחק זאַקס איז געװאָרן די דערגרייכונג פון יידישן לאָדזש
און זיינע מוזיקאַלישע דערפאָלגן האָבן געברענגט אָנזען דער יידישער מוזיק אין
פּױלן אין אַלגעמײן,
אין די יונגע יאָרן
יצחק זאַקס איז, וי געזאָגט, געבוירן געװאָרן אין ראַדאָמסק. זיין פאָטער, דער
דאָרטיקער שטאָט-חזן ר' שלמה זאַקס, איז געווען אַ יודע-נגן און משׂכיל און ער
האָט באַשלאָסן אויך זיין זון אַרויפצופירן אויפן וועג פון מוזיק. האָט ער דעם
פעיקן יצחק אַרינגענומען אין זיין כאָר אַרײן און אים געלערנט לייענען נאָטן
שפּעטער האָט ער אים איבערגעגעבן אין די הענט פון זיין כאָר-דיריגענט גרשון
גרויסבערג, װאָס האָט דעם יונגן יצחק אויך געלערנט טעאָריע פון מוזיק און
האַרמאָניע.
ווערנדיק עלטער האָט ער געלערנט ביי די בעסטע ראַדאָמסקער פּױלישע מויק-
לערערס און אין דער זעלביקער צייט האָט ער שוין אָרגאַניזירט כאָרן און אָר-
קעסטערס, מיט וועלכע ער האָט דיריגירט מיט גרויס דערפאָלג,
אין די יאָרן פון פאַר דער ערשטער וועלט-מלחמה האָט די יידישע יוגנט אין די
שטעט און שטעטלעך פון פּולן זיך געוועקט צו אַ ניי לעבן, געװאָרפן אַלטע פאָרמען
און געזוכט נייע. די מער באַװוּסטזיניקע האָבן געגרינדעט ביבליאָטעקן, אָרגאַניזירט
רעפעראַטן און אָנטײלגענומען אין דיסקוסיעס איבער די גרויסע פּראָבלעמען פון
דער צייט. און אַזױ איז אין ראַדאָמסק אַנטשטאַנען די יוגנט-אָרגאַניזאַציע ;קול-
טוראַ", װאָס האָט זיך געשטעלט פאַר אַן אויפגאַבע צו פאַרשפּרײטן וויסן און קולטור
צוישן די יידן.
יצחק האָט ביי דער ,קולטוראַ* געגרינדעט אַ מוזיקיסעקציע. עס האָט לאַנג נישט
געדויערט, און די דאָזיקע גרופּע איז געװאָרן דער רוח-החיים פון יידישן קולטור-
לעבן אין ראַדאָמסק. עס איז געשאַפן געװאָרן אַ כאָר, עס זענען אָרגאַניזירט געװאָרן
עפנטלעכע קאַנצערטן, אָבער דער דיריגענט יצחק זאַקס האָט נאָך אַלץ נישט געהאַט
גענוג. ער האָט געטרוימט וועגן אַן אָרקעסטער. און אויך דאָ האָט אים צוגעשפּילט
דאָס מזל.
ביים סוף פון דער ערשטער וועלט-מלחמה, האָט די עסטרייכישע אָקופּאַציע-אַרמײ
זיך צוריקגעצויגן פון ראַדאָמסק און די פירערס פון ,, קולטוראַ? האָבן אָפּגעקויפט די
אינסטרומענטן פון בלאָז-אָרקעסטער פונעם אָפּטרעטנדיקן מיליטער.
152 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
יצחק זאַקס, װאָס איז שוין דעמאָלט געווען לערער פון געזאַנג אין דער יידישער
גימנאַזיע אויפן נאָמען פון ל. װיינטראַוב, האָט זיך מיטן גאַנצן ברען געװאָרפן
אין דער אַרבעט און נאָך אַ קורצער צייט אויסגעבילדעט אָרקעסטראַנטן און זי
צוגעגרייט צו עפנטלעכע אויפטריטן. די אָפטע קאָנצערטן פון כאָר צוזאַמען מיט
אָרקעסטער זענען געשטאַנען אויף אַ הויכן קינסטלערישן ניוואַ און זי האָבן געהאַט
אַ קאָלאָסאַלע השפּעה אויף דער גאַנצער יוגנט,
נישט לאַנג נאָך דער ערשטער וועלט-מלחמה איז דער יונגער מוזיקער אַװעק קיין
טשענסטאָכאָװוו, װוּ ער איז געװאָרן דיריגענט אין דער גרויסער שול, און גליים-
צייטיק -- לערער פון מוזיק אין דער דאָרטיקער אוטראַקװיסטישער יידישער
גימנאַזיע. דאָ האָט ער אַליין אַ סך געלערנט ביים חזן אברהם פישעל און ביי די
אָרטיקע מוזיק-לערער. שפּעטער האָט ער װי אַן עקסטערניסט געענדיקט די
פּעדאַגאָגישע קורסן ביי דער װאַרשעװער קאָנסערװאַטאָריע און דיפּלאָמירט געװאָרן
וי פּראָפּעסאָר פון געזאַנג,
דער וויכטיקסטער מוזיקאַלישער אויפטו פון יצחק זאַקס אין טשענסטאָכאָו איז
געווען דער גרויסער כאָר פון 120 פּערזאָן, וועלכן ער האָט געגרינדעט און אָנגעפירט
ביז זיין פאַרלאָזן די שטאָט. דער כאָר איז אויף קאָנצערטן באַגלײט געװאָרן פון אַ
גרויסן אָרקעסטער. און אַזױ װערט דערציילט אין יזכור-בוך טשענסטאָכאָו,
אַז דער לעצטער קאָנצערט איז פאָרגעקומען אין זאָל ;לונאַ און עס האָבן אין אים
אָנטײל גענומען 180 מענטשן (הונדערט און צװאַנציק זינגערס און זעכציק אָר-
קעסטראַנטן), אין די פּראָגראַמען פון זיינע קאָנצערטן זענען אַריין ווערק פון דער
אַלגעמײנער קלאַסישער מוזיק און יידישע ערנסטע שאַפונגען
יצחק זאַקס האָט נישט געכּשרט יעדעס פאָלקסליד. ער איז געווען ביי דער מיינונג,
אַז אונטערן מאַנטל פון פאָלקסליד האָבן זיך צוגעטשעפּעט אַ סך פרעמדע און
שטעכעדיקע געוויקסן צום יידישן קערנדיקן מעלאָס. איז דער חוב פון יידישן
מוזיקער צו שטיין אויף דער ואַך פון ריינקייט פון יידישן קלאַנג און צו דערלאַנגען
דאָס אמתדיקע תוכיק-יידישע. און ער האָט זיך גענומען די רעכט צו סעלעקציאָנירן
װאָס יא און װאָס נישט,
צווישן די פּערל פון זיינע אויספירונגען איז אין יענער טשענסטאָכאָװער תקופה
געווען די תלמודישע ראַפּסאָדיע ;/במה מדליקין" פון באַקאַנטן חזן-קאָמפּאָזיטאָר
אברהם-בער בירנבאַום (1865--1922), װאָס איז טאַקע לאַנגע יאָרן געווען חזן אין
טשענסטאָכאָו. די דאָזיקע קאָמפּאָזיציע, װאָס איז מיט איר מוזיקאַלישן אינהאַלט
געווען געבויט אויף דער אַמאָליקער פּענטאַטאָנישער גאַמע -- האָט דורך דער
באַאַרבעטונג פון יצחק זאַקס באַקומען אין גאַנצן אַן אַנדערן קאַלאָריט. די פאַנ-
טאַזיעס פון ביידע --- הן פון קאָמפּאָזיטאָר און הן פון באַאַרבעטער און דיריגענט ---
האָבן דאָ באַקומען פליגל. די שטורמישע פוגע ביי די ווערטער ,המכבה את הנר
מפני שהוא מתירא מפני עכוים, מפני לסתים, מפני רוח רעה" איז געװען אַן
אילוסטראַציע צום טעקסט און האָט אַרײנגעפירט די צוהערער אין אַן אומרו, וי
בייזע ווינטן װאָלטן זיך צעבלאָזן, װוי פונקען פייער װאָלטן געשפּריצט פון אַלע זייטן,
יצחק זאַקס 153
אַנדערע װאַריאַציעס האָבן דערפירט די מעלאָדיע צו שלווהדיקייט און שבתדיקער
נשמה-יתירהדיקייט, אַזױ װי עס פּאַסט פאַר אַ טעמע, װאָס איז געװוידמעט דעם
טראַדיציאָנעלן פרייטיק צו נאַכטס,
יצחק זאַקס האָט אויך גענומען אויף זיך אין טשענסטאָכאָוו די אויפגאַבע צו אַנטדעקן
יונגע יידישע טאַלענטן. ער האָט זיי געווכט אין די שמאָלע געסלעך פון דער יידישער
געגנט און זיי געפונען. ער האָט זיי אַרײנגעצױגן אין זיינע כאָרן, געווידמעט זי
צייט און מי, אַרױיסגעשטעלט זיי וי סאָליסטן און סטימולירט צו גיין אויפן וועג
פון מוזיק. אין די יאָרן פון זיין טעטיקייט אין טשענסטאָכאָוו איז ער געווען דער
אַדרעס פון יידישער מוזיק,
תקופת לאָדזש
געטריבן פון אַן אינערלעכן אימפּעט האָט יצחק זאַקס זיך איבערגעטראָגן קיין
לאָדזש. דאָ האָט ער געפונען ברייטערע מעגלעכקייטן פונאַנדערצווויקלען זיינע
פּלענער פאַר פאַרשפּרײטן מוזיק צווישן יידן. און קודם כל איז אים טאַקע געגאַנגען
אין מוזיק אין אַלגעמײן. װעלן יידן אַרױסװײזן אינטערעס פאַר מוזיק בכלל און זי
ועלן נאָכפאָלגן נאָך דעם אַלעם, װאָס עס קומט פאָר אין דער פילהאַרמאַניע אויף
נאַרוּטאָװיטשאַ-גאַס, װעלן זיי ממילא זיך אויך דערנענטערן צו די פּראָבלעמען
פון דער יידישער מוזיק. איז דער חוב פון יידישן מוזיקער צו פלעגן ביידע. יפיפיתו
של יפת צוזאַמען מיט יפיפיתו של שם. דער דאָזיקער געדאַנק איז געװאָרן זיין
אידעאָלאָגישער קרעדאָ.
האָט מען געקענט טרעפן יצחק זאַקסן דיריגירן אַ קאָנצערט פון קלאַסישער מוזיק,
אָן וועלכער עס איז שייכות צו יידישער טעמאַטיק, און אַן אַנדערש מאָל --
אַ קאָנצערט פון אויסשליסלעך יידישער נגינה. צום ליבסטן איז אים אָבער געווען
אַן אַרױסטריט, װוּ דאָס יידישע איז געווען געפּאָרט מיטן אײראָפּעיִשן. דערביי
האָט ער זיך באַמיט אין קלאַסישן רעפּערטואַר אויסצוגעפינען אַזעלכע שאַפונגען,
אין וועלכע ס'טרעטן בולט אַרױס יידישע נאַציאָנאַלע עלעמענטן און אין יידישן --
אַזעלכע, װאָס זענען מאָדערניזירט געװאָרן און האָבן אויף זיך אַרױפגעציגן אַן
אײראָפּעיִשן לבוש. צווישן זיינע באַליבטסטע קאָמפּאָזיטאָרן זענען געווען : לודוויק
װאַן בעטהאָווען (1770--1827), פעליקס מענדעלסאָן באַרטאָלדי (1809--1847),
אַנטאָן רובינשטיין (1829--1894), שאַרל-קאַמיל סען-סאַנס (18235--1921) און
מאָדעסט מוסאָרגסקי (1829--1881). פון יידישע קאָמפּאָזיטאָרן האָט ער ספּעציעל
אויסגעטיילט לואיס לעװאַנדאָווסקי (1821--1894) און דעם שוין דערמאָנטן אברהם
בער בירנבאַום, יי י |
אויך דאָס יידישע פאָלקסליד האָט פאַרנומען אַ בכבודיק אָרט אין זיין אַרבעט,
אָבער נישט דאָס טאָגיטעגלעכע, נאָר דאָס אױיסדערװײלטע: נישט דאָס מעלאָ-
דראַמאַטישע און שאַלנדיקע, נאָר דאָס מעלאָדיש קאָנצענטרירטע און עפּעס-זאָגנדיקע.
יעדעס פאָלקסליד, װאָס איז דורך אים באַשטימט געװאָרן צום זינגען, האָט ער
154 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
געשליפן און געטאָקט אי טעקסטועל אי מוזיקאַליש. ער פלעגט אויך אין רעפּערטואַר
פון זיינע כאָרן אַרײנגענומען אויסצוגן פון באַקאַנטע אָפּערעס.
דער ;הזמיר"-כאָר אין לאָדזש האָט אין משך פון זיין לאַנגיעריקער עקזיסטענץ
אַדורכגעמאַכט פּעריאָדן פון עליות און ירידות. דעם שפּיץ פון זיינע דערפאָלגן
האָט ער אָבער, בלי ספק, דערגרייכט אין די צייטן פון יצחק זאַקס דיריגענטור.
דאָס איז אויך געווען די בלי:תקופה אין שעפערישן לעבן פון דיריגענט. געווען
אין משך פון דער צייט שװערע קריזיסן, ווען מען האָט געמיינט, אַז דער כאָר
צעפאַלט זיך, אָבער אַ דאַנק דער פּערזענלעכער אינגערענץ פון זאַקסן איז דער
כאָר געבליבן גאַנץ,
אגורה לזמרה ולספרות עברית
,,;הזמיריי
לווז, שדרת קושציושקו 21.
6ח+ס200סעעטוא ,אסז .6/ע2
*"האס182,,
1644, 1 8404361352/8/ 1
און אַזױ איז אין 1932 פאָרגעקומען אַן ערנסטע שפּאַלטונג. אַ גרויסער טייל פון
כאָר האָט זיך אָפּגעריסן און געגרינדעט אַ נייעם כאָר ?שיר" (אונטער דער לייטונג
פון ישׂראל פייווישיס). די לאַגע איז געווען אַ שווערע, ממש אַ קאַטאַסטראָפאַלע,
און דאָך איז זאַקסן געלונגען צו געווינען נייע ווערטפולע כוחות און צוריקצוגעבן
דעם כאָר זיין פריערדיקן גלאַנץ. פאַרקערט, דער קאָלעקטיוו האָט זיך כסדר
געשטאַרקט און די לעצטע יאָרן פון זיין עקזיסטענץ זענען גראָד געווען די אַקי
טיווסטע. מ'קען זאָגן, אַז די יאָרן 19235--1929 זענען געווען די ברויזנדיקסטע
אין דער שעפערישער טעטיקייט פון ,הזמיר" אין לאָדזש.
אָנהײב דרייסיקער יאָרן האָט דער ארץ-ישׂראלדיקער העברעישער דיכטער אברהם
שלאָנסקי אַרױסגעגעבן זיין בוך לידער באלה הימים. אין דעם בוך האָט זיך
געפונען די פּאָעמע ,מול הישימון", אין וועלכער דער פּאָעט האָט פאָרגעשטעלט
דעם דינאַמישן אויפבוי פון דער שטאָט תל-אביב. פון איין זייט די װיסטקייט
און זאַמדן פון פאַרװאָרלאָזטן מדבר און פון דער צווייטער --- דער קאַמף מיט דער
נאַטור און דער הייסער גלי פון די יונגע חלוצים. דאָס איז געווען אַ לויב דעם יונגען
בויער. האָט יצחק זאַקס אָנגעשריבן אַ קאַנטאַטע פאַר כאָר און אָרקעסטער אונטערן
נאָמען ,,מול הישימון".
די קאַנטאַטע -- אַ שאַפונג אויף קנאַפּע פופציק מינוט -- איז פאַקטיש געווען
אַ מוזיקאַלישע אילוסטראַציע צו דעם טעקסט. און אָט װי זי ווערט באַשריבן אין
דער צייטונג נייער פאָלקס-בלאַט, לאָדזש, 5 אָקטאָבער 1935 :
די קאַנטאַטע הייבט זיך אָן מיט אַן אַריינפיר פון אָרקעסטער אין אַן ;אַדאַדזשיאַ
טעמפּאָ?. דער אַריינפיר שפּיגלט אָפּ דעם לעבן אין מדבר. די שטימונג איז מאָנאָטאָן
און האָפּענונגסלאָז. ערגעץ װוּ הילכט אָפּ דאָס יאָמערן פון שאַקאַלן אָדער אַ ווידערקול
פון פּאַמעלעך שפּרייזנדיקע קאַראַװאַנען אין מדבר. ס'הערן זיך מאָנאָטאָנע מזרח-
יצחק זאַקס 155
ניגונים. פּלוצעם ווערט די שטימונג געשטערט דורך נייע, פולשטענדיק אומבאַקאַנטע
מאָטיוון. ס'קומען אָן שיפן מיט חלוצים, פון די שיפן טראָגט זיך אַ פריילעך
;יה-חַ-לי-לי?, פון די באַנײיער פון אַלטן לאַנד,
די דערציילונג ווערט פאָרגעזעצט דורכן טענאָר אין רעטשיטאַטיװו-פאָרעם, און
דערנאָך דורכן מענער-און פרויען-כאָר. די מעלאָדיעס גיבן איבער דעם מאַרש
פון קאַראַװאַנעןדקעמלען אין מדבר,
דער באַס גיט דעם אָנזאָג: ;די צעיאָגטע שאַקאַלן זענען אַװעק אין די בערג און
דער קעניג פון די חיות האָט באַפױלן: ,אין מדבר אַרין"!
דאָס גאַנצע לאַנד ווערט פאַרכאַפּט פון דעם נייעם לעב עס שאַלט אַ הימען
דער כאָר זינגט אין טעמפּאָ-מאָדעראַטאָ, װאָס פאַרװאַנדלט זיך דערנאָך אין
אַ פריילעך פאָלקס-געזאַנג. מען הערט קלאַנגען: ;דלי פה -- דלי פה", װי ביי
בוי-אַרבעט, און צום סוף ווידער דאָס חלוצים-ליד ;יה-חַ-לי-לי", דער פינאַל פון
הימען איז דער רעטשיטאַטיו: אאַזױ האָבן די הענט געקנעטן דאָס געמיש פון
צעמענט און זאַמד".
דער געמישטער כאָר און דערנאָך אַ פרויען-כאָר פון דריי שטימען, און דער באַס
און טענאָר, זינגען ;אַלאַברעװאַ" און ;אַללעגראָ". מען הערט דיסאָנאַנסן, כאַאָס,
ס'שאַלט אַ דרייפערטלדיקע פוגע, אַ הוּראַגאַן... אַ געוויטער...
מול הישימון
פואימה של אברהם שלונסקי בעבודו של י, חלודניביץ'
המוסיקה של י. זקס.
שנענ
השער של הקונטרם, שהודפס בלודז' ב 1935
דער טיטל'בלאַט פון דער אױיסגאַבע, געדרוקט אין לאָדזש אין 1935,
יי
װי מיר האָבן שוין געמאָלדן, הויבט זיך אָן דער הייייעריקער קאָנצערט'
סעזאָן פון ;הזמיר,, מיט דער קאַנטאַטע פו י. זאַקס , מול הישימון", צום
טעקסט שסון א. שלאָנסקי. דאָס וװוערק װערט אױסגעפירט אונטער דער
זירעגירונג פון קאָמכּאָזיטאָר, מאָנטאג, דעם 28:סטן ד, ח., אין , פילהאַרמאַָי
ניע"-זאַל.
אין קאָנצערט באַטײליקן זיך: דער געמישטער {;הזמיר" כאָר, לאַדזשער
פילהאַרמאָניע-אָרקעסטער און די סאָליסטן: אויבער קאַנטאָר מ. קוסשויצקי,
אַרטיסט פון װואַרשעװער אָפּערע א. העלמאַן, ה פעפער א. אַ.
(, נייער פאָלקסבלאַט* גר. 246, לאָדזש.
5 אָקטאָבער 1935).
156 י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
באַרויִקונג ברענגט דער טענאָר מיט זיין רעטשיטאַטיו. די אַרבעט האָט װוידער
די איבערהאַנט,
דער לעצטער נומער פון דער קאַנטאַטע אילוסטרירט דעם נצחון פון דער אַרבעט.
אַ כאָר פון אַכט שטימען און סאָליסטן זינגען אין אַ מאַרש-טעמפּאָ דעם הימען פון
אַרבעט און אָפּרו".
די אָנטײלנעמער פון גראַנדיעזן מוזיק-ספּעקטאַקל זענען געווען דער געמישטער
;הזמיר"-כאָר, דער לאָדזשער פּילהאַרמאָניע-אָרקעסטער אין זיין פולער פּולפּיטן-
באַזעצונג און די סאָליסטן : אָבערקאַנטאָר משה קוסעוויצקי, באַקאַנטע אַרטיסטין
פון דער װאַרשעװער אָפּערע אַ. העלמאַן, ה. פעפער און אַנדערע. די ליטעראַרישע
באַאַרבעטונג פון דער פּאָעמע איז געמאַכט געװאָרן דורך יוסף כלאַדניעוויטש
(היינט יוסף חלד, װוינט אין ישׂראל, געוו. וויצעבירגעמייסטער פון תל-אביב), װאָס
איז געווען פון די פירערס פון ,הזמיר" און איז אַליין אויך געווען אַ לעקטאָר אויף
מוזיק-טעמעס אין לאָדזש,
דער פּרעמיערע-קאָנצערט איז פאָרגעקומען דעם 28סטן אָקטאָבער 1925 אין
פילהאַרמאָניע-זאַל און האָט אַרויסגערופן אַן ענטוזיאַסטישע רעאַקציע מצד דעם
אָנגעפּאַקטן עולם. די קאַנטאַטע איז אויסגעפירט געװאָרן שפּעטער נאָך עטלעכע
מאָל אין דער פילהאַרמאָניע און אין באַקאַנטן לעבן לאָדזש אָפּרו-אָרט העלענווועק.
יצ
אַן אַנדערער גרויסער אויפטו פון יצחק זאַקס איז געווען דאָס אויפפירן מיט די
אייגענע כוחות פון ;הזמיר" די אָפּערע ,טראַװיאַטאַ" פון דזשוזעפּע ווערדי (1813---
4), דאָס איז געווען אַ פאַרמעסט פון גרויסן פאַרנעם, װאָס אַפילו אין נאָרמאַלט
צייטן װאָלט עס אַרויסגערופן פאַרװונדערונג, על אחת כמה וכמה, אויב דאָס איז
פאָרגעקומען אין 1929 -- נאָענט פאַרן אויסברוך פון דער וועלט-מלחמה -- ווען
עס האָבן זיך שוין געטראָגן די ווילדע קולות פון די נאַצישע האָרדעס,
מיט אַ צייט פריער האָט ער שוין געהאָט אויפגעפירט , קאַרמען" פון זשאָרזש ביזע
(1838---1875), אָבער נישט מיט אַזױ פול שװוּנג וי איצט. דעמאָלט איז עס געווען
אַ פּרוּוו, איצט -- אַ קינסטלעריש-מוזיקאַלישער דערפאָלג, װאָס האָט איבערגעשטיגן
אַלע דערװאַרטונגען.
דער צוקלויב פון , טראַװיאַטאַ* איז נישט געווען קיין צופעליקער. יצחק זאַקס האָט
נישט געזוכט צו שטעלן קיין אָפּערע פון דראַמאַטישן כאַראַקטער, נאָר פון לירישער
שיינקייט. ער האָט נישט געזוכט קיין מאָמענטן פון אויסערלעכן עפעקט, נאָר אַן
אַקציע פון פּסיכאָלאָגישן אינהאַלט. האָט ער ספּעציעל געלייגט אַכט אויף דער
מוזיקאַלישער זייט פון דער אָפּערע און נישט אויף דער אַרטיסטישער. די געזאַנג-
פּאַרטיעס פון װיאָלעטאַ און אַלפרעדאָ זענען אויסגעפירט געװאָרן אָן דעם קלענסטן
פּגם און דער כאַָר און אָרקעסטער זענען געשטאַנען אויף אַ הויכן מוזיק-ניוואָ,
;טראַװיאַטאַ" אין דער אויספירונג פון לאָדזשער ,הזמיר" אונטער דער דירעקציע
פון יצחק זאַקס איז געווען אַן ערשטראַנגיקע מוזיקאַלישע געשעעניש אין אַלגעמײנעם
לעבן פון יידישן פאַרמלחמהדיקן לאָדזש,
יצחק זאַקס / 157
י. זאַקס (אין מיטן) מיט די הויפּט-אויספירער פון , טראַװיאַטאַ" דורכן לאָדזשער ,,הזמיר"
יצ |
וי עס האָט מיר איבערגעגעבן יוסף כלאָדניעוויטש, האָט דער ;הזמיר" אין לאָדזש
פאַרמאָגט אַ ווערטפולע ביבליאָטעק, פון אַלגעמײנער און יידישער מוזיקיליטע-
ראַטור. עס זענען דאָרט געווען טייערע אױיסגאַבעס פון דערשינענע ווערק, וי אויך
אַ סך כתב-ידן פון באַקאַנטע יידישע קאָמפּאָזיטאָרן. אויך האָט זיך דאָרט געפונען
אַן אינטערעסאַנטער בריוו-אַרכיו פון מענדעלע, פּרץ, שלום-עליכם, ביאַליק,
ז. שניאור און אַנדערע.
נאָכן אויסברוך פון דער מלחמה האָבן צוויי מיטגלידער פון דער פאַרװאַלטונג,
חיים לעוו און זיגמונט לעווין, גענומען אויף זיך די אויפגאַבע צו באַהאַלטן דעם
גאַנצן מאַטעריאַל. זיי האָבן אים פאַרפּאַקט אין גרויסע קאַסטנס און באַגראָבן.
ביידע זענען זיי אומגעקומען, און דאָס אָרט איז נישט געפונען געװאָרן.
יצחק זאַקס דער דיריגענט
איינגעלאַדן צו אַ פּראָבע פון כאָר,
די שמאָלע קילינסקעגאָ-גאַס האָט גערוישט. געשריײיען פון קינדער, שנניידנדיקע
קלאַנגען פון טראַמװײען, הילכיקע װיאָ-אויסרופן פון דורכפאָרנדיקע דאָראָזש:
קאַזשעס --- אַ טומלדיקער אָװנט. פון דער ווייטנס האָט זיך אָנגעזען אַ שװאַרצע
מאַי 1928, אַ צופאַל האָט מיך צוזאַמענגעברענגט מיט זאַקסן און ער האָט מיך
158 י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
מאַסע, װאָס האָט זיך צעלייגט איבער אַ שטיק גאַס און פאַרשטעלט דעם דורכפאָר
און דורכגאַנג.
מיר האָבן זיך דערנענטערט צום זאַמלפּונקט און עס איז קלאָר געװאָרן די סיבה
פון צונויפלויף: דאָס זענען די חסידים פון ,הזמיר" געקומען הערן די פּראָבע
פון זייער כאָר. שנעל איז געעפנט געװאָרן אַ וועג פאַרן דיריגענט און מיר זענען
אַרײין אין טויער. נאָך עטלעכע מינוטן פון צוגרייטונגען האָט זיך אָנגעהויבן די
פּראָבע.
אַ רעגנבויגן פון פאַרשידענע שאַפונגען: ,פּלשתים-כאָר" -- אַן אויסצוג פון
סען-סאַנס אָפּערע .שמשון און דלילה"; , די גאָלדענע פּאַװע? -- פאָלקסליד אין
באַאַרבעטונג פון זאַקס ; ;דער באַלעגאָלע? -- פאָלקסליד : אַן אויסצוג פון מוסאָרג-
סקיס אָראַטאָריע ;יהושע בן נון" און טיילן פון , טראַװיאַטאַ",
פאָלקסליד, אָראַטאָריע, אָפּערע -- אַלע פאָרמען פון װאָקאַלער קונסט,
די אויספירונג -- אַ פּערפעקטע: די שטימעס -- גוט געשולטע, דער אָטעם --
אַן איינהייטלעכער, די דיקציע -- אַ געשליפענע און די אינטערפּרעטאַציע --
אַ קלאַסישע. נישטאָ קיין אָפּנױגן פון די פאָרגעשריבענע דורכן קאָמפּאָזיטאָר
אָנװײזונגען. אַלע דינאַמישע ניואַנסן און אַלע טאַקט-מאָסן לויט די פאָדערונגען
פון שעפער,
יצחק זאַקס האָט געהאַלטן, אַז די אויפגאַבע פון דיריגענט איז צו ברענגען די
שאַפונג פון קאָמפּאָזיטאָר אַזױ, װי זי איז געשריבן געװאָרן. האָט ער זיך ביים
אינטערפּרעטירן און ביים דיריגירן צוגעפּאַסט צו די פאַרלאַנגען פון קאָמפּאָזיטאָר
און אויסגעפירט בוכשטעבלעך אַלץ, װאָס איז געווען אָנגעצייכנט.
בנוגע דער עסטעטישער זייט פון דיריגירן האָט ער געהאַט זיינע אַן אָריגינעלע
מיינונג, אַז מוזיק איז נישט נאָר באַרופן צו זעטיקן דאָס אויער, נאָר אויך דאָס אויג,
דאַרף דער דיריגענט געדענקען, אַז זיינע באַװעגונגען און זיין גאַנצער געשטעל
זאָלן אַרױסרופן אָנגענעמע ויזועלע איינדרוקן ביי די צוהערער, װאָס זענען
גלייכצייטיק אויך צושויער,
איז ער טאַקע בשעתן דיריגירן געווען די פּערזאָניפיקאַציע פון עסטעטישער
אויפפירונג, אַזױ בשעת קאָנצערטן אויף דער בינע, װי בשעת די פּראָבעס,
זיינע לעצטע טעג
נאָכן אויסברוך פון דער מלחמה איז ער, וי טויזנטער אַנדערע, אַנטלאָפן קיין
ביאַליסטאָק, געפירט אַ גרויסן כאָר אין אַ פאַבריק, זיך אויסגעצייכנט און געװאָרן
פון די לייטערס פון שטאָטישן ראַדיאָ. זעענדיק אָבער, אַז די מלחמה פאַרציט זיך,
האָט ער זיך צוריקגעקערט קיין װאַרשע, װוּ עס האָבן דעמאָלט זיך געפונען זיין
פרוי (די טאָכטער פון באַקאַנטן אַ מאָל אין ראַדאָמסק ר' חיים דוד זאַנדבערג)
און קינדער.
אין געטאָ-װאַרשע האָט ער אַנטװיקלט אַ מזיקאַלישע טעטיקייט. זיך געװוידמעט
יצחק זאַקס 159
ספּעציעל קלענערע מענער-כאָרן און זיך מיטבאַטײליקט אין פאַרשידענע קולטור-
אונטערנעמונגען. בעת איינער פון די ,אַקציעס? איז ער אַרױסגעשיקט געװאָרן
קיין טרעבלינקע,
זיין נאָמען װערט דערמאָנט אין באַקאַנטן בריוו פון ד"ר עמנואל רינגעלבלום
וועגן די יידישע קולטור-מענטשן אין װאַרשעװער געטאָ.
ביב ליאָג; ראפיץ
פפר צונסטוחוביי ועדת מערכת, ירושלים 1967 (ז' 684),
מלך ניישטאַדט: ,חורבן און אױיפּשטאַנד פון די יידן אין װאַרשע", תל-אביב
8 (ז"ז 313, 454, 526).
יאַנאַס טורקאָוו: ,פאַרלאַשענע שטערןף, בוענאָס-איירעס 1953 (ז"ז 204, 214,
8, 244).
די קאַנטאַטע פון י. זאַקס צו דער פּאָעמע , מול הישימון' -- פון א. שלאַנסקי --
,נייער פאָלקסבלאַט", לאָדזש, 5 אָקטאָבער 1935,
רעד. ח, ש. קאַזשדאַן : ,לערערייזכור"בוך פון צישאָ-שולן אין פּױלױי. ניו-יאָרק 1952--
4 (ז' 453),
,די שול און די חזנים וועלטי -- װאַרשע, יאַנואַר 1928 (זי 8); נאַוועמבער 1928 (ז' 21).
עמנואל רינגעלבלום: נאָטיצן פון װאַרשעװער נעטאַ, יידישער היסטאָרישער
אינסטיטוט אין פּױלן, פאַרלאַג , יידיש-בוך", װאַרשע 1952 (ז' 315),
עמנואל רינגעלבלום: כתמים פון נעטאַ, באַנד צוויי, יידישער היסטאָרישער
אינסטיטוט אין פּױלן, פאַרלאַג , יידיש-בוך", מאַי 1963 (ז"ז 14, 205).
זלמן זילבערצווייג: לעקסיקאַן פון יידישן טעאַטער, קדושים- באַנד, מעק-
סיקע-סיטי 1967, פאַרלאַג , אלישבע" (זי 3917),
1118000228 1:0011818 .ז/מ06 ...0240 116716ט 21658 :00102ע10 ./ת 1/110022
(זי 15) 1947 1412866--1,002--8ט8קטפעהער .2.2. 60.14 שענטן
יצחק טורקאָוו-גרוד בערג: יײדיש טעאַטער אין פּוילן, פאַרלאַג ידיש-
בוך", װאַרשע 1951 (ז' 126).
ר' שאול ידידיה אלעזר טאוב
מאָדזשיצער רבי (1886-=1947)
פון איר אַנטשטײונג און ביזן היינטיקן
טאָג האָט די חסידישע באַװעגונג נישט
אויפגעהערט צו זען אין נגינה איר נאָ-
ענטסטן באַגלײטער. דער יידישער מאַסן-
מענטש, װאָס איז אין משך פון לאַנגע
דורות דערצויגן געװאָרן צו טרויערן נאָכן
חורבן-ירושלים און באַװאָרפן געװאָרן פון
די רבנים מיט שטרענגע איסורים קעגן
שירה ונגינה, האָט מיט אַ מאָל באַקומען
אַ הכשר אויף זינגען און שפּילן. נאָך מער,
ער איז אויפגעפאָדערט געװאָרן זיך צו
דערווייטערן פֿון דער ערדישער װאַקכאַ-
נאַליע מיט אירע רשעותדיקיעצבותדיקע
סדרים און זיך דערהייבן צו די הימלישע ספערעס, בכדי מיט שׂמחה און התלהבות
דערגיין צו גאָט,
דער בעל-שם-טוב (1700---1760) האָט דער ערשטער געהייסן זינגען אפילו דעמאָלט,
ווען מען ווערט נכשל מיט אַן עבירה: לוי יצחק בערדיטשעווער (1740--1810) האָט
אינעם ניגון דערפילט אַ כוח מיט וועלכן מ'קען עפענען די שערי-רחמים; און
ר' נחמן בראַסלאַװער (1772---1811) האָט שוין מיט דרייסטקייט אויסגערופן : ?קומט,
װעל איך אייך ווייזן אַ נייעם וועג צו גאָט. נישט דורך רייד, נאָר דורך געזאַנג.
מיר װעלן זינגען און דער הימל װעט אונדז פאַרשטײן".
האָבן חסידים גענומען זינגען לויטן טאַקט פון די רביישע דינאַסטיעס, צו וועלכע
זיי זענען געווען אָנגעהעריק, און יעדער רביישער הויף האָט געזונגען לויט זיין דרך
און שיטה אין חסידות: די װאָלינער און אוקראַיַנער האָבן געזונגען האַרציק, די
לובאַוויטשער --- טיפזיניק און מיסטיש, די ליטווישע -- מיט שׂכלדיקער מעדיטאַציע,
און די פּוילישע -- מיט טעמפּעראַמענט,
פון מוזיק-קענטעניש האָבן די רביים נישט געהאַלטן און קיין מוזיק-כללים האָבן זי
נישט געלערנט. זי האָבן אָבער געזונגען מיט שׂמחה און דבקות, בכדי צו פאַריאָגן
די מרה-שחורה און דערנענטערן דעם יידישן מענטש צום כסא הכבוד. דער עיקר
איז נישט געווען װאָס מ'זינגט, נאָר װי אַזױ מ'זינגט. וי אַזױ אינטערפּרעטירן
קלאַנגען, אַז זיי זאָלן אויסטוען פון גשמיות און פירן דעם מענטש צוֹ התלהבות
און התרוממות הרוח. האָט אַפילו אַ נישט-יידישער ניגון געקענט באַקומען דעם
געהעריקן תיקון, אויב ער איז געזונגען געװאָרן מיט השתפּכות הנפש און כוונה,
אַזױ, וי דאָס איז געשען מיטן קאַליווער רבי, ר' יצחק אייזיק טויב (1751--?):
ר' שׂאול ידידיה אלעזר טאוב 161
ער האָט אַ מאָל געהערט זינגען אַ גויַשן פּאַסטעך אַ ליד וועגן אַ רויז און אַ וװאַלד.
דער צדיק האָט אין דער מעלאָדיע דערפילט אַ הימלישן פונק און האָט זי באַלד
אָנגעהויבן זינגען מיט זיינע װערטער וועגן דער שכינה און גלות. דער רבי האָט
אויסגעלייזט דעם ניגון פון דער סטרא-אחרא און האָט אים געגעבן זיין אמתן תיקון.
און אָט איז דער זעלביקער ניגון געװאָרן אַ קװאַל פון רעליגיעזער באַגײסטערונג
פאַר הונדערטער טויזנטער יידן.
אַ חוץ דעם האָבן די רביים געשאָטן מיט ווערטלעך און דרַשן איבערן איבער-
נאַטירלעכן כוח פון נגינה. געווען רביישע הייף, װוּ עס האָבן זיך אַרומגעדרײט
מנגנים, חזנים און בעל:תפילהס, משוררים און קלעזמאָרים, װאָס האָבן זיך פאַרנומען
מיט פאַרשפּרײיטן דעם רביס קאָמפּאָזיציעס און פאַרפאַסן אייגענע, װאָס אָפט זענען
זיי צוגעשריבן געװאָרן דעם רבין...
אַן אַנדערער איז געווען דער דרך פון די מאָדזשיצער רביים. ביי זיי איז נגינה געווען
אַ תורה, װאָס מען דאַרף קענען און לערנען. נישט גענוג געווען צו פאַרמאָגן אינער-
לעכן דראַנג און צו שאַפן אין מאָמענטן פון ספּאָנטאַנישע גייסט-אויפברויזן. האָט
שוין דער ערשטער גרויסער מחבר פון חסידישער נגינה, דער אַלטער מאָדזשיצער
רבי, ר' ישׂראל טאַוב (1848--1920) --- װאָס זיין שושלת היוחסין האָט זיך געצויגן
פון איינעם פון די בעש"ט-תלמידים, ר' שלמה זלמן, דער זיידע פון ר' יחזקאל
קאָזמירער -- געלערנט נאָטן פון ספר ,מנצח בנגינות -- געזאַנגימײסטער" (פון
ווילנער משׂכיל צבי ניסן גאָלאָמב, 1853--1924), און זיין ממלא-מקום, ר' שאול
ידידיה אלעזר, איז שוין געווען אַ געניטער נאָטן-לייענער און האָט מיט גרויס התמדה
געלערנט מוזיק-טעאָריע, זענען זיי ביידע אין דעם פאַרמלחמהדיקן פּוילן געווען די
בולטסטע רעפּרעזענטאַנטן פון חסידישער נגינה, און זייערע הונדערטער קאָמפּאָ-
זיציעס-ניגונים זענען פאַרװאַנדלט געװאָרן אין פאָלקס-מעלאָדיעס, װאָס ווערן
ביזן היינטיקן טאָג געזונגען אין אַלע ווינקעלעך פון דער יידישער צעשפּרײטונג.
דער ;הײימלאָזער ניגון", געווידמעט די נויטליידנדיקע יידן אין דער צייט פון דער
ערשטער וועלט-מלחמה ; דער עלעגישער ,אזכרה"-ניגון פון 22 פאַלן, װאָס איז
געווען אַ מין אױטאָביאָגראַפישע מוזיקאַלישע סקיצע פון בענקענדיקן נאָך ציון
רבין ; און דער פּאָפּולערער ניגון ;אמר ה' ליעקב", וועלכער דינט וי איינער פון
די הויפּט-מאָטיוון צו דער דערפאָלגרייכער אין ישׂראל פאָרשטעלונג ;איש חסיד
היה" -- אַלע דריי שאַפונגען פון ר' ישׂראל ;דעם אַלטן מאָדזשיצער" -- און אַזעלכע
באַקאַנטע ניגונים, װי: ,לא למעננו", ,שׂמחה לארצך", ,מכלכל חיים", ;ליהודים"
און פיל, פיל אַנדערע -- געשאַפענע פון זיין זון ר' שאול ידידיה אלעזר -- זענען
אַ דאַנק זייער מקוריותדיקייט אַריין אין מוזיק-אוצר פון יידישן פאָלק און האָבן
אין משך פון צענדליקער יאָרן געהאָלפן אויפלעבן יידיש געזאַנג צװישן די ברייטסטע
שיכטן פון די יידישע מאַסן.
צ
שאול ידידיה אלעזר טאַוב איז געבוירן געװאָרן אין שטעטל אָזשעראָװו, ביי ראַדאָם,
און שוין אין די ערשטע יאָרן פון זיין לעבן האָט ער אין זיך איינגעזאַפּט תורה
162 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
און נגינה. נאָך מער מעגלעכקייטן פאַר מוזיקאַלישער אַנטװיקלונג האָט ער באַקומען,
ווען זיין פאָטער איז אויפגענומען געװאָרן װי רב אין שטעטל מאָדזשיץ-דעמבלין
(1891), װאָס איז פאַרװאַנדלט געװאָרן אין איינעם פון די גרעסטע חסידות-:צענטערס
אין פּולן. דאָ, ביי די גרינע ברעגעס פון דער ווייסל און אין אַ רחבותדיקן בנין,
אַרומגערינגלט מיט געדיכטע טאָפּאָליע-בײמער -- האָט ער פאַרברענגט זיינע
שענסטע יוגנט-יאָרן. דער אַרומיקער נאַטור-פּייזאַזש, צוזאַמען מיט דער אַטמאָספער
פון קדושה און נגינה, האָבן געשטאַלטיקט זיין פּערזענלעכקייט און ער האָט װי אַ
דורשטיקער געטרונקען פון צוויי קװאַלן : פון תורה-קװואַל --- ביז ער איז געװאָרן
בקי אין ש"ס און פּוסקים און האָט זיך פאַרטיפט אין נגלה ונסתר, און פון נגינה-
קװאַל --- ביז עֹר איז געװאָרן דעם פאָטערס רעכטע האַנט אין פאַרשפּרײטן די
מאָדזשיצער נגינה. ער האָט פאַרשריבן די נאָטן פון פאָטערס קאָמפּאָזיציעס און
אויסגעלערנט די ניגונים אַלע מקורבים און מנגנים,
אין 1916 איז ער געװאָרן רב אין ראַקאָוו, ביי קעלץ, און פיר יאָר שפּעטער -- נאָך
דער פּטירה פון זיין פאָטער -- איז ער געקרוינט געװאָרן װי דער אדמו"ר פון
מאָדזשיץ. ער איז נאָך שפּעטער געווען עטלעכע יאָר אין קאַרטשעװ, און אין יאָר
8, האָט ער, אויפן פאַרלאַנג פון זיינע חסידים, פאַרלאָזט זיין רבנות-שטעלע און
זיך באַזעצט אין באַקאַנטן קוראָרט אָטװאָצק, ביי װאַרשע, װוּ זיין בית-מדרש און
ישיבה ;תפארת-ישׂראל" זענען געװאָרן די קוזשניע פון מאָדזשיצער נגינה. דער
גבירישער פאַרנעם און פּראַכט פון רביישן הויף, צוזאַמען מיטן תורה-גייסט און
טענער-האַרמאָניע פון גאַנצן אַרום, האָבן אינספּירירט דעם רבין צו מוזיקאַלישער
שעפערישקייט. דאָס איז געווען די גאָלדענע תקופה פון מאָדזשיצער נגינה:חסידות.
ער האָט געשאַפן הונדערטער ניגונים (יש אומרים 700), און טויזנטער חסידים,
מנגנים און חזנים זענען געקומען קיין אָטװאָצק, בכדי מיטן רבי צו זינגען און
זאָגן שירה,
אין זומערדיקע פאַרטאָגן פלעגט ער צזאַמען מיט די פּישטשענדיקע פייגעלעך
אָנהײיבן זיינע פרי-געזאַנגען מכל המינים : רזין-דרזינדיקע מעלאָדיעס, פאַרזונקענע
אין אומעט, און אינטים-לירישע געזאַנגען: תפילות און פּיוטים, און מתיקותדיקע
ניגונים מיט יידישע קנייטשן און מעליזמאַטן, טייל מיט ווערטער פון תפילות און
טייל אָן װוערטער : אַ מאָל ספּאָנטאַנישע געפיל-אויסגוסן פון אַ פּאָעט און אַ מאָל
מעטאָדיש-טראַקטירטע קאָמפּאָזיציעס פון אַ תלמיד-חכם, אַחוץ דעם איז ער אַליין
געווען אַ געשמאַקער זינגער, מיט אַ שטאַרקער טענאָר-שטימע, און ער פלעגט מיט
זיין דאַװוענען פאַרן עמוד אין די ימים-נוראים ציִען מנגנים פון גאַנץ פּוילן קיין
אָטװאָצק,
דער חזן און מוזיק-קענער אליהו הירשין האָט אַ מאָל אַזױ באַשריבן זיינעם אַ באַזוך
ביים רבין ר' שאול ידידיה אלעזר, בשעת אַ סעודה נאָך אַ התחלת הספר : 2...אַ טויטע
מיסטישע שטילקייט באַהערשט דעם גאַנצן עולם און די גאַנצע אַטמאָספער. אַפילו
די ליכט-פייערלעך, װאָס האָבן זיך די גאַנצע צייט סימעטרישלאָז געװאַקלט, זענען
אויך װווי פאַרגליווערט געװאָרן. די מערקווירדיקע מיסטישע פּױזצ גיסט זיך
ר' שאול ידידיה אלעזר טאוב 163
אוממיטלבאַר צונויף מיט דעם התחלת-הניגון, װאָס דער רבי בכבודו ובעצמו הייבט
אָן פּיאַניסימאָ צו ברומען... דער עולם, וועמען דער ניגון איז שוין באַקאַנט, האָט וי
תמיד געװאָלט אונטערכאַפּן. דער רבי האָט אָבער אַ בפקודתדיקן בליק געטאָן און
ווידער -- שאַ ! שטיל !... דעם רבינס שטימע צעװאַרעמט זיך און איך ער נשתומם ;
אַ דראַמאַטישער העלדן-טענאָר ! אויבן מיט אַ /צע"-;דע? און אונטן --- ,האַ?-עאַץ,
היינט די לייכטקייט פון זיין זינגען : עס דוכט זיך ממש צייטנווייז, אַז עס שפּילט
ערגעץ אַ כלי-זמר, באַזונדער זענען מיר עס מרגיש ביי אַ קאַלאָראַטור-מעסיקן
אָדער ספּעציפיש-ריטמישן ניגון. און עס זיצט ביים טיש אָט דער הדרת-פּנימדיקער,
מאָלערישער, סעמיטיש-ביבלישער טיפּ פון שלמה המלכס צייטן... עס רוט אויף אים
די שכינה און אָן שום אָנשטרענגונגען אַרבעט ער אויס מיט זיין שטימע פאַרשידענע
קונסטשטיק, װאָס עס װאָלטן זיך געמעגט ווינטשן גרויסע חזנים און זינגער...
פאַרצייכענען די ניגונים אוממיטלבאַר, האָב איך, אָבער, צוליב מיין שטאַרקער
באַגײסטערונג נישט באַװיזן, און איך האָב זיי אויפגענומען פון זיין עלטערן זון, װאָס
קען די פּרעכטיקש ניגונים אויסגעצייכנט. ביים געזעגענען זיך, האָב איך דעם רבין
זיי פאָרגעזונגען, און דער רבי האָט מיר בסבר פּנים יפות אויסגעבעסערט די
דעפעקטן און אויך די דינאַמישע דעטיילן?,
א
נאָכן אויסברוך פון דער מלחמה איז ער אונטער אַ האָגל פון באָמבעס אַנטלאָפן פון
אָטװאָצק, און דורך ווילנע, װולאַדיװואָסטאָק און יאַפּאַן זיך דערשלאָגן קיין אַמעריקע,
װוּ ער האָט מיט זיין חסידיש-נגינהשן דרך אַרײינגעבלאָזן אַ רוח-חיים אין אַמערי-
קאַנישן רעליגיעזן יידנטום. וי אַ מאָל אין פּולן, האָט ער אויך אין אַמעריקע געוועקט
די יידן צו שיבת ציון, און ווען ער האָט זיך אין 1947 געפונען צום פערטן מאָל אויף
באַזוך אין ארץיישׂראל, איז ער פּלוצעם נפטר געװאָרן.
צִּ
מאָדזשיץ האָט געמאַכט זינגען דעם פּוילישן חסיד. איז דעריבער נישט געווען קיין
צופאַל, אַז אַ מאָדזשיצער חסיד איז עס געווען דער, װאָס האָט אױיסגעקלאָגט דעם
טרויעריקן ,;אני-מאמין"-הימען, בשעת מ'האָט אים געפירט אויף זיין לעצטן ועג
קיין טרעבלינקע.
ביב ליאָג רא פיע
1 קונטרס תפארת ישראל, ועד חסידי מודזשיץ, תל-אביב 1948 (ז"ז ז-יד, ל"ג, ל"ה, ליר),
2 ג. שמן: ראָס גטזאַנג פון חסידות, צווייטער באַנד, פאַרבאַנד פון פּוילישע יידן אין
אַרגענטינע, בוענאָס-איירעס 1959 (ז' 308).
נתן ס טאַָלניץ:גננינה אין יידישן לעבןי, טאָראַנטאָ 1952 (ז"ז 186, 187, 188).
די שול און חזנים-וועלט, אג' החזנים בארגנטינה, בוענאָס-איירעס אַפּריל 1967 (ז' 23);
אנציקלופּדיה של גלויות, עורך : יצחק גרינבוים, כרך ראשון ורשה. ירושלים--תליאביב
2 (ז"ן 2325, 326),
נס ב; ת)
גרשון סיראַטאַ
(1877? == 1943)
אין דער געשיכטע פון מזיק זענען
באַקאַנט פאַלן, ווען עס זענען דערשינען
יחידים-פענאָמענס, װאָס האָבן מיט זייערע
איבערנאַטירלעכע פעיקייטן אַרױסגערופן
פאַרווונדערונג. בעיקר איז דאָס נוגע
געווען אויספירער פון מוזיק, װירטואָזן"
װאָקאַליסטן און אינסטרומענטאַליסטן
װאָס זענען נאָך בשעת זייער לעבן פאַר-
װאַנדלט געװאָרן אין לעגענדאַרע גע-
שטאַלטן. דער גרעסטער פון די װיאָלין"
קינסטלער אין אַלע צייטן פּאַגאַניני ניקאָ-
לאָ (1782--1840): דער איינציקער אין
זיין דור אָפּערן-זינגער, דראַמאַטישער באַריטאָן, באַטיסטיני מאַטעיאָ (1857--1928);
דער וועלט-באַרימטער העלדן-טענאָר קאַרוזאָ ענריקאָ (1872--1928) ; דער קעניג
פון פידל-קלאַנג, ברייט-האַרציקער מענטש און הומאַניסט הובערמאַן בראָניסלאַװו
(1882---1947) --- זיי אַלע זענען געווען דערשיינונגען פון מחוץ לגדר הטבע,
װאָס ביז היינט זענען זיי געבליבן רעטענישן אין דער קולטור-געשיכטע פון דער
מענטשהייט,
דער איינציקער פון צווישן חזנים, װאָס האָט געהאַט די זכיה צו אַזעלכע פאַררעכנט
צו ווערן, איז געווען גרשון סיראָטאַ. קאָלאָסאַלע דראַמאַטישע טענאָר-שטימע;
איינגעבוירענע קאָלאָראַטור מיט אַלע מעגלעכט צוגאָבן, װי טרילן, מעליזמאַטן און
אַנדערע אָרנאַמענטישע באַפּוצונגען, װאָס מען דאַרף לאַנג און שווער אַרבעטן
בכדי זיי צו באַהערשן, און װאָס ביי אים זענען זיי געווען אַ געשאַנק פון דער
נאַטור ; געירשנטע מוזיקאַלישקײט, װאָס האָט אים געהאָלפן לייכט לערנען סאָלפעזש,
האַרמאָניע און אַלגעמײנעם מוזיקאַלישן וויסן, און ועל כולם: טיפע אינטויציע
צו קענען געהעריק אויסנוצן די אַלע אײיגנשאַפטן -- דאָס זענען געווען די מעלות
פון דעם חד-בדרא און אפשר גאָר חד-בדורות, גרשון סיראָטאַ. גענוג געווען איינע
פון די אויסגערעכנטע באַצײיכענונגען צו קענען זיין אַ גוטער זינגער, על אחת כמה
וכמה, ווען ער האָט באַזיצט אַלע צוזאַמען, און דאָס --- אין פּערפעקטער פאָרעם.
יצ
באַרימְטע וועלט-חזנים האָבן זיך מיט פאַרשידענע וועגן דערװאָרבן זייער רום,
געווען אַזעלכע, װאָס האָבן באַקומען זייער נאָמען אַ דאַנק דער זיסקייט פון זייער
שטימע. זייער כוח איז געלעגן אין דעם היפּנאָטישן צויבער צו קענען וירקן
אויף די נשמה פון צוהערער, מער אויף דער נשמה וי אויפן אויער. זייער געזאַנג,
גרשון סיראָטאַ - 165
װאָס האָט באַרויִקט און איבערצייגט, האָט אויך געװעקט דעם מתפּלל צו תשובה
און תפילה,
געווען אַנדערע, װאָס האָבן משפּיע געווען מיט דעם הײיליקן פונק, װאָס האָט זיך
געטראָגן פון זייער צעבראָכענעם תחנונימדיקן קול און זיי האָבן זיך אויסגעטענהט
מיטן רבונו של עולם אויף אַ וויינענדיקן אופן. מיט צער און ווייטיק האָבן זי זיך
געבעטן ביי אים, ער זאָל זיי עפענען די שערי השמים און צונעמען זייערע תפילות.
שטיל און באַשײדן זענען זיי געווען, מיט געפאַלנקײט און מיט ,הנני העני ממפש"-
דיקייט האָבן זיי זיך דערשלאָגן צו די מלאכים אין הימל, און מיט זייער הילף ---
נאָך העכערי..
געווען נאָך אַנדערע חזנים, װאָס האָבן געבויט זייער חזנות אויף כוח. כוח פון
שטימע, פּלאַם-פייערדיקער טעמפּעראַמענט, מיטרייסנדיקער רעליגיעזער פּאַטאָס,
;בקול שופר גדול", זי האָבן אָבער גלייכצייטיק נישט רעזיגנירט פון טיפּיש-יידישן
קרעכץ, מיט וועלכן עס איז זיי לייכט אָנגעקומען צו רירן הערצער און אַרוסצורופן
טרערן. דאָס זענען געווען חזנים-װירטואָזן, װאָס זייער השפּעה אויף די יידישע
מאַסן אין דער גאַנצער וװועלט איז געווען אַן אומגעהויער גרויסע. יאָסעלע ראָזענ-
בלאַט (1880--1922), מרדכי הערשמאַן (1886---1942) און משה קוסעוויצקי (1899---
5) זענען געווען פון דעם מין: אָבער קיינער פון זיי האָט זיך נישט געקענט
גלייכן צו גרשון סיראָטאַ. ער איז נאָך ביים לעבן געקרוינט געװאָרן מיט אַזעלכע
עפּיטעטן וי : ,דער קעניג פון די חזנים", ,דער יידישער קאַרװאָ? און זיין נאָמען
איז מיט גרויס פּיעטעט געטראָגן געװאָרן אויף די ליפּן פון יידן און נישטיידן
אין משך פון צענדליקער יאָרן. ער איז געווען דער פאָנען-טרעגער פון װירטואָזישן
חזנות אין זיין שענסטן זין פון װאָרט,
צּ
זיין שטימע, אַ שטאַרקער דראַמאַטישער טענאָר, איז פון אונטערשטן רעגיסטער
ביז די העכסטע טענער געווען פון שטאָלענעם טעמבער. נישט געווען קיין װאַקלונגען
און נישט קיין שטאַרקערע אָדער שװאַכערע פּונקטן. דער גאַנצער לאַנגער דיאַפּאַזאָן
פון 19--20 טענער האָט געקלונגען מיט דער זעלביקער ברוסטיקער פולבלוטיקייט,
איין פאַרב און איין פּאָטענץ. אַזױ די אונטערשטע, וי די אויבערשטע טענער --
האָבן זיי אַלע געגלאַנצט, וי זיי װאָלטן פון דער זעלביקער פּערל-מאַסע אױיסגעקנאָטן
געװאָרן. און אַז ער האָט זיך אַרױפגעכאַפּט אויף די העכסטע שטאַפּלען איז ער
געזעסן פעסט. אָט האָט זיך דיר געדאַכט, אַז גיין העכער איז שוין אוממעגלעך,
און דאָך איז ער אַרױף אויף נאָך אַ טרעפּ און זיך אַזױ גוט און לייכט געפילט
אויף דער נייער הויך, וי ער װאָלט אויף ס'ניי אָנגעהױבן, למה הדבר דומה?
צו אַ הויך-קװאַליפיצירטן עקוויליבריסט, װאָס גייט מיט פעסטע טריט אויף דראָטן,
פאַרלייגטע איבער הויכע דעכער. דו שטייסט און קוקסט זיך צו, און דו ציטערסט
פון פּחד: טאָמער פאַלט ער, חלילה, אַראָפּ און עס געשעט אַן אומגליק. אָבער
דער געניטער אױספּרובירטער עקויליבריסט טוט זיין מלאכה מיט הונדערט-
פּראָצענטיקער זיכערקייט און גיט אַפילו נישט קיין פּינטל מיטן אויג. פאַרקערט,
16 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
ער הייבט גאָר אָן טאַנצן און מאַכן קונצן. און דו שטייסט מיט איינגעהאַלטענעם
אָטעם, דו לעבסט איבער די געשעעניש און עס הייבט דיר אָן שווינדלען פאַר די
אויגן...
אַזאַ איז ער געווען בשעת זיינע אימפּראָװיזאַציעס. ווען סיראָטאַ איז אַרױף אויף
דער הויכער, דריטער ,דאָי, איז ער פון איר אַזױ שנעל נישט אַראָפּ. העכסטנס
האָט ער זיך געגעבן אַ בייג צו דער ,סי", אָדער אלאַ", בכדי ער זאָל קענען ווייזן,
אַז באַלד דערגרייכט ער אויך די אויבערשטע ,רע". און דער עולם איז געשטאַנען
מיט יראת הכבוד און געשטוינט. ביי הונדערטער מענטשן זענען די אויגן געווען
איבערפולט מיט טרערן, טרערן פון פרייד און באַװוּנדערונג,
צ
נישט קלענער איז געווען זיין כוח אין קאָלאָראַטור. אויך דאָס איז ביי אים געווען
אַן איינגעבוירענע אייגנשאַפט. דאָס קוילערן זיך פון זיין שטימע פון אויבן אַראָפּ
און דאָס קלעטערן פון אונטן אַרויף איז ביי אים פאָרגעקומען אָן אָנשטרענג, װי
אַלײן פון זיך, עלאַסטיש און ווייך. אָט האָט ער זיך געפונען אין די הימלישע הויכן,
געפלויגן וי אַן אָדלער און געשטורעמט מיט בליץ און דונער, און אָט איז ער
אַראָפּ אין די נידעריקסטע טאָלן און פון זיין מויל זענען אױסגעבראָכן טיפע
יידישע קרעכצן. אָט זענען פון זיין האַלדז געפלאָסן װאַרעמע, גלעטנדיקע, געפילפולע
קלאַנגען, װאָס האָבן געשטילט באַגערן און באַרויקט געמיטער, און אָט האָבן זיך
געשיט טענער, שטיקער פייער, װאָס האָבן דערהויבן און דערמוטיקט. אָט האָבן
זיך געלאָזט הערן מתיקותדיקע מעלאָדיעס, װאָס האָבן אַרױיסגערופן בענקשאַפט
און טרוימען, און אָט האָבן געקלונגען גלאָקן, װאָס האָבן אַריינגעפירט אין עקסטאַז
און געפאָדערט, וי זיי װאָלטן גערופן צו קאַמף און אויסדויער.
זיין שטימע און קאָלאָראַטור זענען געווען וי אַן אָפּשפּיגלונג פון יידישן גורל
און דעריבער פלעגט טרעפן, אַז בשעת זיינע אימפּראָװיזאַציעס זענען די קלאַנגען
געבליבן הענגען אין דער לופטן, זיי זענען געבליבן שוועבן אין חלל, בכדי זיך צו
פאַרמעסטן מיט די הימלישע מחבלים און זיך דורכברעכן דעם וועג צו כסא המלכות.
אין אַזעלכע פאַלן איז ער געווען אַ גרויסער עקשן און די שטימע זיינע האָט זיך
לאַנגע מינוטן געקויקלט צװוישן ערד און הימל --- ביז ער האָט מנצח געווען.
איך געדענק, װי איך בין אַ מאָל צוזאַמען מיט מיין פאָטער ע"ה געווען ביים
דיריגענט אייזנשטאַט אין שטוב און אין אַ געוויסן מאָמענט האָט ער אונדז דורך
אַן אונטערשטער טיר אַריינגעפירט אין דער סינאַגאָגע, װוּ סיראָטאַ איז דעמאָלט
געווען אויבער-קאַנטאָר. פאַר אונדזערע אויגן האָט זיך אַנטפּלעקט דער פענאָ-
מענאַלער חזן, װי ער איז געשטאַנען אויפן באַלעמער און האָט אימפּראָװיזירט.
דאָס איז געווען זיין טעגלעכע שטימע-איבונג. און ווייל ער האָט אונדז נישט געזען,
איז ער געווען אין גאַנצן פריי. ער האָט זיך צעזונגען, פון מינוט צו מינוט מער
דערװאַרעמט, ביז אין אַ געוויסן מאָמענט איז ער אַרײן אין זיין רֹאָל. ער האָט ממש
גענומען דונערן און עס האָט זיך באַקומען דער איינדרוק, אַז מען שיסט פון
האַרמאַטן. די שויבן האָבן געציטערט, די טירן האָבן זיך געשאַקלט און דער גאַנצער
גרשון סיראַטאַ 107
בנין האָט געהילכט. נאָך דעם דאָזיקן סמבטיון-אויפברויז איז געקומען אַ מאָמענט
פון השתפּכות-הנפש, נייע צערטלעכע פאַלסעט-טרעמאָלאָס און געשליפענע פּיאַנאָ
טענער וי אַ פּעדאַנטיש און אָן פּנמען צוגעקליבן בייטשל פּערל. ער האָט געברומט
וי אַ לייב און זיך צעזונגען װוי אַ שפּילפייגעלע -- אָפּהענגיק פון געמיט-צושטאַנד
און פון דעם אינהאַלט פון דער תפילה, װאָס ער האָט געדאַרפט זינגען.
צּ
אַחוץ די צוויי מתנות, מיט וועלכע ער איז באַשאָנקען געװאָרן פון דער נאַטור ---
שטימע און קאַלאָראַטור -- איז גרשון סיראָטאַ געווען אַ גרויסער קענער פון די
יידישע טראַדיציאָנעלע נוסחאות-התפילה. ער האָט שטענדיק געדענקט, אַז ער איז
נישט בלויז זינגער, נאָר אויך שליח ציבור, בעל-תפילה. ער האָט קודם-כל אין
זינען געהאַט דעם פירוש המילות, און אין זיין דאַװנען האָט ער זיך אויסגעשמועסט
מיטן רבונו של עולם. אָנגעהויבן האָט ער אַ רעטשיטאַטיו, וי אַן אַקטיאָר הייבט
אָן אַ מאָנאָלאָג, שטיל און רוֹיַק, דערציילעריש. זיין כוונה איז געווען מיט גוטן
זיך צו דערנענטערן צו דער פּמליה של מעלה. שפּעטער איז ער אָבער געװאָרן
דרייסטער, הייטערדיקער און אָנגעהויבן פאָדערן און פאַרלאַנגען. ער האָט זיך
שוין דעמאָלט נישט באַגנוגנט מיט אַריינדרינגען אין די אייבערשטע ספערעס,
נאָר ער האָט זיי געװאָלט באַהערשן און אייננעמען. האָט ער אָנגעהויבן שטורעמען
און ברעכן, אַזױ װי דער בראַסלאַװער האָט געזאָגט: ,שירה מפילה חומות" --
געזאַנג ברעכט מויערן. אין אַזעלכע מאָמענטן האָט זיך סיראָטאַ אַ לאָז געטאָן מיט
כוח אייננעמען גאָטס פעסטונג,
אין זיין בוך תולדות הנגינה והחזנות בישראל דערציילט ד"ר חיים האַריס אין
נאָמען פון דיריגענט לעאָ ליאָו, װאָס האָט צוועלף יאָר מיטגעאַרבעט מיט סיראָטאַן
אין דער גרויסער סינאַגאָגע אין װאַרשע, -- אַז בשעתן ,זאָגן" די תפילה ,אתה
נגלית" איז ער אַרײן אין אַזאַ פייערדיקן ברען, אַז מתפּללים אין שול האָבן זיך
אויס פּחד איינגעבויגן און געציטערט, וי זיי װאָלטן װועלן אַנטלויפן פון אַן ערד-
ציטערניש. ער איז געווען ;דראַמאַטיש פון קאָפּ ביז פוס", װי אַ הייליקער פייער
װאָלט אין אים געברענט. דער זעלביקער מחבר דערציילט אויך אין נאָמען פון
חזן יהושע ווייסער, אַז ווען דער לעצטער האָט אַ קוק געגעבן אויף סיראָטאַן נאָכן
פאַרענדיקן ;אתה נגלית" האָט ער זיך דערשראָקן פאַר זיין אויסזען : ער איז געווען
אין גאַנצן אַן אַנדערער מענטש. אַן אַנדער פּנים -- אַ ברענענדיקער דאָרן. מיט
דער זעלביקער פיבערדיקער קדושה האָט ער געזונגען צוויי אַנדערע, דורך אים
באַקאַנט געװאָרענע תפילות, ;ה', ה' אל רחום וחנון" פון א.מ. בערנשטיין און
,רצה" פון י. שלאָסבערג. אויך דאָ האָט ער זיך אין גאַנצן אױיסגעטאָן פון גשמיות
און האָט מיטן כוח הנגינה געשפּאָלטן הימלען.
און דאָ קומען מיר צו נאָך אַ מעלה, מיט וועלכער עס האָט זיך אויסגעצייכנט דער
גרויסער עמוד-קינסטלער גרשון סיראָטאַ : זיין געהאָרכזאַמקײט און געצוימטקייט
בשעתן זינגען צוזאַמען מיטן כאָר, ביי זיין איינגעװואָרצלטן אינדיװידואַליזם און
ביי זיינע איינגעבוירענע אייגנשאַפטן צו זיין פריי און צו אינטערפּרעטירן יעדע
168 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
קאָמפּאָזיציע לויט זיין אינערלעכן געדראַנג, האָט ער זיך אָבער אין גאַנצן אונטער-
געגעבן דעם דיריגענט, ווען ער איז אַרױסגעטרעטן מיטן כאָר צוזאַמען. אין אַזעלכע
פאַלן האָט ער נישט פּרעטענדירט צו זיין װירטואָז, נאָר מיט-שותף, מיטבאַטײליקער.
ער איז געווען באַהערשט, נישט אָפּגעטרעטן אויף אַ האָר פון די באַשטימטע
אָנװײזונגען, נישט צוגעגעבן קיין קלענסטן קנייטש און נישט אַרױס פון די אָנגע-
צייכנטע ראַמען; ער איז דערשינען וי אַ מיטגליד פון אַ קאָלעקטיו, װאָס דאַרף
זאָרגן פאַרן דערפאָלג פון דער גאַנצקײט. האָט מיר טאַקע אַ מאָל געזאָגט דוד
אײיזנשטאַט, אַז פון אַלע חזנים אין דער ,דייטשישער סינאַגאָגע" איז סיראָטאַ
געווען דער קאָלעגיאַלסטער און בעסטער מיטאַרבעטער. דערביי האָט ער זיך
געלאָזט לערנען און אויפגענומען באַמערקונגען מיט דאַנקבאַרקײט,
צּ
שווער זיך צו דערוויסן פּרטים וועגן לעבן פון גרשון סיראָטאַ. לויט אליהו זאַלוד-
קאָווסקיס חזנים-לעקסיקאָן האָט ער אאָנגעהױיבן זיין חזנות אין איינער פון די
בעסערע שולן אין אָדעס" און נאָך דעם אָנגעקומען קיין ווילנע, װוּ ער איז געווען
אַכט יאָר חזן אין דער דאָרטיקער ,שטאָטשול". אין קעגנזאַץ צו דער ,כאָרשול",
אין וועלכער עס האָט געהערשט אַן אַריסטאָקראַטיש-משׂכילישער גייסט, האָט
די דאָזיקע שול איינגעהאַלטן איר יידיש-טראַדיציאָנעלן, פאָלקסטימלעכן כאַראַק-
טער. סיראָטאַ האָט מיט דער מיטהילף פון דיריגענט לעאָ ליאָוו אַװעקגעשטעלט
דאָס דאַװנען אויף אַ הויכער קינסטלערישער מדרגה, אָבער גלייכצייטיק נישט
אָפּגעטרעטן פון די אַלטע אָנגענומענע מעלאָדישע נוסחאות, װאָס זענען געװוען
דער יסוד פון געפילפולן האַרץ-חזנות. צו די גרעסטע סוקצעסן זיינע אין דער
ווילנער תקופה געהערן דער קאָנצערט פון יידישער מוזיק, וועלכן ער האָט געגעבן
צוזאַמען מיט אַ גרויסן כאָר, אונטער דער לייטונג פון לעאָ ליאָוו אין יאָר 1902,
און זיין אָנטײל אין דעם היסטאָרישן קבלת-פּנים, װאָס די יידישע קהילה אין
ווילנע האָט אינגעאָרדנט פאַר ד"ר טעאָדאָר הערצל אין 1902, בשעת זיין באַזוך
אין דער שטאָט.
די פּאָפּולאַריטעט פון גרשון סיראָטאַ איז געװאַקסן פון טאָג צו טאָג. ער האָט
אויך נישט אויפגעהערט צו אַרבעטן איבער זיך און כסדר פאַרטיפט זיין מוזיקאַלישן
און יידישן וויסן, ביז ער איז אין יאָר 1908 איינגעלאַדן געװאָרן קיין װאַרשע,
װוּ ער האָט איבערגענומען דעם בכבודיקסטן פּאָסטן, װאָס האָט נאָר ווען עקזיסטירט
פאַר אַ חזן, דער אַמט פון ;אָבערקאַנטאָר" אין דער גרויסער סינאַגאָגע אין
װואַרשע, אויף טלאָמאַצקע-גאַס. זיין נאָמען איז געװאָרן אַ שם-דבר אין דער
גאַנצער וועלט,
אין 1912 האָבן גרשון סיראָטאַ מיט דעם דעמאָלטדיקן דיריגענט פון דער
;טלאָמאַצקער סינאַגאָגע" לעאָ ליאָוו --- װאָס איז שוין אין דער ווילנער תקופה
געווען זיין נאָענטסטער פריינד און מיטאַרבעטער, --- באַזוכט אַמעריקע און געגעבן
אַ סעריע קאָנצערטן, װאָס האָבן ביידן געגעבן גרויסע מאָראַלישע סאַטיספאַקציע.
די ניוײיאָרקער יידן האָבן געברויזט פון שׂמחה. זייערע באַהאַלטענע באַגערן און
גרשון סיראַטאַ
געצוימטע געפילן האָבן זיי אויסגע-
לאָדנט הערנדיק סיראָטאַס תפילות,
דער ערשטער קאָנצערט, װאָס איז
פאָרגעקומען דעם 14טן פעברואַר אין
קאַרנעגי-האָל איז אַזױ באַשריבן גע-
װאָרן אַ טאָג שפּעטער אין װאַרהײט :
;דער קאַרנעגי-האָל איז געווען גע-
פּאַקט פון עק ביז עק, אָבער נאָך מער
איז געווען געפּאַקט אין גאַס אַרום
קאַרנעגי-האָל פון ענטוזיאַסטישע יידן,
מענער און פרויען, אַלט און יונג. זי
האָבן געװאָלט האָבן דאָס פאַרגעניגן
צו הערן דעם גרויסן טענאָר און דעם
כאָר אונטער דער לייטונג פון ה' ליאָוו,
און זי האָבן אַנטוישטע געמוזט אַװעק-
גיין, ווייל ס'איז שוין אין זאָל מער
קיין פּלאַץ נישט געווען. אַזאַ סצענע
האָט נאָך ניו-יאָרק נישט געזען און
די פּאָליצײ האָט געהאַט פיל אַרבעט,
כדי צו האַלטן אין אָרדענונג דעם
ענטוזיאַסטישן עולם... צװוישן דעם
קריסטלעכן עולם איז געװען דער
רוסישער גענעראַל-קאָנסול אין ניו-
יאָרק באַראָן שליפענבאַך,. סטייטס-
סענאַטאָר טאָם סאָליװאַן, דער גלח
רעוו. ד"ר פּאַרקהױסט און הערמאַן
רידער פון דער שטאַטס-צייטונג. עס
זענען אויך געווען ראַבײ סטעפאַן ווייז,
ריכטער נויבערגער און די באַװוּסטע
זינגערין פון מעטראָפּאָליטאַן-אָפּערע-
הויז אַלמאַ גלוק",
אין ווייטערדיקן טייל פון שילדערן
סיראָטאַן שרייבט אליהו זאַלודקאָווסקי
אין זיין בוך קולטור -טרעגער פון דער
יידישער ליטורגיע אַזױ: ;ער פאָרט
פאַר דער צייט אַרום אויף קאָנ-
צערט-נסיעות איבער גאַנץ מזרח און
מערב-אייראָפּע און אַמעריקע, און
העלענא סיראטא
זמרח זעלינפעלד
בּיים קלאַװויר דיר. י. הירשפֿעלד,
169
פעראיין פון יודישע ליטעראטען
און זשורנאליסטען אין ווארשא.
צֵירְק | שבּת
אָרדינאַצקאַ ד. 9:טען יוּלִי
1 6( האַלב 9 אָוו,
א פייערליכע
ש ל וו ם
/ 8 יש שי
/ ׁ/
אקאדעמיע
מיט'ן אנטייל פוּן אוּנזער
גרויסען גאסט זעלבּסט,
ש, אש און זיין שאפען-- ד"ר שיפּער
א רייך קינסטל. פּראגראם
ויארם,,--בּילד,--שוישפּיעל
מוזיק, -- געזאַנג,
ס'נעמען אַנטײל: דער גרעסטער יוֹד, מנגן
גרשון סיראטא
מיט זיין טאָכטער
(לירישע זינגערין)
די בּערימטע יוּדישע פאָלקס:זינגער
מ. קיפניס
יע
10 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
דערווערבט זיך אַ װעלטנאָמען, סיי מיט זיין ריזיקער, ברייטער טענאָר-שטימע
און סיי מיט זיין טעמפּעראַמענט פון זינגען און דאַװונען".
סיראָטאַ האָט קיין מאָל נישט קאָמפּאָנירט, ער האָט אָבער אָפט אימפּראָװיזירט,
און דאָס דעמאָלט, ווען דער דיריגענט האָט אים אויף דעם דערלויבט און אים
נישט געבונדן מיט כאָר-באַגלײטונגען. אין אַזעלכע פאַלן פלעגט ער זיך לאָזן
וווילגיין און געגעבן אַן אָפּלאָז אַלע זיינע קאָכעדיקע מװיקאַלישע פילונגען.
אין די דאָזיקע עקספּראָמט-מאָמענטן איז ער אין גאַנצן געווען אױסגעטאָן פון
גשמיות און זיך צעטענהט מיטן רבונו של עולם, בכדי אױסצופּועלן אַ בעסערן
מאָרגן פאַר זיין פאָלק ישׂראל,
צִ
סיראָטאַ איז געווען אַ מענטש מיט גוטע מידות אין באַצוג צו ,בין אדם לחברו".
עס האָט אָפּט געטראָפן, אַז ער איז געגאַנגען אויף אַ חתונה פון אַ נישט-באַמיטלטן
מענטשן און געגעבן חופּה וקידושין נישט נעמענדיק פאַר דעם קיין שום באַלױינונג.
פון דער צווייטער זייט איז ער געווען אַ מענטש מיט זעלבסט-כבוד און ער האָט
זיך נישט געבויגן פאַר די מענטשן פון דער מאה, װאָס האָבן איבער אים געװאָלט
האָבן די דעה. איז טאַקע אָפּט געקומען צו סיכסוכים צוישן אים און די קאָמיטעט-
מיטגלידער פון דער סינאַגאָגע. זי האָבן אים באַגרענעצט אין זיינע האַנדלונגען
און האָבן אים נישט געװאָלט דערלויבן אַרוסצוטרעטן אויף פאַרשידענע פאַראַן-
שטאַלטונגען פון קולטור-געזעלשאַפּטלעכן כאַראַקטער. ער, אָבער, האָט זיך זייערע
פאַראָרדענונגען נישט אונטערגעװאָרפען. ער האָט געטאָן אַזױ, װוי ער האָט
פאַרשטאַנען. ביידע צדדים האָבן זיך געאַמפּערט, ביז זיי זענען זיך צעגאַנגען,
און גרשון סיראָטאַ איז געװאָרן אַ פרייער מענטש. ער איז געװאָרן אַ וועלט-בירגער,
גערייזט, קאָנצערטירט, געדאַװנט ימים-נוראים און ימים-טובים אין פאַרשידענע
לענדער און איבעראַל געהאַט אַ גרויסן מאָראַלישן און מאַטעריעלן דערפאָלג.
צ |
דער גורל האָט געװאָלט, אַז גראָד ביים אויסברוך פון דער צווייטער וועלט-מלחמה
איז גרשון סיראָטאַ געווען אין װאַרשע, און ווייל ער האָט דאָ געהאַט זיינע קינדער
און אַ ברייט-פאַרצווייגטע משפּחה, איז ער געבליבן אין װאַרשע, בכדי צוזאַמען
מיט זי ;איבערלעבן די מלחמה".
אין זיין בוך אַזױ איז עס געווען שרייבט יאָנאַס טורקאָוו: ,דאָס האַרץ האָט וי
געטאָן צוקוקנדיק זיך, װי דער אַלטער פאַרדינסטפולער וועלט-חזן גרשון סיראָטאַ
מוז דורכמאַכן דעם מאַסקאַראַד, כדי אַזױ אַרום צו שיצן זיך פון דער געפאַר נישט
געכאַפּט צו ווערן צו דער אַרבעט דורך די דייטשן, און שפּעטער, כדי בעת דער
ליקװידאַציע זיך צו ראַטעװען דאָס לעבן, װי ער און אַנדערע האָבן אַזױ אַרום
געהאָפט".
די גאַנצע משפּחה סיראָטאַ, וועלכע האָט געװוינט אין געטאָ אין װאַרשע אויף
װאָלינסקע-גאַס 6, איז פאַרברענט געװאָרן בשעתן אויפשטאַנד אין װאַרשעװער
געטאָ אין יאָר 1942,
גרשון סיראָטאַ 11
ביב ליאָגראפיץע
יאָנאַס טור קאָוו: קאַזױ איו עם געװען', בוענאָס-איירעס 1948, (ז"ז 161, 162,
8, 176, 243),
ד"ר חיים הריס: גתולדות הנגינה והחזנות כישראל", הוצאת בצרון, ניו-יאָרק
0,
מ. ירדני: ;לעאָ ליאָו - מאַמענטן פון זיין לעבן און שאפןי, אַרױסגעגעבן אין
ניו-יאָרק 1960, פאַרלאַג ,ניגון" (ז"ז 29, 42, 43, 45, 41, 53, 60, 61, 63, 65, 100).
אליהו זאַלודקאָווס קי: ,קלטור"טרענער פון דער ידישער ליטורניף",
היסטאָריש-ביאַגראַפישער איבערבליק איבער חזנות, חזנים און דיריזשאָרן, אַרױיסג.,
אין װאַרשע 1920, : ּ
ישראל שליטא: ,המופיקה היהודית ויוצריה", הוצאת יהושע צ'צייק, ת"א 1960
(ז' 111).
מלך ניישטאַדט: ,חורבן און אויפשטאנד פון די יידן אין ואַרשע", תל-אביב
8 (זי 341),
י. ל. ח ד קל : ,פפר החזניםיי, בוענאָס-איירעס 1958 (ז' 108).
ה ערמאַן קרוק: ,טאָנבוך פון ווילנער געטאָ" -- אַרױסג. ,ייואָ" -- נװ-יאָרק
1 וז' 311).
;די חזנים-וועלטיי, װאַרשע יוני 1924 (ז"ז 21, 22), יולי 1934 (ז"ז 12, 13), סעפּטעמבער
4 (ז' 9), נאָוועמבער 1938 (ז' 20), | '
עמנואל רינגעלבלום: נאָטיצן פון װאַרשעװװער געטאַ, יידישער היסטאָרישער
אינסטיטוט אין פּוױילן, פאַרלאַג , יידיש-בוך", װאַרשע 1952 (זי 140).
אנציקלופדיה של גלויות, כרך ראשון ורשה, עורך יצחק גרינבוים, ירושלים--תל-אביב
23 ז"ן 2311, 212, 2313, 314),
. נתן ס טאָלניץ: נגינה אין יידישן לעבן, טאָראָנטאָ 1957 (ז"ז 19, 40, 45, 62, 10,
.)107 ,9
אברהם סליעפּ
(1884? == 1942)
ווילנע, די עיר ואם בישׂראל, װאָס האָט
אַרױיסגעגעבן גרויסע רבנים און חכמים,
שרייבער און דענקער, איז אויך געווען
דאָס וויגעלע פון יידישער מזיק. עס
האָבן אין ווילנע געלעבט יידישע מוזיקער,
וועלכע האָבן זיך איינגעוועבט אין דער
אַלגעמײנער מוזיק פון זייער צייט, און
אַזעלכע, װאָס האָבן געפונען דעם אינ-
האַלט פון זייער לעבן אין יידישער נגינה,
צו דער ערשטער גרופּע האָבן געהערט
דער טאַלאַנטירטער קלעזמער װאָלף עבאַן,
אַ יוגנט-חבר פון אליקום צונזער: דער
פּיאַניסט-װירטואָז לעאָפּאָלד גאָדאָווסקי (1870--19238) : דער העלדן-טענאָר משה
זילבערמאַן װעל מיכאל איװאַנאָװיטש מיכאַילאָוו (געבוירן אין ווילנע 1858, צוליב
קאַריערע זיך געשמדט); דער אָפּערע-זינגער יוסף נאָגראַדאָוו (געב. 1868,
שפּעטער געװאָרן חזן) : דער װאָלין-װירטואָז יאַשאַ חפץ (געב. 1901) אאַזײוו, און
צו דער צווייטער גרופּע האָבן געהערט אַזעלכע געשטאַלטן וי דער לעגענדאַרער
,ווילנער בעל-ביתל", יואל דוד סטראַשונסקי-לעװוינסאָן (1816---1850, אַ חזן, װאָס
איז נכשל געװאָרן און זיך פאַרליבט אין אַ גרעפין); אליקום צונזער (1840--1913,
פאָלקס-דיכטער און באַזינגער פון פאָלק) ; אברהם-משה בערנשטיין (1866--1932,
באַרימטער חזן און קאָמפּאָזיטאָר) : מרדכי הערשמאַן (1886--1942, פון די גרעסטע
חזנים) ; יוסף רומשינסקי (1879---1956), באַקאַנטער טעאַטער-קאָמפּאָזיטאָר) א"אַ.
אָבער נישט בלויז יחידים. אויך געזעלשאַפטלעכע קולטור-פאַקטאָרן, -- װאָס זענען
אין אָנפאַנג פון היינטיקן יאָרהונדערט געװאָרן אַן אויסדרוק פון דער נייער תקופה, --
האָבן געהאָלפן אַװעקשטעלן ווילנע אין דער ריי פון די ערשטע יידישע מויק-
צענטערס אין דער וועלט. עס האָבן זיך געענדערט די גייסטיקע ווערטן. דאָס אַלץ,
װאָס האָט פריִער געדינט פאַר די טרעגער פון השׂכלה-געדאַנק װי מאַטעריאַל פאַר
שפּאָט און סאַטירע, האָט אָנגעהויבן אויסזען שיין און פּאָזיטיוו. אונדזערע אינטע-
לעקטועלע כוחות האָבן געװאָרפן די פרעמדע געטער און זיך אָנגעהויבן װאַרעמען
ביים אייגענעם ליכט. האָט מען אויך געבויט אייגענע כאָרן און געזונגען אייגענע
לידער. און שוין אין די יאָרן 1900--1905 איז אין ווילנע געווען טעטיק אַזאַ
טיכטיקער מוזיקער װי לעאָ ליאָוו (1878--1963), װאָס האָט אָנגעפירט מיט כאָרן,
אָרגאַניזירט קאָנצערטן און מיטן פולן באַװוּסטזיין אַװעקגעשטעלט דעם פּראָבלעם
יידישע מוזיק אין זיין גאַנצן פאַרנעם. עס האָבן זיך אין ווילנע איינציקווייז געיאַװעט
אברהם סליעפּ - 173
פאָלקלאָר-זאַמלער, דיריגענטן און מוזיקער, װאָס האָבן זיך אַרײנגעװאָרפן אין
דער יידישער קולטור-שאַפּערישקײט. איינער פון זיי איז געווען אברהם סליעפּ,
צִּ
אברהם סליעפּ האָט געהערט צו די מענטשן, װאָס נישט דורך צופאַל האָבן זי
זיך אויסגעקליבן זייער לעבנס-באַרוף. קודםיכל האָט וועגן דעם דעצידירט זיין
איינגעבוירענע פעיקייט, שפּעטער -- די גייסטיקע הנאה, װאָס דאָס האָט אים
געגעבן, און דריטנס -- דער פולער באַװוּסטזײן, אַז די אַרבעט, װאָס ער טוט,
ברענגט נוצן.
איז ער באַלד צוגעגאַנגען צום ענין יידישע מוזיק מיטן פולן ערנסט, אָפּגעבנדיק
זיך אַ דין וחשבון, אַז זיין וועג װעט נישט זיין ;אױיסגעשפּרײט מיט רויזן". ער האָט
געװוּסט, אַז אַ יונגע שפּראָצונג מוז האָבן אַ צאַרטע, זאָרגפולע האַנט, אָבער
גלייכצייטיק האָט ער אויך געדענקט, אַז אָן שטרענגע פאָדערונגען און קאַנקרעטע
פאַרלאַנגען װעט דאָס קינד פאַלן פון די פיס און בלייבן הינטערשטעליק. ער האָט
אויך נישט געװאָלט אָנקומען צו קיינעם און בעטן הילף, ווייל ער האָט געװוּסט, אַז
אין דעם פאַל װעט ער ווערן אָפּהענגיק און מוזן צאָלן חובות. האָט ער אַלץ געטאָן
אַליין, מיט די אייגענע פיזישע און גייסטיקע כוחות.
ער האָט געװאָלט אַריינברענגען אײראָפּעישן גייסט אין מוזיקאַלישן לעבן פון יידישן
ווילנע. נישט בלויז דאָס יידישע פאָלקסליד, נאָר אויך דאָס קלאַסיש-קינסטלערישע;
נישט נאָר פּעטערבורג, נאָר אויך בערלין -- ביידע האָבן אים אין דער זעלביקער
מאָס געצויגן, אין ביידע האָט ער געפונען שיינקייט און גענוס, און ביידע האָט ער
אויך געװאָלט אין דער זעלביקער מאָס פלעגן. האָט ער געזאָרגט דערפאַר, אַז
די יידישע פאָלקס-געזאַנגען זאָלן באַאַרבעט ווערן לויט די כללים פון דער מאָדער-
נער אײראָפּעישער מוזיק און גלייכצייטיק אויך דערפאַר, אַז דער יידישער מוזיק-
ליבהאָבער, דער אַזױ גערופענער ;מנגן", זאָל זיך באַקענען מיט די שאַפונגען
פון דער אַלגעמײנער מוזיקאַלישער ליטעראַטור און הערן לידער, װאָס װערן
געזונגען אויף די סצענעס פון די אײראָפּעישע קאָנצערטזאַלן. און בכדי דאָס צו
דערגרייכן, האָט ער פאַר דעם געדאַרפט צוגרייטן באָדן : דערציען קאַדרען, סטי-
מולירן נייע יונגע כוחות, פּראָפּאַגירן דעם געדאַנק אין װאָרט און שריפט, טאָן אַלץ,
בכדי אַרױיסצורופן פאַרשטענדעניש פאַר דער זאַך ביי אַלע, װאָס דער ענין פון
מוזיק ביי יידן איז זיי געווען נאָענט צום האַרצן. און אַ דאַנק דעם, װאָס אברהם
סליעפּ איז געווען אַרבעטזאַם און האָט נישט געשפּאָרט קיין מי און אַנשטרענג,
האָט ער רעאַליזירט זיינע צילן, אַזױ וי ער האָט זיי פאָרמולירט און געװאָלט זען.
צּ
געבוירן איז אברהם סליעפּ אין יאָר 231884). (די דאָזיקע אינפאָרמאַציע געפינט
זיך אין בוך פון שמערקע קאַטשערגינסקי: לידער פון די געטאָס און לאַגערן
ביים איבערגעבן פּרטים צום ליד ;שטילער, שטילער"). װוּ און אויף וועלכן אופן
ער האָט זיך דערװאָרבן זיין מוזיקאַלישע אויסבילדונג איז נישט באװוּסט ; פון זיין
שיטה און דערגרייכטע רעזולטאַטן אין דער אַרבעט איז אָבער גלײיך קענטיק,
14 י. פּאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אַז ער איז געווען אַ מוזיקער מיט יסודותדיקער צוגרייטונג, ספּעציאַליזירט אויפן
געביט פון װאָקאַלער קונסט,
אָנגעהױיבן זיין אַרבעט האָט ער אין יידישע שולעס אין ווילנע, װוי לערער פון געזאַנג,
אַ באַדײיטנדיקע אַקטיװוקײיט האָט ער אַרױסגעװיזן אין דער קופּערשטיין-שולע,
װוּ דער אָנגעפירטער דורך אים כאָר איז געװאָרן אַ סך מער וי אַ קינדערכאָר,
דער דאָזיקער שילערכאָר איז געװאָרן אַ מוזיקאַלישע אינסטיטוציע, װאָס האָט
געשמט מיט זיין הויכן קינסטלערישן ניװאָ. אין די לעצטע צװאַנציקער יאָרן איז
ער פאַרבעטן געװאָרן צו אַרבעטן אין יידישן מוזיקיאינסטיטוט אין ווילנע, אין
וועלכן עס האָבן זיך געפונען מוזיקאַלישע כוחות פון ערשטראַנגיקן באַדײט,
פון אַן אַרטיקל, געווידמעט דער צעניעריקער עקזיסטענץ פון דעם יידישן מוזיק-
אינסטיטוט אין ווילנע, פאַרעפנטלעכט דעם 5טן יולי 1924 אין דער ואַכנשריפט
פאַר ליטעראַטור, קונסט און קולטור, איז צו זען אַז דער דאָזיקער אינסטיטוט,
װאָס איז געשאַפן געװאָרן אין יאָר 1922 אונטער דער לייטונג פון ד"ר דוד יעד-
װאַבניק, איז שנעל פאַרמאַכט געװאָרן און ערשט אין יאָר 1924 אויף ס'ניי געעפנט
געװאָרן.
דער אינסטיטוט האָט פאַרמאָגט אַזעלכע לערערס וי לעאָ צייטלין, מאַלקין (געווע-
זענער לערער פון יאַשאַ חפץ), ד"ר צימבלער, ד"ר ראַם, טאַמאַראַ גירשאָװיטש
און אַנדערע, -- קינסטלער פון דער אַזױ גערופענער ;פּעטערבורגער קאַנסערװאַ
טאָריע? --- און דער אינסטיטוט האָט באַקומען דעם סטאַטוס פון אַ מלוכה-קאָנ-
סערװאַטאָריע. דער שרייבער פון אַרטיקל, אהרן סאַפּיר, אַן אַבסאָלװענט פון דעם
דאָזיקן אַנשטאַלט, שילדערט די אַקטיווקײט פון די חשובסטע לערערס און שרייבט
צווישן אַנדערן: /צװישן אַנדערע פּראָפּעסאָרן, װאָס גיבן זייערע לעקציעס אין יידישן
מוזיקאַלישן אינסטיטוט, געפינט זיך דער באַגאַבטער קינסטלער, דיריגענט אברהם
סליעפּ, פּראָפּעסאָר פון סאָלפעדזשאָ?.
עס איז דעריבער געווען פאַרשטענדלעך די האַנדלונג פון דער יידישער עווילנער
בילדונגס-געזעלשאַפט? (ווילביג), װאָס, אָרגאַניזירנדיק אַ יידישן רעפּרעזענטאַטיוון
כאָר, האָט זי איינגעלאַדן סליעפּן צו ווערן זיין דיריגענט. אברהם סליעפּ האָט אין
דעם געזען אַ כבוד, אָבער נאָך מער אַ פליכט. ער האָט זיך געפילט וי דער
שליח-ציבור פון מוזיקאַלישן ווילנע און זיך געשטעלט פאַר אַן אויפגאַבע צו
דערפירן דעם כאָר צו אַן אַקאַדעמישיקינסטלערישער הויך. דער קווילביג"-כאָר
איז געװאָרן דער מוזיקאַלישער פאָרשטייער פון יידישן ווילנע כלפּי חוץ. דאָס
איז געווען אַ קאַלעקטיוו, װאָס מיטן אינהאַלט פון זיינע אויספירונגען און מיטן
אויסערלעכן אופן פון דערשיינען האָט ער זיך געקענט אַרײנפּאַסן אין די גרעסטע
קאָנצערטזאַלן פון די הויפּטשטעט אין אײראָפּע. האָט זיך ירושלים דליטא גע-
גרויסט מיט דער מוזיקאַלישער אינסטיטוציע, װאָס האָט אָפט געלאָזט הערן דאָס
יידישע װאָרט דורך די כװאַליעס פון עטער און ביי יעדער געלעגנהייט אויס-
געדריקט אָנערקענונג און ליבע דעם, װאָס איז געשטאַנען בראָש פון איר, דעם
דיריגענט אברהם סליעפּ.
אברהם סליעפּ 175
,װילביג"-כאָר צוזאַמען מיט מכבי-אָרקעסטער אין ווילנע,
אויף אַן אויספלוג דעם 25סטן יולי 1925,
צִּ
אין דער פּערזענלעכקייט פון אברהם סליעפּ האָבן זיך אויסגעטיילט געוויסע
אייגנשאַפטן, יסודותדיקע פאַר זיין גאַנצער התנהגות און אַרבעט. זי האָבן אויס-
געאיבט זייער השפּעה אויף זיין באַציונג צו מוזיק בכלל און אויף די וועגן פון
פירן זיין מוזיקאַלישע טעטיקייט בפרט. זיי האָבן אים באַגלײט אין אַלע זיינע טאָג-
טעגלעכע טוּונגען. איינער אַזאַ כאַראַקטער-שטריך איז געווען זיין איינגעבוירענע
נטיה צו אינדיװוידואַליזם. דער אופן פון אויפפאַסן די פּראָבלעמען פון מוזיק איז
ביי אים געווען אַ שטרענג פּאַרטיקולאַרער : ער האָט נישט אונטערגעװאָרפן זיך די
כללים, װאָס זענען געווען אָנגענומען אין דער אַרומיקער געזעלשאַפּטלעכקײט,
אים האָבן נישט אינטערעסירט די פאַרשידענע פּאָליטישע רייבונגען, װאָס האָבן
זיך שטענדיק אַנטפּלעקט ביים אויפשטעלן און פירן אַ כאָר: ער האָט אויך נישט
געװאָלט זען די געזעלשאַפטלעכע אַספּעקטן און אידעאָלאָגישע חילוקי-דעות, װאָס
זענען אויפגעשוווּמען און האָבן זיך געוועבט אַרום דער זאַך -- ער האָט געהאַט
אַן אָפן אויג נאָר פאַר דעם, װאָס איז געווען פאַרבונדן מיט דער מויק אַלײין
מוזיק לשם מוזיק -- און מיט דער קאַטעגאָרישסטער דעצידירטקייט האָט ער
אָפּגעװאָרפן יעדע קלענסטע אינגערענץ פון געזעלשאַפטלעכן פאַקטאָר אין דער
אַרבעט פון כאָר. ער אַליין איז געווען דער באַשטימער פון רעפּערטואַר, ער האָט
דעצידירט וועגן אַן אַרױסטריט פון כאָר, און ער אַלײן איז געווען דער שטרענגער
אָפּהיטער פון רעגולאַמין פון קאָלעקטיו. אויך צום אָפּקלײב פון מענטשן-מאַטעריאַל
16 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
איז ער צוגעגאַנגען מיט אייגענע סוביעקטיווע נאָרמעס. עס איז פאַר אים נישט
גענוג געווען אַ גוטע שטימע און אַ גוטער געהער, ער האָט פאַרלאַנגט דיסציפּלין
און התחייבותן צו לערנען טעאָרעטישע יסודות פון מוזיק. און פּונקט װוי ער האָט
קיינעם נישט געטאָן קיין טובה מיט זיין אַרבעט, אַזױ אויך האָט קיין זינגער
אים נישט קיין טובה געטאָן מיט זיין זינגען. האָבן זיך גאָר אָפּט געטראָפן פאַלן,
ווען געשולטע זינגערס מיט געבילדעטע שטימעס האָבן זיך געבעטן אָנגענומען
צו ווערן אין זיין ,ווילביג"-כאָר,
אַ. צווייטע אייגנשאַפט, װאָס האָט כאַראַקטעריזירט זיין מוזיקאַלישן ,איך", איז
געווען זיין פאָרמעלער אַקאַדעמיזם. עס איז ביי אים געווען אַ הייליקער כלל נישט
צו ענדערן אין קיין קאָמפּאָזיציע, אַפילו אויף אַ אקוצו של יוד". יעדע שאַפונג
דאַרף אויסגעפירט װערן אַזױ וי זי איז געשריבן, מיט די קלענסטע פאָרויסגעזעענע
קנייטשן און ניואַנסן, מיט אַלע דינאַמישע באַצייכענונגען און פאָרשריפטן, זי האָט
געדאַרפט אָפּשפּיגלען דעם גייסט פון דעם, װאָס האָט זי געשאַפן, און נישט פון
דעם, װאָס האָט זי אויסגעפירט. האָט אברהם סליעפּ, אויספירנדיק אַ קאָמפּאָזיציע,
קודם-כל געשטרעבט אויסצודריקן דאָס, װאָס דער מחבר האָט אין איר אַרײן-
געלייגט. עֹר האָט די שאַפונג פאַרטיפט, שטודירט איר גענעזע און אַנאַליזירט
איר איגהאַלט, בכדי אַרויסצוברענגען דאָס טיפּיש-אָריגינעלע, װאָס דער קאָמפּאַ-
זיטאָר האָט בשעתן שאַפן געפילט. ער האָט נישט געהאַלטן פון איינטיילן דעם
רעפּערטואַר אין צווייערליי: אין פאָלקסלידער און אין קונסטלידער. בי אים
האָבן די פאָלקסלידער געמוזט באַקומען אַזאַ קינסטלערישן לבוש, וי זיי װאָלטן
געווען קלאַסישע. דער זעלביקער אַקאַדעמישער צוגאַנג, די זעלביקע צוגרייטונג,
די זעלביקע קאָנטראַפּונקטישע האַרמאָניזאַציע, און דאָס פאָלקסליד איז געװאָרן
אַ הויך-קינסטלערישע שאַפונג. ער פלעגט נאָך אָפּט צו דעם צוגעבן סימפאָנישן
אָרקעסטער, און דעמאָלט איז פון אַזאַ פאָלקסמאָטיוו געװאָרן אַ סימפאָניע. עס איז
דעריבער אויסגעקומען, אַז יעדער קאָנצערט פון אברהם סליעפּ איז פאַרװאַנדלט
געװאָרן אין אַ מוזיקאַליש-אַרטיסטישער געשעעניש פון ערשטראַנגיקן באַדײיט,
אַ דריטער שטריך, װאָס איז געקומען צום אויסדרוק אין אַלע זיינע מעשׂים, איז
געווען זיין פּעדאַנטיזם אויף זיך און אַרום זיך ; בשעת זיינע לעקציעס און פּראָבעס,
וי אויך בשעת זיינע קאָנצערט-אַרױסטריטן; אין זיין פּריואַטער היים, און אין
קלאַס, אין דער צייט פון זיינע לעקציעס; צי ער איז געווען ביחידות, צי ער איז
געווען אויף דער בינע פאַרן פּובליקום. שטענדיק און אומעטום איז ער געוען
אַ מוסטער פון אָרדענונג און פּינקטלעכקייט. יעדע זאַך האָט געמוזט זיין אויף
איר אָרט און צו דער באַשטימטער שעה, יעדעס ליד איז געװאָרן כראָנאָמעטריש
אויסגערעכנט, און יעדע מװיקאַלישע פראַזע -- מעטראָנאָמיש אױסגעמאָסטן
אַלץ מיט חשבון און מיט קאָפּ, יעדעס װאָרט איז געװאָרן אויסגעצערטלט, און
יעדער טעקסט -- גוט אויסגעשליפן. האָט ער די אַלע כללים און פאָדערונגען
אויך אַרױסגערוקט צו זיינע זינגער : ער האָט פון זיי פאַרלאַנגט שטרענג אויסצופירן
דאָס אַלץ, װאָס ער אַליין האָט אויסגעפירט. זענען אברהם סליעפּס זינגערס געװאָרן
אברהם סליעפּ 177
וי שולבאַנק-קינדער און געווען געהאָרכזאַם ; זיי האָבן זיך באַמיט אָפּצולערנען
פון די מעשׂים פון זייער דיריגענט און אים נאָכצוטאָן.
די אַרבעט פון ,ווילביג?-כאָר איז געווען גוט אָרגאַניזירט און יעדע פּראָבע איז
געווען פּלאַנירט. דאָס איז געווען אַ סיסטעמאַטישע טעטיקייט לויט אַ באַשטימטער
סכעמע און גענוי אָנגעצייכנטער ליניע. זענען דאָ קיין מאָל נישט פאָרגעקומען
קיין רייבונגען וועגן יאָ, אָדער נישט עפנטלעך אַרױסטרעטן. דער קאָמיטעט פון
כאָר, װי אויך די אָנטיילנעמער, האָבן געװוּסט, אַז זיי האָבן זיך אויף וועמען צו
פאַרלאָזן און אַז זייער באַליבטער דיריגענט װעט שוין װויסן אויף ווען און אין
וועלכער פאָרעם צו באַשטימען אַן אַרױסטריט: צי דאָס זאָל זיין אַן עפנטלעכער
קאָנצערט, צי אַ מיטבאַטײליקונג אין אַן אַלגעמײנער קולטור-אינטערנעמונג, צי
אַן אוידיציע אין ראַדיאָ. דער פּוסק אחרון אין אַלע פּראָבלעמען פון כאָר איז געווען
אברהם סליעפּ,
נאָך אַ באַװייז פון אברהם סליעפּס פּעדאַנטישקײט זענען די רעדאַגירטע פון אים
לידער, אַרױסגעגעבענע אין פאַרשידענע צייטן אין ווילנע. אָט ליגן פאַר מיר צוויי
אַזעלכע לידער-זאַמלונגען, די ערשטע: יידישע מעלאָדיען פון ח. ריטערבאַנד
אין קאָפּענהאַגען, אַנטהאַלט 45 לידער מיט נאָטן, דערשינען אין יאָר 1923, און
די צווייטע: 20 לידער מיט נאָטן -- פון זעלביקן קאָמפּאָזיטאָר -- דערשינען
אין יאָר 1928, ביידע זענען אַרױסגעגעבן דורכן פאַרלאַג ,גרינינקע ביימעלעך",
רעדאַקטירט פון א. סליעט. אויך דאָ זענען געקומען צום אויסדרוק די אַלע
אויבנאויסגערעכנטע שטריכן פון אברהם סליעפּ.
א
וועגן זיינע לעצטע טעג לייענען מיר אין לערער-יזכור-בוך פון די אומגעקומענש
לערער פון די , צישאָי-שולן אין פּוילן :
;בעת די נאַציס איז סליעפּ געווען זייער אַקטיוו אין דער אַלגעמײנער טעטיקייט
פון שולוועזן אין ווילנער-געטאָ און גאָר באַזונדערס אויפן געביט פון מוזיק. אויך
אין געטאָ זענען די אויפטריטן פון זיין כאָר געווען אַ יום-טוב. אין זיין רעפּערטואַר
האָט אַ גרויסן אָרט פאַרנומען די קלאַסישע וועלטמוזיק, וי אויך די יידישע פאָלקס-
לידער, וועלכע ער פלעגט אַליין אַראַנזשירן. דער כאָר איז אָפט אַרױסגעטרעטן
צוזאַמען מיטן סימפאָנישן אָרקעסטער. אונטער דער אָנפירונג פון א. סליעפּ און
דער מוזיק-לערערין טאַמאַראַ גירשאָװיטש האָט אין געטאָ עקזיסטירט אַ מוזיק-
שולע מיט אַ הונדערט קינדער. צווישן די קינדער האָבן זיך ספּעציעל אויסגעצייכנט
די 11-יעריקע פידלערין דינה בעניאַקאָװסקאַ, דער 8-יעריקער טויבנהויז און דער
2-יעריקער אַלעקס װאָלקאָװויסקי? (קאָמפּאָזיטאָר פון ש. קאַטשערגינסקיס געטאָ-
ליד ;שטילער, שטילער?.
אין זיין בוך ירושלים דליטא אין קאַמף און אומקום שרייבט ד"ר מ. דװאָר-
זשעצקי : /עס האָט עקזיסטירט אַ כאָר אונטער דער לייטונג פון באַקאַנטן ווילנער
דיריגענט אברהם סליעפּ. דער כאָר פלעגט אָפט געבן קאָנצערטן פון יידישן
178 י. פֿאַטער / יידישע מוזיק אין פֿוױלן
פאָלקסליד. איינער פון די פּאָפּולערסטע נומערן פונעם כאָר איז געווען אברהם
רייזענס ,הוליעט, הוליעט בייזע ווינטן".
צ
עטלעכע חדשים פאַר דער ליקװידאַציע פון ווילנער געטאַ איז אברהם סליעפּ
געפאַלן צו בעט, נישט געקענט מער שלעפּן דעם יאָך. אַ קראַנקער איז ער אַװעק-
געשיקט געװאָרן קיין עסטלאַנד, װוּ ער איז אומגעקומען אין איינער פון די אַקציעס,
אויך זיין פרוי און זון זענען אומגעקומען. זי -- אין מאַידאַנעק און ער -- קיינער
ווייסט נישט ווו.
ביב ליאָג ראַפיע
1 קווילנע? -- זאַמלבוך געווידמעט דער שטאָט ווילנע, רעדאַקטאָר: יעפים ישורון,
אַרױסג. פון ווילנער ברענטש 267, אַרבעטערירינג ניו-יאָרק 1925,
2 /,לערערדיזכור-בוך" : געווידמעט די אומגעקומענע לערער פון די צישאָ-שולן אין
פּוילן, אַרױסג, ניו-יאָרק 1952---1954 (ז' 218).
3 ש. קאַטשערגינסקי: אלידער פון געטאָס און לאנערןי - רעדאַקטירט ה. לייוויק,
אַרױסג, פון אָרגאַניזיר-קאָמיטעט פון אֵלו. ייד, קולטור-קאָנגרעס, דורכן , ציקא"
ביכער-פאַרלאַג, ניו-יאָרק 1948 (ז' 89),
4 ד"ר מאַרק דוואָרזשעצקי: פירושלים דלישא אין קאַמף און אומקום" --
אַרױסג. דורכן ייד. פאַלקספאַרבאַנד אין פראַנקרייך און ייד. נאַצ. אַרבעטער-פאַרבאַנד
אין אַמעריקע, פּאַרין 1948 (ז"ז 224, 234, 245),
5 ,דער יידישער מוזיקיאינסטיטוט אין ווילנע" -- פון אהרן סאַפּיר, אַבסאָלװו. פון אינסט,
אין ווילנע -- אַרטיקל פון דאָנערשטיק 5 יולי 1924 אין , װאַכנשריפט פאַר ליטעראַטור,
קונסט און קולטור".
6 ישראל שליטא: ,המופיקה היהודית ויוצריה", הוצאת יהושע ציצייק, ת"א 1960
(ז' 186),
?. נתן סטאַָלניץ: ננגינה אין יידישן לעבױי, אַרױסג. אין טאָראָנטאָ מאָנטרעאַל, 1957
(ז"ז 71, 72).
8 א. סוצקעווער: (פו וילנער געטאַ" -- מאָסקװע 1946 (ז' 102),
9 הערמאַן קרוק: ,טאָניכך פון ווילנער געטאַ" -- אַרױסג. , ייװו"אָ" -- ניװ-יאָרק
1 וז"ז 111, 151, 235, 438).
0. /,די חזניםיוועלטיי װאַרשע, פעברואַר 1935 (ז' 7), נאָוועמבער 1927 (ז' 22).
1. פּנקם פון דער נטשיכטט פון ווילנע אין די יאָרן פון מלחמה און אַלופּאַציט, רעד. זלמן
רייזען, היסטאָריש עטנאָגראַפישע געזעלשאַפט, ווילנע 1922 (ז' 688).
2 מאַ ריץ גראָס מאַן: יידישע ווילנע אין װאָרט און בילד, ווילנע 1925 (ז' 41),
3 א. מאנג ער, י-. טורקאָוו, מ. פּערענסאַן: ידישער טעאטער אין איי"
ראַפּע. ניו-יאָרק 1968 (ז' 485).
ישראל פייווישיס
(1887-=1942)
אַ כמו חקדמהח
סוף מאַי 1928 האָב איך אָנטײלגענומען
אין אַ קאָנפערענץ פון לערערס אין לאָדזש,
װאָס איז צונויפגערופן געװאָרן דורכן
פאַרבאַנד פון די פּויליש-העברעישע או-
טראַקװיסטישע מיטלשולעס, בראש פון
וועלכן עס זענען געשטאַנען הרב ד"ר מ,ז,
ברוידא און ד"ר אריה טאַרטאַקאָװער.
די טעג אין לאָדזש זענען געווען פּרעכ-
טיקע. נישט בלויז דערפאַר, ווייל עס איז
געווען שיינער פרילינג און דער גאַנצער
אַרום איז געווען פריש און זינגעװװודיק,
נאָר קודם כל דערפאַר, ווייל אַלץ האָט
געאָטעמט מיט גייסטיקער שאַפערישקייט. יידישע שולעס, צייטונגען, ביבליאָטעקן,
טעאַטער-פאָרשטעלונגען, כאָרן, דראַמאַטישע קרייזן, פאָרלעזונגען, ליטעראַרישע
אָװונטן, פּאָליטישע דיסקוסיעס --- לאָדזש האָט געשפּרודלט מיט יידישער קולטור-
טעטיקייט. צו דעם נאָך האָט דאָס יידישע לאָדזש זיך געפרייט מיט די גאַסטראָלן
פון דער ארץ-ישׂראלדיקער ,הבימה",
יעדער אָװונט איז פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַ יום-טוב. די נאַרוטאָװיטשאַ-גאַס,
אויפן אָפּשניט פון פּיאָטרקאָװער ביז דער פילהאַרמאָניע, װוּ די ,הבימה" האָט
געשפּילט, איז געווען אַזױ געפּאַקט, אַז מען האָט ממש נישט געקענט צושטופּן זיך
צום טעאַטער-אַרײנגאַנג. אויף דער גאָס האָט געקלונגען די העברעישע שפּראַך.
דאָס האָבן די ציוניסטישע טעאַטער:באַזוכער געװאָלט ביי דער געלעגנהייט
דעמאָנסטרירן די לעבהאַפטיקייט פון עברית,
און אַרום צוועלף ביינאַכט, נאָך דער פאָרשטעלונג פון ;הבימה", --- װאָס האָט זיך
נישט אָפּגעטאָן אין באַקאַנטן קאַפעהױז קאַסטאָריאַ"?
אין אַזאַ נאָך:חצות האָט זיך דאָ ערשט אָנגעהויבן אַ נניער טאָג. שרייבערס,
זשוורנאַליסטן, אַקטיאָרן, מוזיקערס און סתם קולטור-טוער האָבן זיך דאָ געטראָפן
מיט די הבימה-אַקטיאָרן. ליטעראַרישע ירידים אין מיטן דער נאַכט.
אויך די מוזיקערס ישׂראל פייווישיס און י. זאַקס פלעגן דאָ זיך פאַרנעמען יעדער
מיט זיינע עסקים : אויסגעהערט סאָליסטן (אין דער ,פּיאַנאָי), באַשטימט רעפּערטואַר
פאַר זייערע כאָרן, האַרמאָניזירט לידער און טייל מאָל אַפילו קאָמפּאָנירט,
אין איינעם אַזאַ בחצות הלילה האָט מיך פייווישיס פאַרבעטן אויף אַ פּראָבע פון
זיין כאָר אין דער מיידלעך-גימנאַזיע אויף פּיראַמאָװויטשאַ-גאַס. דערביי האָט ער מיר
180 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
באַמערקט, אַז דער דאָזיקער קאָלעקטיוו איז די קרוין פון זיין אַרבעט : דאָ האָט ער
נישט קיין סכסוכים, דאָ זאָגט אים קיינער נישט קיין דעה און דאָ קאַן ער פירן
זיין אַרבעט אַזױ וי ער אַליין פאַרשטיט,
אויף אַ פּראָבע ביי פייווישיטן
די מיידלעך-גימנאַזיע אויף פּיראַמאָװויטשאַ-גאַס איז געווען אַ מוסטער פון אַ שול-
אַנשטאַלט. דער דירעקטאָר פון דער גימנאַזיע, ד"ר בראַנדשטעטער (אַ זון פון
העברעישן משׂכילישן שרייבער מרדכי דוד) האָט דערפירט די גימנאַזיעץ צו אַ
בללענדיקן מצב. און אויך דער כאָר אונטער דער לייטונג פון באַליבטן געזאַנג-
לערער ישׂראל פייווישיס, האָט געשמט װי דער בעסטער שולכאָר אין לאָדזש,
צו מאָרגנס אין דער פרי, צו דער באַשטימטער שעה, האָב איך זיך געטראָפן מיט
פייווישיסן אין גרויסן זאָל, װוּ ס'פלעגן פאָרקומען די פּראָבעס פון גאַנצן כאָר,
די אָרדנערינס האָבן געמאַכט די געהעריקע צוגרייטונגען, איבערגעשטעלט די
פּיאַנאָ, קאָנטראָלירט די אָנװעזנדיקייט פון די אָנטײלנעמערס און אין צווישנצייט
האָט מיר פייווישיס איבערגעגעבן אינפאָרמאַציעס וועגן דעם כאָר און וועגן אופן
פון אַרבעט. די צאָל זינגערינס האָט דערגרייכט ביז הונדערט. זיי האָבן געזונגען
אין פיר שטימעס : ערשטער און צווייטער סאָפּראַנאָ, אַלט און קאָנטראַלט. די אַרבעט
מיט יעדער שטימע איז געווען אַ סעפּעראַטע, ערשט שפּעטער, ווען זיי האָבן שוין
געהאַט באַהערשט דעם מאַטעריאַל, האָט ער צונויפגענומען דעם גאַנצן כאָר, בכדי.
צו שלייפן דאָס װאָרט און פאַראיינהייטלעכן דעם קלאַנג.
די פּנימער פון די לאָדזשער יידישע גימנאַזיע-שילערינס האָבן געשטראַלט פון
גליק. זייערע חנפולע בליקן און עלאַסטישע באַוועגונגען האָבן באַצױבערט,
אין אַן אויגנבליק האָבן זיי פאַרנומען די באַשטימטע פּלעצער, עס זענען איבער-
געריסן געװאָרן די געלעכטערס און די אויגן פון הונדערט יידישע טעכטער זענען
אין פולער דיסציפּלינירטקײיט געװוענדט געװאָרן צום דיריגענט,
אַ מינוט פון טיפן שטילשווייגן, עטלעכע באַמערקונגען פון דיריגענט, אַ לייכטע
באַװועגונג פון זיינע הענט און אַן אידעאַלע ,פּיאַניסימאָ" האָט זיך דערהערט, וי
פון דער ווייטנס. דורך אַ לייכטער ,;קרעשטשענדאָ? איז דער כאָר אין אַ געוויסן
מאָמענט דערגאַנגען צו אַ קולמינאַטיוער , פאָרטע", בכדי צוריקצוקערן זיך צום
ערשטן דינאַמישן ניואַנס. ווייטער האָבן זיך צעוויגט רויקע קלאַנגען אין שטילער
האַרמאָניע, ווייכע ריטמען, מילדע און צאַרטע טענער. זיסע מעלאָדישקייט, אמתע
קינדער-פאַנטאַזיע.
;ילד, ילד, בואָה? --- אַ קינדערליד פון חנינא קאַרטשעװוסקי אין דער האַרמאָנישער
באַאַרבעטונג פון ישׂראל פייווישיס. די ווערטער און מוזיק וי צוזאַמען באַשאַפן
געװאָרן. גראָדליניקע אינטערװאַלן אַדורכגעפלאָכטן מיט קאָנטראַפּונקטישער קאָמ-
פּליצירטער האַרמאָניזאַציע. קינדערישע פאַנטאַזיע פאַרקניפּט מיט דערװאַקסעגער
מוזיקאַלישער רייפקייט. דער סךיהכל -- אַ צויבערפולער גלאָק, אַ װאָקאַלע
סימפאָניע.
ישראל פייווישיס 181
ישראל פייווישיס מיטן כאָר פון דער העברעישער מיידלעך-גימנאַזיע אין לאָדזש.
דער כאָר האָט געענדיקט און איך בין נאָך אַלץ געווען אין עולם הנגינה. אויף מיין
בקשה האָט ער דאָס ליד איבערגעחזרט און שפּעטער איבערגעגאַנגען צו אַנדערע.
עטלעכע לידער, און יעדער ליד אַן אַנדערע וועלט. דאָס גראַנדיעזע ליד פון בעט-
האָווען /,השמים מספּרים כבוד אל", דאָס שטימונגפולע ,האַרבסט-ליד" פון
מענדעלסאָן, דאָס פּאַטריאָטישע העברעישע פאָלקסליד ,עורה ישׂראל" --- אַ פאַרב-
פולער רעגנבויגן, װאָס האָט אַנטציקט,
דער כאָר האָט זיך איינגעקריצט אין מיין זכרון און ביזן היינטיקן טאָג געדענק איך
זיינע קלינגנדיקע אַקאָרדן, די שטאָלצע יידישע טעכטער און דעם באַהערשטן
ישׂראל פייווישיס,
ער האָט געהערט צו די דיריגענטן, װאָס אינערלעך זענען זיי געווען טעמפּעראַ-
מענטפול און ברויזנדיק, אָבער כלפּי חוץ האָבן זיי זיך באַװוױיגן װוי רויקע און
געלאַסענע: אַ טיפּ פון אַן אמתן פּעדאַגאָג און דערציער, װאָס האָט געװוּסט, אַז
אַלע זיינע גענג און התנהגותן וערן אָבסערװירט פון זיינע תלמידים און אַז ער
מוז זיין אַ מוסטער פאַר די אַלע, וועלכע קומען מיט אים אין באַרירונג,
אַזאַ איז ער געווען בשעת זיין טאָגיטעגלעכער אַרבעט, אויף די גענעראַל-רעפּע-
טיציעס פון זיינע כאָרן פאַר עפנטלעכע אַרױסטריטן, און דער זעלביקער איז ער
אויך געווען, ווען ער איז געשטאַנען אויף דער בינע פון דער לאָדזשער פילהאַרמאָניע,
דיריגירנדיק זיינע קאָנצערטן פון ;,הזמיר", אָדער ,שיר" מיטן באַגלײיט פון
סימפאָנישן אָרקעסטער, 6}
182 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
דער װועג פון א מוזיקער, אַ זוכער
ישׂראל פייווישיס איז געבוירן אין יאָר 1887 אין אַ קליין שטעטל אין גאַליציע.
אין דער קינדהייט איז ער געווען משורר ביי פאַרשידענע חזנים און אין יאָר 1907
איז ער שוין געווען כאָר:דיריגענט אין דער גרויסער שול אין בראָד. מיט צוויי
יאָר שפּעטער איז ער אויפגענומען געװאָרן אין טאָרנע (טאַרנאָוו) װוי דיריגענט פון
כאָר אין דאָרטיקן טעמפּל. גלייכצייטיק האָט ער אָנגעהויבן אַנטװיקלען אַן אַלגעמײינע
יידיש-מוזיקאַלישע טעטיקייט אין דער שטאָט, |
ער האָט געשאַפן אַ מוזיקשול און שפּעטער, אין יאָר 1912, האָט ער אָרגאַניזירט
אַ יידישן געזאַנג-פאַראײין אונטערן נאָמען ,,האַרמאָניאַ?. די אָרגאַניזאַציע האָט זיך
פאַרברייטערט און איז געװאַקסן פון טאָג צו טאָג. אין אָנהייב האָבן אין איר
דאָמינירט אַסימילאַטאָרישע עלעמענטן, אָבער אַ דאַנק דער השפּעה פון פייווישיסן
האָט זי באַקומען אַ נאַציאָנאַלן כאַראַקטער.
דער כאָר האָט אָפט אָרגאַניזירט מוזיק-אונטערנעמונגען און פלעגט אַפילו אַרױס-
פאָרן מיט קאָנצערטן אין די שכנותדיקע גרעסערע שטעט. אַזאַ קאָנצערט איז אַ מאָל
פאָרגעקומען אין קראָקע, אין זאָל פון אַלטן טעאַטער, װאָס פלעגט געגעבן ווערן
נאָר פאַר אַרטיסטן מיט אַ גרויסן נאָמען. דער קאָנצערט האָט צוגעצויגן די גאַנצע
יידישע און פּוילישע אינטעליגענץ און איז פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַ מאַניפעס-
טאַציע פאַר דער יידישער מוזיק, |
די ערשטע וועלט-מלחמה האָט פייווישיסן פאַריאָגט קיין ווין, װוּ ער האָט אינטענסיוו
געלערנט אַ סך און איבער זיך געאַרבעט. באַלד נאָך איר פאַרענדיקונג איז ער
געקומען קיין קראָקע, און ער איז געװאָרן דיריגענט אין דאָרטיקן טעמפּל, װווּ
עס איז געווען חזן דער דעמאָלט באַרימטער יוסף פישער. אויך דאָ האָט ער זיך
נישט באַנוגנט מיט זיין טעטיקייט אויפן געביט פון יידישער ליטורגיע, נאָר אויך
פאַרלייגט אַ מוזיקשול און קאַָנצענטרירט אַרום זיך אַלע ליבהאָבער פון יידישער
מוזיק,
דער אָרטאָדאָקסישער גייסט, װאָס האָט געהערשט אין קראָקע, האָט אים אָבער
געהאַמעװעט אין זיין אַרבעט. ער איז אַװעק קיין לעמבערג. דאָ איז ער געװאָרן
לערער פון געזאַנג אין דער יידישער גימנאַזיע, איבערגענומען די לייטונג פון כאָר
אין דאָרטיקן טעמפּל און אָרגאַניזירט דעם כאָר ביי דער עקזיסטירנדיקער שוין
יידישער ליטעראַרישיאַרטיסטישער אָרגאַניזאַציע.
דער כאָר אין טעמפּל איז געווען אַ געמישטער און האָט געזונגען אין גייסט פון די
רעפאָרם-געמיינדעס אין די מערב-אײראָפּעישע לענדער. ער אַלײן פלעגט אויך
זיין דער אָרגאַניסט און האָט באַגלײט דעם כאָר. די טענדענץ איז געווען נישט
צו ענדערן דעם סידור. עס איז נישט געווען קיין שום אויסזיכט אַריינצוברענגען
אין רעפּערטואַר אויסבעסערונגען. אַן ענלעכע סיטואַציע האָט געהערשט אין יידישן
,ליטעראַריש-אַרטיסטישן פאַרבאַנד. דער כאָר, וועלכן ער האָט געפירט, האָט
געמוזט אַרבעטן לויט ליניעס, װאָס אַנדערע האָבן אָנגעצײיכנט. אויך דער גייסט
6 יי יאודעיך ׂ } 6:2456)
יז 1935 0 !12 .ת6 4 /ט לאדזש, פעב :
- " "יי 1062 7 406 ס| ה י פעבּרואד .193 4 0058 -- 231,840
פי? דעס כבוך אייך איינצוט 4 מט! 14 009--66481286.
5 ר עכער : : : האָדן טורת דער 2 2 ז
סווסטנ ד66א0א 517צ0)62: בבוד דעס סליעריקן וב אנ צערט:אקאדעמיע 2211 5 )6 )עשז יש
ונאססמאא 2 עס ש ןגעג "יי ? פייווישי 11492004 ח{סט 528005---881:0 71
עביט ת :
93גז ו 002 "? אי 0 יעריקער. מג שסאת?2פאצחם .8 :5010
אין 6 7 קפוישער = טעטיקיי ֶׂ
(: ְ אקאדצמי : ו יטדוש, ק ט : וּ יט 8 דע
' 2680 016618} א א | * קימט לאר זונטאג דעס 19 פעכר., ן 210 1606 126 -- 8286
= פוגטצטץ ואס 3 - דער יראס *י להאַרמאָניע! גארוטאָי. יה * 89 אֵױנט /011 2חסאצש
טוט *יסייליגונג פן ו אדיטשא 20, : : :
{; לי חשוכן יובילאַר, חזג!{ס 5261 {סמסטות -- 1106
פראגמענטן פון אראטאריום מיט אַכטונג י 2 -- , !אט
א) נום ,,יחודה המפבייי ייביליליקאָמיטננ |מט1 1 :0650/662
: מער 58 אלטערמטן א +. 1 1 -- 0
ג) נומער 49 אי ר אט טאר עלענבערן ה, די- ומ מ(ג1א --- 827 621 .
+! תהלים קאפ 42 ידע ני., ר"ר פערעלמאן 8,,, דיר, 6),' 52610 --- 11015235 4
' , 3רטנדסטטטט- פּאַוגאַנסקל 8 .
וי : טעטער מ,, דחם 5 עי 5 אַדו; 60 142216 -- 306442
יסגעפירט פון געמישטן ,, שיר" כאר * בשוסטאָטשניט = פאלעה 0 א 6-- שס,}
: .. שוסטאלסקד ר 0 פפיעק 8 דיה 3161 --- |
לאז זשער פילהארמ. ארקעסטעך וִ דארגופאנק, רעד, פאלק 5 א ו: , 86 6
סאפּראן סאלא ; יו יי פלרן פ., פּראָט אפאן , רעד, 6 02חס;צש
פויזט 10 { סאלא; פרל. ס, קראפיווניק, היישעירדאַנכקי = (קאפַאקעו ק. עי צִ 5
מינוט געידיטין ס. סקא ס,
לאקס רינער ש,, דום
גו+ = 2 רענגיס אד י. = * .
7 3 טייפ : אַשקאָהיטש ו, מ. יק מלכה וצד היובל לכבוד הפרופ, י. פיבישיס
זאַקִרסקא ס. אילגשטיין ש.
,: 5 1., ר"רה פרוי שווייג 0, הי היח טקטסטטן קחחטי חייה זי ןלייה היח יייז
אלקס:לידער 22 = עטריך א. דיף,
1 2יט 2 2 )2 לודז, בש
אראנזשירט פון יובילאר
קאַפּעלאַ) |
4
|
ישטן ,, שיר'' כאר |
|,מעשה-ברשית" ני"ר 960/98
וִ
ג. פ. הענדעל -- פראגמענט פין דער אָראַטאָריע
יציאת:מצרים" ניר 10
ג.פ, הענדעל -- פּראַגמענט פון דער
,יהידהיהמכבי* נ"ר 40
י. היידן -- פּראַגמענט פּוּן דער אָראַטאָריע
אָראַטאָריע
ר -
פ. מענדעלספן -- 8 פראַגמענטן פין דער
אָראַטאָריע , אליהו" נ"ר נ"ר 8, 34, 99
אויסגעפירט דוּרכן ,שיר":כאַר {
מיט דער בּאַגלייטוּנג. פור4
פילהאַרמאַניע:אַרקעסטער ;
4
8
א. 1 !
אנו מתכבדים בזה להזמין את כ' א*
האקדמיה החגיגית
בלוית קונצרט
לכבוד הפרופ. י,, פיבישיס
ליובל העשרים שלו בשטת המוסיקה ועשר שנות פעלתו ב
החאקדמיה תתקיים ביוט הראשון כ"ג שבט (19 פעב
בשעה 830 בערב באולם ה, פילהרמוניה" (נארוטוביץ 20),
בהשתתפותו ש* בעל היוב",
ברג שי טמבוד
ועד היובל:
54ע411/152ץ 1 .{סזון 1 24
184 י; פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
אין דער גימנאַזיץ איז נישט געווען קיין בולט-נאַציאָנאַלער. די גאַנצע אַטמאָספער
אין לעמבערג האָט נישט אַנטשפּראָכן זיין גייסטיקער איינשטעלונג און אוודאי נישט
זיין דינאַמישער נאַטור,
אין יאָר 1922 האָט ער פאַרלאָזט לעמבערג און איז אַריבערגעפאָרן אין דער צווייט-
גרעסטער שטאָט אין פּױלן, אין לאָדזש, די גרויסע יידישע קהילה מיט אירע צוויי
הונדערט טויזנט יידן, װאָס האָבן געשמט פון זייער אונטערנעמערישן גייסט, האָבן
שוין פון לאַנג געהאַט אויפגעשטעלט אַ שטאַרקן ,הזמיר", מיט כאָר, אָרקעסטער
און אָרגאַניזירטער מוזיקאַלישער טעטיקייט. עס האָבן שוין דאָרט געהאַט דיריגירט
זאַװל זילבערטס און לעאָ ליאָוו. עס האָט געפעלט איצט אַ דינאַמישער דיריגעגט,
װאָס זאָל דעם כאָר אַרויפפירן אויף נייע וועגן, װאָס זאָלן אָפּשפּיגלען די שפּרודל-
דיקייט פון יידישן לעבן אין לאָדזש,
און ישׂראל פייווישיס האָט דאָס געטאָן. אין זיין צייט האָט דער ,הזמיר" באַקומען
דעם שװונג און גלאַנץ פון די צייטן פון זיין גרינדער און ערשטן דיריגענט, דעם
נדבן און פאַנאַטיקער פון יידישער נגינה, חייקל יאַנאָווסקי. ער האָט געזונגען לידער
פון אַרבעט און קאַמף, װאָס האָבן אין זייער אינהאַלט אַנטשפּראָכן דעם גייסט פון
אַרבעטמענטש אין לאָדזש און גלייכצייטיק אויסגעפירט װערק פון הענדעל, בעט"
האָווען און מענדעלסאָן. ספּעציעל האָט ער זיך קונה-שם געווען מיט די אויסגעפירטע
אָראַטאָריעס, װאָס זייער קינסטלערישער ניואָ איז געווען װוי פון פּראָפּעסיאָנעלע
זינגערס. ער האָט אויך שטענדיק אַריינגעפלאָכטן אין פּראָגראַם חלוציש-ציוניסטישע
לידער,
דאָס האָט געדויערט ביז 1922, די אידיליע האָט זיך געענדיקט. דער העטעראָגע-
נישער צוזאַמענשטעל פון כאָר האָט געשטערט זיין אייניקייט. עס האָבן זיך אָנגעהויבן
מחלוקתן, אין אָנהײב צוליב מיינונג-פאַרשידנהייטן וועגן רעפּערטואַר און מעטאָדן
פון טעטיקייט, און שפּעטער צוליב פּריואַטע אינטערעסן. עס איז געקומען צו
אַ ריס, אַ גרויסער טייל פון כאָר איז אַװעק פון ;הזמיר" און געגרינדעט אַ נייעם
כאָר ,שיר" מיט ישׂראל פייווישיס בראש.
;שיר" איז געווען אַ געמישטער כאָר און פון ערשטן מאָמענט אָן האָט דער דיריגענט
געלייגט אַכט אויף דער מוזיקאַלישער אויסבילדונג פון זיינע מיטגלידער. עס זענען
געקומען אַ סך נייע עלעמענטן פון אַרבעטנדיקער אינטעליגענץ, װאָס האָבן דאָ
געפונען פאַר זיך אַן אָרט פאַר מוזיקאַלישן און געזעלשאַפטלעכן אויסלעבן זיך,
די אַרבעט איז געווען אַן אינטענסיווע און נאָך אַ קנאַפּ יאָר אַרבעט איז געווען
צוגעגרייט אַ גרויסער קאָנצערט.
דעם 19טן פעברואַר 1922 איז אין זאָל פון דער לאָדזשער פילהאַרמאָניע פאָרגעקומען
אַ יובילעאום-קאָנצערט לכבוד ישׂראל פייווישיס, צוליב זיין צװאַנציק:יאָריקער
מוזיקאַלישער אַרבעט בכלל און צען-יאָריקער טעטיקייט אין לאָדזש בפרט. דער
כאָר האָט געזונגען אַ גרויסן טייל פון הענדעלס אָראַטאָריע ;יהודה המכבי",
מענדעלסאָנס אַ פּרק תהלים (מ"ב) און יידישע פאָלקסלידער אין דער באַאַרבעטונג
פון יובילאַר (;אוי, לאָמיר ביידע אַ ליבע שפּילן", ,הער נאָר דו, שיין מיידעלע")
ישראל פייווישיס
דער כאָר איז געװען באַגלײט פון
פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער און בי
דער פּיאַנע האָט אַקאָמפּאָנירט לעאָ-
נאָראַ לאַקס. באַגריסט דעם יובילאַר
האָבן רעדאַקטאָר ל, פוקס און די"
רעקטאָר א. פּערלמאַן.
די דאָזיקע קאָנצערט-אַקאַדעמיע, װאָס
איז געווען דער ערשטער גרויסער
אַרױסטריט פון נייעם כאָר, האָט גע-
געבן זיינע מיטגלידער סטימול צו
נייע אָנשטרענגונגען. דער קאָלעקטיוו
איז אַרױף אויפן דרך המלך און איז
געװאָרן אַן ערנסטער מזיקאַלישער
אינסטרומענט אין ידישן לאָדוש.
,שיר" איז געװאָרן די נייע רעפּרע-
זענטאַנץ פון דער צווייטער יידישער
קהילה אין פּוילן אויפן געביט פון
יידישער מוזיק,
באַלד ביים אָנהייב פון דער דייטשער
אָקופּאַציע איז ער איבערגעגאַנגען
קיין װאַרשע און זיך געשטעלט צו
דער דיספּאַזיציע פון דער אונטער-
ערדישער באַװעגונג. ער האָט אָרגאַ-
ניזירט אַ קינדערכאָר, װאָס האָט אויס-
געפירט טיילן פון אָראַטאָריעס און
פלעגט זיך מיטבאַטײליקן אין פאַר-
שידענע קאַנצערטן און קולטור-אונ-
טערנעמונגען אין װאַרשעװער געטאָ,
בעת דער ליקװידאַציע פון װואַרשע-
װער געטאַָ האָבן אים די דייטשן
אַרױסגעשיקט אין פאַרניכטונג-לאַגער
פּאָניאַטאָוו, װוּ ער איז שפּעטער דער-
מאָרדעט געװאָרן,
ער איז דערמאַנט געװאָרן אין בריוו
185
23 19 ּ ,19 ס5 +זן
{אוזטילגרע 6 ר
צשסצטווטוונט! זזסטוזם)
גלקצוש(גז ! זםזן /ח2ם טא
-ט0116גון 1601011696 568180160
-16ת ער 810 00060216 8206680
2062 0 םת גס 19 .6 02160106
|ןתסמזזהם/11 שש 10020אר 8.80
מ0ע0ס14סן ששי01160820טן 1006
וְהון } 1סעק 6201 גוא! 8ו(מז81/266 2
ט/082טע טי 7ת0ע01240 {82ץ132טט
8 20-161018 1620 2
ש שסהזץ 8ז10-16018 1 8מ2402טמז
.4041
-011 /0268012 048ק ,1:0066:016 שִט
;}1 .1640 6מ05100 8:0600) מ/012
16 .4 .זע 260000016016:נט ,פאט
.10 /680 04:21ט 01018 ,(מ8גם|סז
,. מסמזצ41/8 .018 1:00218 , /6320,
-{מט1מ8ז2 .5 .ץ 8018448 0182
-|סםת 8022(4ץטט /141012 ,0282/8
-018 ע /1:20:0684 1618260מ0104ן
-118608 014028, 1188018 גמטןזס}
ג881,, 08מ061880מ216 082 8ט8ס
/821, 0 626 װ6ס/0028 ."42
-ט{ 16501נן .270 820:68 8מ0;טטו
.0011848 ט1ת8008:מס זי מסצטשסם
8 +ס 10:460:8016 7שץתן
.1,8088688
1 גנוצ {שי01160820טן 14000616
01עסן .יס 60890948ק 428511200620
4ת8826ם זט /018טטץטט 182788זטן1 .1
.281016165068016 0161/16ט 10168016
4 0626 זי 0116 202081816
82097018םת 460 23.00 00 זם 785
38--992 .וןמסנמש171188 1:89316
פון ד"ר עמנואל רינגעלבלום וועגן דער
קולטור-טעטיקייט אין װאַרשעװער געטאָ און איז אַריינגענומען געװאָרן אין דער
רשימה פון 320 דערמאָרדעטע געזעלשאַפטלעכע טוער, קינסטלער און קולטור-
מענטשן, װאָס דער יידישער נאַציאָנאַלער קאָמיטעט אין װאַרשע האָט איבערגעוויזן
קיין לאָנדאָן דעם 24סטן מאַי 1944,
186 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
אידעע און קאַמפּאַזיציע
ישׂראל פייווישיס איז דערצויגן געװאָרן אין אַ צייט, ווען דער יידישער אַרום איז
געווען אָנגעלאָדנט מיט אידעען און שטרעמונגען מכל המינים. זיין סביבה איז
געווען די סביבה פון די קעמפנדיקע יידישע מאַסן פאַר נאַציאָנאַלער און סאָציאַלער
באַפרײיונג. ער האָט מיטגעלעבט מיט די פּראָבלעמען פון דער מאָדערנער הע-
ברעישער און יידישער ליטעראַטור און איינגעזאַפּט אין זיך אַלע אירע גייסטיקע
ווערטן. ער איז געװאָרן אַ טייל פון זיי, און אַלע זיינע טאָגטעגלעכע טוּונגען זעגען
געווען זייער אויסדרוק,
שוין אין יאָר 1907, ווען ער האָט נאָר אָנגעהויבן זיין פּראָפּעסיאָנעלע מוזיקאַלישע
אַרבעט אין בראָד, האָט ער זיך דערנענטערט צו דער פּועלי-ציון-באַװעגונג און
געשטעלט אין איר דינסט זיין טאַלאַנט. דאָס זעלביקע האָט ער געטאָן שפּעטער
אין טאַרנאָוו. דער כאָר ,האַרמאָניאַ" האָט געשפּילט אַ וויכטיקע ראָל אין מאָביליזירן
די יידישע אינטעליגענץ פאַרן געדאַנק פון אַרבעטנדיקן ארץ-ישׂראל. זייער אָפט
פלעגט ער סטימולירן דעם פּועלי-ציוניסטישן אַקאַדעמישן קרייז ,חרות" צו
אָרגאַניזירן קולטור-אונטערנעמוננען, פאַרבונדענע מיט מוזיקאַלישע אַרױסטריטן
בכדי אַזױ אַרום אונטערצוהאַלטן די פּאַרטײיַשע אַקטיויטעט אין דער שטאָט.
ער איז געווען אין כסדרדיקן קאָנטאַקט מיט די פירנדיקע חברים פון דער פּועלי-
ציוניסטישער באַועגונג, געלייענט די פּאַרטײ-ליטעראַטור, און איז געװאָרן אַן
אמתער טיפּ פון אַ סאָציאַליסט-ציוניסט, ער האָט ביים צונויפשטעלן דעם רעפּער-
טואַר פאַר זיינע כאָרן דאָס געברענגט צום אויסדרוק: דעם אומעט פון ליידנדיקן
אַרבעטסמענטש פון איין זייט און די לעכצונג נאָך פרייהייט און נאַציאָנאַלער
דערװאַכונג פון דער צווייטער.
האָבן די קאָנצערטן זיינע אָפּגעשפּיגלט דאָס, װאָס איז אים געלעגן אויפן האַרצן,
לידער פון הונגער און פאַרצווייפלונג און געזאַנגען פון ראָמאַנטישן עבר, קאָמפּאַ-
זיציעס, װאָס האָבן אויסגעדריקט לוסט צו קעמפן קעגן אונטערדריקונג, און
שאַפונגען, װאָס האָבן סימבאָליזירט נאַציאָנאַלן שטאָלץ, זייער הויך האָבן ביי אים
אָפּגעקלונגען די לידער פון האָפענונג און גלויבן, מעלאָדיעס, װאָס האָבן גערופן
צו פאַרטיידיקונג און אויסדויער און האָבן געשטאַרקט דעם יחיד אין זיין קאַמף
פאַר עקזיסטענץ.
ער האָט זיך גענויטיקט אין אמתע יידישע אַרבעטער-מאַסן, בכדי זיי צו ברענגען
זיין ליד. אַרבעטער-מאַסן מוטיקע און אַנטשלאָסענע, נישט אַזעלכע, װוי אין באַלע-
באַטישן קראָקע און אַסימילאַנטישן לעמבערג, נאָר אַזעלכע, וי אין פּראַלעטאַרישן
לאָדזש. איז פאַר אים געווען אַ גרויסע דערגרייכונג דאָס באַזעצן זיך אין דער
רירעוודיקסטער יידישער קהילה אין פּולן און דאָס אידענטיפיצירן זיך מיט אירע
אַרבעטנדיקע מאַסן. נאָך מער נאָענטקייט האָט ער געפילט צו די טיילן פון דער
יידישער יוגנט, װאָס האָבן זייער אייגענעם גורל פאַרבונדן מיטן גורל פון חלוצישן
ציוניזם, אין זיי האָט ער געזען דעם אַװאַנגאַרד פון פאָלק.
ישראל פייווישיס 187
האָט ער זיך בלב ונפש אַרינגע-
װאָרפן אין דער אַקציע פון שאַפן
כאָרן אין די הכשרה-פּונקטן אין
לאָדזש און אומגעגנט. דער כאָר
אין קיבוץ א"נ פון באָראָכאָוו האָט
באַקומען אַ נאָמען אין מוזיקאַלישן
לאָדזש. דאָס איז געווען אַ פיר-
שטימיקער, צעמענטירטער זינגער-
קאָלעקטיוו, װאָס איז געװאָרן דער
אויסדרוק פונעם נייעם גייסט אין
די קיבוצים. דער רעפּערטואַר --
בעיקר געשעפּט פון דער ניער
מוזיק, װאָס האָט זיך דעמאָלט גע-
שאַפן אין ארץ:ישׂראל -- האָט
באַזונגען די גבורה פון דעם זיך-
בויענדיקן נייעם לעבן אויף דער
אייגענער ערד און דעם העראָיִשן
געראַנגל פאַר פאַרווירקלעכן די
וויזיע פון ,;באחרית הימים". עס
זענען געזונגען געװאָרן לידער פון פייווישיס געצייכנט פון באַקאַנטן לאָדזשער
חנינא קאַרטשעוװוסקי, יוסף מילעט, קאַריקאַטוריסט י. כהגה.
יואל ענגעל, משה ביק און אַנדערע,
ישׂראל פייווישיס האָט אין דער זעלביקער צייט באַאַרבעט אַ סך פאָלקסלידער
פאַר פירשטימיקן כאָר און נאָך דעם, וי ער אַליין האָט זיי אױיספּראָבירט אין זיינע
כאָרן, האָבן זיי געװאַנדערט איבער גאַנץ פּױלן. די באַאַרבעטונגען, װאָס זענען
געווען געבויט אויף פּאָליפאַנישע יסודות, האָבן זיך אויסגעצייכנט מיט לייכטער
מעלאָדישער ליניע און מיט האַרציקײט. ער האָט אויך קאָמפּאַנירט קינדערלידער
צו טעקסטן פון העברעישע דיכטערס. דעם גרעסטן דערפאָלג האָט ער דערגרייכט
מיט זיין ליד ,מחול מסדה".
אין די צװאַנציקער יאָרן האָט דער העברעישער דיכטער יצחק למדן אָנגעשריבן
זיין באַרימטע דראַמאַטישע פּאָעמע מסדה. דאָס איז געווען אַן אַפּאַטעאָז פאַר דעם
אידעאַליסטישן חלוץ פון דער דריטער עליה. יצחק למדן װאָס האָט געהאַט
מיטגעמאַכט די בלוטיקע צייטן פון דער ערשטער וועלט-מלחמה און די היימלאָזיקייט
פון אַ געפּלאָגטן, װאַנדערנדיקן יידישן יוגנטלעכן, האָט זיך אַנטוישט אין די חסדים
פון די אומות העולם. אויך די אָקטאָבער-רעװאָלוציע, אין וועלכער ער האָט
געגלייבט, האָט נישט געלינדערט זיינע ליידן. דעם איינציקן אויסוועג פאַר זיך
און פאַר זיין פאָלק האָט ער געפונען אין נאַציאָנאַלער אויסלייזונג. האָט ער אין זיין
פּאָעמע געשילדערט די מסירת-נפשדיקע אַרבעט פון חלוץ, װאָס צזאַמען מיטן
188 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
,באחת ידו עושה במלאכה ואחת מחזקת השֶׁלח", האָט ער זיך צוגעשפּילט אויף
דער גאַרמאָשקע און אין יעדער פרייער מינוט אױיסגעטאַנצט די פרייד פון זיין
נשמה,
;מחול מסדה" איז געווען דער טייל אין דער פּאָעמע, אין וועלכן דער חלוץ האָט
אױיסגעטאַנצט דעם טאַנץ פון יידישע דורות. האָט ישׂראל פייווישיס פאַרפאַסט
צו דעם ריטמישן טעקסט אַ מעלאָדיע, װאָס איז געװוען דאָס געזאַנג פון יידישע
דורות, טאַנץ, ליד און װאָרט זענען דאָ געװאָרן איינס. יידישער בטחון, חסידישע
התלהבות און חלוצישער כוח האָבן באַקומען איין מוזיקאַלישן צודעק און האָבן
זיך צעפלאַקערט אין אַ גרויסן פייער, דאָס ליד /מחול מסדה" פון ישׂראל פייווישיס
איז געװאָרן פון די פּאָפּולערסטע לידער אין דער יידישער וועלט, אַזױ צװוישן
דער חלוצישער יוגנט אין אַלע לענדער, וי צװוישן די בויער פון אַ נייער ווירק-
לעכקייט אין ארץ-ישׂראל.
די מעלאָדיע פון ;מחול מסדה" אַנטהאַלט 16 טאַקטן, געבויטע --- לויטן טראַדיציאָ-
נעלן שטייגער -- אויף צויי מוזיקאַלישע פראַזעס. די אינטערװאַלן און דער
ריטעם זענען פול מיט אויסדרוק. עס אַנטפּלעקט זיך די האַרטנעקיקײיט פון זיבעטן
טאָן, װאָס לאָזט זיך דאָ בשום אופן נישט העכערן (אַפילו דעמאָלט, ווען די אַלגעמײנע
מעלאָדיע בעט זיך דאָס) און עס דערשיינט דאָ אָפט די קװאַרטע, װאָס איז אַזױ
כאַראַקטעריסטיש פאַר דער פּלאַגאַלישקײט פון דער יידישער מוזיק. דער ריטעם
איז אין ערשטן טייל אַ מאַסיווער און שווערער, אַזױ וי ער װאָלט געווען צוגעפּאַסט
צו די באַװעגונגען פון הענט בשעת שוערער פיזישער אַרבעט, און אין צווייטן
טייל -- אַ לייכטער, אָנגעפּראָפּט מיט סינקאָפּעס, וי ער װאָלט גערופן צו הייבן
די פיס און צו טאַנצן.
,מחול מסדה" איז געװאָרן דאָס ליד פון ראָמאַנטישן צויבער און דערהויבנדיקייט
אין חלוציש-קיבוצישן לעבן אין ארץ:ישׂראל און פאַר די ציוניסטישע יוגנט-
באַװעגונגען אין גאָר דער וועלט איז עס ביזן היינטיקן טאָג געבליבן דער סימבאָל
פון אידעאַליסטישן פייער, |
8
דער וועג פון ישׂראל פייווישיס איז געווען דער זעלביקער װאָס פון זיין פאָלק,
רעאַליסטיש און װיזיאָנעריש. פון איין זייט אַן אומאויפהערלעכער געראַנגל פאַר
מאַטעריעלן קיום, און פון דער צווייטער -- אַ כסדרדיקער שטרעבן צו שענערס
און העכערס. ער איז געווען אי בונטאַר אי פאַנטאַזיאָר, אַ מענטש אַן אומרו, װאָס
האָט שטענדיק פּלאַנירט, עקספּערימענטירט און רעאַליזירט,
זיין מוזיקאַלישע אינספּיראַציע האָט ער געשעפּט פון די טיפענישן פון די יידישע
אַרבעטער-מאַסן און דעריבער איז זיין ליד געווען יידיש און אוניװוערסאַל, דאָס
יידישע האָט ער אוניװוערסאַליזירט און דאָס אוניוװוערסאַלע פאַריידישט,
ישׂראל פייווישיס איז געווען דער שמידער און פאַרשפּרײיטער פון חלוצישן ליד
אין פּוילן. דאָס איז געווען דאָס ליד פון זיינע עמאַציעס און טרוימען, דאָס איז
ישראל פייווישיס 189
אויך געווען דאָס ליד פון צענדליקער טויזנטער חלוצים, װאָס האָבן עס געטראָגן
אויף זייערע ליפּן בשעת זייער עליה קיין ארץ-ישׂראל,
אין דער גאַלעריע פון יידישע מוזיקערס אין פּױלן אין דער צייט פון צװישן
ביידע וועלט-מלחמות פאַרנעמט ישׂראל פייווישיס איינעם פון די בכבודיקסטע
ערטער,
ביבליאָגראפיע
יאָנאַָס טורקאָוו: ,פֿאַרלאַשענע שטערןי, באַנד איינס, אַרױסג. פון צענטראַל
פאַרבאַנד פון פּוילישע יידן אין אַרגענטינע, 1953 (ז' 12),
מלך ניישטאַדט: ,חורבן און אױיפשטאַנד פון די יידן אין וארשע", תל-אביב
8 (ז"ז 313, 587).
2612 טי 001806 שי צסס0 1 2015614 21///1060061 : 8ץע1312820 1866082' 1,600
(ו' 69) 1964 14188000,. שש 24 1
7 טשטסטי1 , "'2:/021 6 14001016 106 241121/66,, : 21160 ממס1ת
רעפּערטואַר פון י. נערשטיינס כאָר, צונויפגעשטעלט פון י. גערשטיין, אַרױס,: געזעלש,
פריינד פון יידישער גימנ. ווילנע 1927 (ז' 14).
י. ש ליטא: {חמופיקה חיהודית ויוצריה". הוצאת יהושע צ'ציק, תל-אביב 1960
(1' 186),
יאַנאַָס טור קאָוו: אאַוי איז עם געװוען', בוענאָס-איירעס 1948 (ז"ז 70, 93, 110,
4 224, 439, 505).
,די שול און די חזנים-װועלטיי, װאַרשע, יאַנואַר 1937 (ז' 20), מאַי 1937 (ז' 15).
-1118 1:0011512 .296 060618102 ...0840 10216ט 21658 :102טינעסם זת ;8מסמע
(ז' 15) 1947 שיסא8עא--1:602--28008עפזסטט .0.8.2.2 עשנם תמעסץצסט
א. מ אַ נגער, י סורקאָו, 8'. פּערנסאַן: יײדישער טעאַטער אין אײיראַפֿעו/
ניו-יאָרק 1968 (זי 458).
עמנואל רינגעלבלום: כתמים פון נעטאָ, באַנד צוויי, ייד. היסטאָרישער
איגנסטיטוט אין פּוילן, פאַרלאַג יידיש-בוך", מאַי 1962 (ז' 205).
. זלמן זילבערצווייג: לעקסיקאַן פון יידישן טעאַטער, קדושים-באַנד, מעק-
סיקאָ-סיטי 1967, פאַרלאַג , אלישבע" (ז' 3918).
, פפר מלחמות הגיטאות, העורכים : יצחק צוקרמן ומשה בסוק. הוצאת הקיבוץ המאוחר,
בית לוחמי הגיטאות 1958 (ז"ז 25, 142),
יוסף קאַמינסקי
(1903--=)
צוויי װעלטן -- צוויי קװאַלן
ווען בראָניסלאַוו הובערמאַן האָט אין די
יאָרן 1925--26 אָרגאַניזירט דעם ארץ-
ישׂראלדיקן פילהאַרמאַנישן אָרקעסטער
און איז געווען פאַרטאָן אין מאָביליזירן
פּאַסיקן מענטשן-מאַטעריאַל פאַר אים,
האָט ער אויך געװאָלט געװוינען דעם
עטלעכע-דרייסיקיעריקן פידלער יוסף
קאַמינסקי פאַר זיין פּלאַן. שוין מיט עט-
לעכע יאָר פריער -- בשעת איינעם פון
זיינע באַזוכן אין װאַרשע -- האָט ער ביי
אַ געלעגנהייט געהאַט אויסגעהערט דעם
צוקונפטיקן קאָנצערט-מייסטער פון אָר-
קעסטער און געהאַט צוגעשריבן די פאָלגנדיקע באַמערקונגען:
,יוסף קאַמינסקי, 28 יאָר, קרולעווסקאַ 29, קאָנצערטמײיסטער פון ראַדיאָ, אויסגש-
טיילט ריינע שפּיל, אויסגעצייכנטע ערלעכע טעכניק, גוטער קװאַרטעטיסט און
פּרימאַװיסטיסט? (װאָס שפּילט גלייך אָן צוגרייטונג),
יוסף קאַמינסקי איז דעמאָלט געווען געבונדן מיט פאַרשידענע אַרבעטס-קאָנטראַקטן
אין װאַרשע און ער האָט נישט געקענט אָננעמען די פאַרבעטונג. עס האָט אים
שטענדיק וויי געטאָן, װאָס דער גורל האָט פון אים אַװעקגענומען די מעגלעכקייט
צו זיין צװישן די ראשונים. אָבער וי נאָר ער איז באַפרײיט געװאָרן פון זיינע
פאַרפליכטונגען, האָט ער צוזאַמען מיט זיין פרוי און זון פאַרלאָזט פּוילן און זיך
באַזעצט אין תל-אביב, װוּ ער האָט איבערגענומען דעם פּאָסטן פון קאָנצערט-
מייסטער אין פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער.
ביז 1927 איז יוסף קאַמינסקי געווען אַן אַקטיווער מוזיקער אין פּױלן און איז
געווען פּערסאָנאַ גראַטאַ, אַזױ אין דער אַלגעמײנער פּוילישער מוזיק:וועלט, וי
אויך אין דער יידישער מזיק-משפּחה. ער האָט זיך שוין געהאַט געקויפט זיין
נאָמען אין ביידע וועלטן, אין דער אַלגעמײנער -- אַ דאַנק זיינע הויכע קװאַליטעטן
וי פידלער-װוירטואָז, סאָליסט און קאָנצערט-מייסטער אין פילהאַרמאָנישן און
שפּעטער אין ראַדיאָ-אָרקעסטער. אויך וי דער גרינדער און טאָנגעבער פון באַקאַנטן
אין פּולן און אין אױיסלאַנד ;װאַרשעװער קװאַרטעט?, װאָס איז עטלעכע מאָל
געװאָרן אויסגעצייכנט פון דער פּולישער רעגירונג פאַר פאַרדינסטן אויפן געביט
פון פאַרשפּרײטן קאַמעראַלע מוזיק. און אין דער יידישער -- וייל ער האָט
אַרױסגעװיזן אינטערעס פאַר דער יידישער שפּראַך און איר ליטעראַטור, געווען
יוסף קאַמינסקי 11
פאַרבונדן מיטן יידישן קולטור-לעבן, שרייבנדיק מוזיק צו ערנסטע יידישע טעאַטער-
פאָרשטעלונגען און -- ועל כולם -- ווייל ער איז געווען אַ זון פון דער , מאַמע
פון יידישן טעאַטער", אַ זון פון דער באַקאַנטער אין פּוילן קאַמינסקי-משפּחה,
װאָס האָט מיט שטאָלץ געטראָגן די קרוין פון דער דעמאָלט נאָך גאָר יונגער
יידישער טעאַטראַלער קונסט,
געבוירן און דערצויגן אין פּױלן, האָט ער אין זיך איינגעזאַפּט די שענסטע ווערטן
פון דער פּױלישער קולטור, די אידעאַלן פון אַדאַם מיצקעוויטש, יוליוש סלאָ-
וואַצקי און איגנאַצי קראַשינסקי : די פּייזאַזשן פון די פּוילישע פעלדער, וועלדער
און דערפער און די מעלאָדיעס פון די פּולישע מאַזורקעס, קראַקאָװיאַקעס און
קויאַװיאַקעס, זענען אים געשטאַנען פאַר די אויגן, האָבן אים געקלונגען אין די
אויערן.
אין דער זעלבער צייט האָט די טראַדיציאָנעלייידישע שטוב פון זיינע עלטערן --
טראָץ איר וועלטלעכן כאַראַקטער איז זי געווען דורכגעווייקט מיט יידישן גורל --
געהאַט אַ דעצידירנדיקע השפּעה אויף זיין געמיט, מחשבה און לעבנסוועג: דאָס
כסדרדיקע געפינען זיך אין דער סביבה פון די שאַפערישסטע כוחות אויפן געביט
פון יידישן קינסטלערישן װאָרט, ליד און טאַנץ, דאָס מיטבאַטײליקן זיך פון דער
גאַנצער משפּחה אין דעם קאַמף פון דער פאָרגעשריטענער יידישער אינטעליגענץ
פאַר קולטורעלן איגנאַרט און דער טאָגטעגלעכער געראַנגל קעגן שטרויכלונגען
און שוועריקייטן --- דאָס אַלץ האָט משפּיע געווען אויף זיין געמיט און אויסגעשמידט
זיין יידישן נאַציאָנאַלן געפיל,
יוסף קאַמינסקי איז זיין גאַנץ לעבן געבליבן טריי אָט די ביידע קװאַלן. אײיראָפּעער
און ייד -- אַזאַ איז ער געוועך וען ער איז געװאַקסן אין װאַרשע, אַזאַ איז ער
אויך געווען בשעת זיינע סטודענטישע יאָרן אין בערלין, און אַזעלכער איז ער
געבליבן ביזן היינטיקן טאָג אין תל-אביב,
אויף די שליאַכן פון דער מוזיק
יוסף קאַמינסקי איז געבוירן געװאָרן אין אָדעס אין האָטעל ;גאָסטיניצאַ זשעלעזנאָ-
דאָראָזשנאַיאַ" (אייזנבאַן-האָטעל), בשעת איינער פון די פילצאָליקע גאַסטראָלן-
רייזעס פון זיין מוטער אסתר-רחל אין דער שטאָט. דאָס איז שוין צום צווייטן מאָל
געווען אַ סימבאָלישער אויסדרוק פון דעם נע-ונדילעבן פון דער גאַנצער משפּחה,
ווייל מיט פיר יאָר פריער איז אין דער זעלביקער שטאָט, נאָר אין אַן אַנדערן
האָטעל ,טעאַטראַלנאַיאַ גאָסטיניצאַ" (טעאַטער-האָטעל) געהאַט געבוירן געװאָרן
זיין עלטערע שוועסטער אידאַ.
ביידע קינדער זענען געװואַקסן אין װאַרשע, װוּ זיי האָבן באַקומען די יסודות פון
זייער דערציונג, זי, װוי די צוקונפטיקע דראַמאַטישע אַרטיסטין און ער, וי דער
קומענדיקער מוזיקער און קאָמפּאַזיטאָר,
יוסף האָט זיין מוזיקאַלישן טאַלענט געירשנט פון זיין זיידן, דעם חזן -- דער
192 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
מאַמעס פאָטער. צו זעקס יאָר האָט ער גענומען אַ פידעלע אין די הענט אַרײן און
בהתמדה זיך אָנגעהויבן לערנען שפּילן אָפּט האָט געטראָפן, אַז ער האָט דעם
אינסטרומענט מיטגענומען מיט זיך אין טעאַטער אַריין און ווען די מוטער איז
געשטאַנען אויף דער בינע, האָט ער אין גאַרדעראָבע-צימער געאיבט עטיודן אַזױ
לאַנג, ביז ער איז מיד געװאָרן און איינגעשלאָפן,
זיין פאָטער אברהם-יצחק, דער פּיאָנער פון ערנסטן דראַמאַטישן טעאַטער און דער
פאַקטישער טרעגער פון גאַנצן טעאַטער-יאָך, האָט נאָך אַלץ געהאָפט, אַז זיין זון
וועט סוף כל סוף זיך אָפּגעבן דער טעאַטער-קונסט, אָבער ווען ער האָט געזען
אַז די פידל איז געװאָרן אַ טייל פון זיין לעבן און די לערערס זאָגן אים פאָר
אַ מוזיק-קאַריערע, האָט ער איינציקווייז מסכים געווען מיטן געדאַנק, אַז זיין זון
וועט קיין אַקטיאָר נישט זיין. עס האָבן אים אויך אָנגעהויבן לאָקן די ערשטע
דערפאָלגן פון יונגיטשקן קינסטלער, װאָס איז שוין אַרױסגעטרעטן מיט קאָנצערטן
און פון טאָג צו טאָג געװאָרן פּאָפּולערער אין די מוזיקאַלישע קרייזן פון דעמאָלטדיקן
װאַרשע,
אין די יאָרן 1919--1921 האָט ער געהערט צו די טיכטיקסטע מזיקערס אין
װאַרשע, ער איז געווען אַן אָפּטער סאָליסט אין דער פילהאַרמאָניע און האָט געמאַכט
די ערשטע פּרוּוון פון קאָמפּאָזיציע, אין יאָר 1920, נאָכן שפּילן אויף אַ קאָנצערט
זיין , פידל-ראָמאַנס" באַגלײט מיט פּיאַנאָ, האָט דער באַגײסטערטער עולם אים
געצװוּנגען די קאָמפּאָזיציע איבערצוחזרן. דער באַקאַנטער קאָמפּאָזיטאָר און מוזיק-
קריטיקער פראַנצישעק בזשזשינסקי האָט דאַן געשריבן אין קוריער ואַרשאַו-
סקי: ,יוסף קאַמינסקי האָט פאָרגעשטעלט אַ מוסטער פון זיין קאָמפּאָזיטאָרישן
טאַלענט און עס איז וערט, אַז ער זאָל פאָרזעצן זיין בילדונג אויך אויף דעם
אָפּשניט".
אין 1922 איז יוסף קאַמינסקי געפאָרן קיין בערלין, װוּ ער איז אויפגענומען געװאָרן
אין דער מוזיק-הויכשול וי אַ שילער פון קאָמפּאָזיציע אין דער קלאַס פון פּראָפּעסאָר
פרידריך קאָך. גלייכצייטיק האָט ער זיך אויך פּערפעקציאָנירט אין װיאָלין,
אויסהאַלטן זיך אין בערלין אין יענע יאָרן איז נישט געווען לייכט. דער אַלגעמײנער
װירטשאַפטלעכער קריזיס, װאָס האָט געהערשט אין אײראָפּע, האָט זיך אויך
אָפּגעשלאָגן אויפן יידישן טעאַטער און די קאַמינסקיס זענען נישט געווען ביכולת
צו שטיצן זייער זון. האָט זיך אסתר רחל געווענדט צום ,פאַרבאַנד פון רוסישע יידן",
אַז ער זאָל נעמען דעם יונגן יוסף אונטער זיין אַפּוטרופּסות. צופעליק האָט זיך חיים
נחמן ביאַליק דעמאָלט געפונען אין בערלין, און, װוי אַ באַגײסטערטער אָנהענגער
פון דער גרויסער אַרטיסטין, האָט ער אינטערװענירט ביי די מיטגלידער פון דער
לייטונג און דערפילט איר בקשה,
יוסף קאמינסקי געדענקט ביזן היינטיקן טאָג דעם דאָזיקן אינטערעסאַנטן צוזאַמענ-
טרעף פון זיין מוטער אסתר-רחל מיטן גרויסן דיכטער און ער דערציילט ועגן
דער װאַרעמער באַציָונג און ליבשאַפט, װאָס ביאַליק האָט צו איר אַרױסגעװיזן.
אַ צייט שפּעטער איז יוסף קאַמינסקי איבערגעפאָרן קיין ווין, װווּ עס האָט געוווינט
יוסף קאַמינסקי 13
און פאַרנומען אַ הויכע פּאָזיציע אין דער מוזיק זיין קוזין שמעון פּולמאַן. דאָ איז
אים אַלץ לייכטער אָנגעקומען. ער האָט שטודירט פידל ביי פּראָפ' אַרנאָלד ראָזע
און קאָמפּאָזיציע ביי ד"ר האַנס גאַלל. ער האָט נאָך אַ מאָל זיך אומגעקערט קיין
בערלין, װוּ ער איז שוין אויפגעטרעטן מיט קאָנצערטן און האָט נאָך געלערנט
ביים באַרימטן דעמאָלט איסאַי באַרמאַס,
4 ס+ 70 וא 5 אלד סדה אאר, 0040
סואטסז780טק חטסמססחז ס
) 4
יט /1026 /31011:0עס 1
וו יט
0 וע ר
00 בע א לא *
2
14 (816160204 00שטשיוסעשיז שש 62 1151ספטאגט 0
5146 ענט 0044 10 9 ושעו שש ך 93 1 16סיז
8"
1071גאנוב, ופ עה ביל
160
,2ו2010220 3 5 ונל , 2518װ2ס1 8 1924
012 11611161. גוז 11 אס כום
, צהטש :
2624 :222,462 יי
,25 *. אל 74 ,
5 5 :
' .
=
184 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
אין יאָר 1926 איז ער צוריקגעקומען קיין װאַרשע, װוּ ער האָט זיך מיטן גאַנצן
ברען אַרײנגעװאָרפן אין מוזיק-לעבן פון פּוױלן און אין משך פון עלף יאָר איז
ער געווען שאַפעריש אויף פאַרשידענע מזיק-אָפּשניטן: ער איז געװען דער
ערשטער פידלער אין פּוילישן ראַדיאָראָרקעסטער, דיריגענט און מזיקאַלישער
לייטער פון יידישע טעאַטער-אימפּרעזעס, און ער האָט געשאַפן דעם ,װאַרשעװער
קװאַרטעט?, װאָס האָט בשעתן קאָנקורס אויפן נאָמען פון מאַרשאַל פּילסודסקי,
אין יאָר 1924, באַקומען דעם ערשטן פּרײז, װי דער בעסטער שטרייך-קװואַרטעט
אין פּױלן,
אין יאָר 1927 האָט יוסף קאַמינסקי דערפילט זיין צװאָג, װאָס ער האָט געגעבן
הובערמאַנען מיט אַ יאָר פריער: ער האָט פאַרלאָזט פּוילן אין איז געקומען קיין
תל-אביב, װוּ ער פאַרנעמט ביזן היינטיקן טאָג דעם ערשטן פּולפּיט פון פילהאַר-
מאָנישן אָרקעסטער אין ישׂראל. אַריבער 31 יאָר שיינט אַראָפּ זיין געשטאַלט פון
דער קאָנצערטן-בינע און ער איז געװאָרן דער סימבאָל פון דער אויפגאַבע, װאָס
דער קאָלעקטיוו האָט אין משך פון די יאָרן אויסגעפילט,
זיין פאַרבינדונג מיטן יידישן טעאַטער
יוסף קאַמינסקי איז מיט שטורעם אַריין אין דער יידישער טעאַטער-מזיק. און
ווייל ער איז געקומען פון דער פרעמד, נישט קענענדיק די גאַנצע קאַקאַפאָניע-
אַטמאָספער, וועלכע האָט געהערשט אין די קרייזן פון דער יידישער טעאַטער-מוזיק
אין װאַרשע, האָט ער זיך געשאַפן זיין אייגענעם דרך און זיגרייך געטראָטן זיין
אייגענעם אָריגינעלן וועג.
געווען איז דאָס נאָכן טויט פון זיין מוטער אסתר"-רחל, װאָס האָט מיט עטלעכע
חדשים פריער געהאַט געשאַפן איר לעצטע גרויסע קרעאַציע, וי אַן אומגליקלעכע
מוטער, אין װיקטאָר הוגאָס ,גלאָקנציער פון נאָטרדאַם?. דער װואַרשעװער יידישער
קונסט-טעאַטער? (װויקט) איז געבליבן פאַריתומט און דאַן האָבן איר טאָכטער
אידאַ צוזאַמען מיט זיגמונט טורקאָוו גענומען די לייצן אין די הענט אַרײן. זיי האָבן
באַשלאָסן, אין צוזאַמענהאַנג מיט דער יובל-דאַטע פון 50 יאָר יידיש טעאַטער,
אויסצופירן א. גאָלדפאַדנס ,לא תחמוד",
די דאָזיקע פאָרשטעלונג איז מיט איר פאַרנעם געווען אַ גראַנדיעזע און האָט
פאַרלאַנגט גוטע מוזיק. דאָס האָט אויף זיך גענומען יוסף קאַמינסקי. ער האָט זיך
געשטעלט פאַר אַן אויפגאַבע צו מאַכן די מוזיק פאַר אַ שותף פון ספּעקטאַקל. נישט
זיין באַגלײטער, נאָר אַן אַקטיווער מיטבאַטײליקטער. ער האָט די פילצאָליקע
אינטערמעדיעס אויסגעפילט מיט װאַריאַציעס, געבויטע אויף גאָלדפאַדן-מאָטיון,
צוגעפּאַסטע צום אינהאַלט און אַטמאָספער פון דער פּיעסע. די מוזיק איז אַזױ
אַוום געװאָרן איינער פון די פאַקטאָרן, וועלכע האָבן דער פאָרשטעלונג געברענגט
דערפאָלג. דער דעביוט פון יוסף קאַמינסקי אין דער טעאַטער-מוזיק איז געוען
אַ געלונגענער.
יוסף קאַמינסקי 195
באַלד נאָך דעם האָט ער געשריבן מוזיק צו יעקב פּאַטס ,אין גאָלדן לאַנד", װאָס
איז אויך געשטעלט געװאָרן דורכן זעלביקן ,וויקט"-טעאַטער אין װאַרשע. אויך
דאָ האָט ער געוויזן זיין רייכע פּאַלעטע פון פאַרביקע קלאַנגען, װאָס זענען געווען
אַן אויסדרוק פון אינדיווידועלע פאַרטראַכטונגען.
און דעמאָלט איז ער איינגעלאַדן געװאָרן פון דער ;ווילנער טרופּע" צו שרייבן מוזיק
צו ,ביי נאַכט אויפן אַלטן מאַרק" פון י.ל. פּרץ. דאָס איז געווען די גלאַנץיתקופה
פון יידישן טעאַטער אין פּױלן בכלל און פון די ;ווילנער" בפרט. דוד הערמאַן האָט
שוין געהאַט דערגרייכט מיט דער טרופּע קאָלאָסאַלע דערפאָלגן און ווידער זי
דערפירט צום שפּיץ פון אויפשטייג. ,ביי נאַכט אויפן אַלטן מאַרק" איז געװאָרן
אַ געשעעניש אין טעאַטער-לעבן פון יידישן פּױלן
די דאָזיקע דראַמאַטישע שאַפונג האָט פאַרלאַנגט מויק, װאָס זאָל אַרױס פון
אָנגענומענע ראַמען. עס האָבן דאָ געדאַרפט אויסגעדריקט װערן אַלע קעגנזאַצן
אין דער דראַמע פון פּרצן: לעבעדיקע און טויטע, מאַרק און בית-הקברות, ליכט
און שאָטן, חלום און ווירקלעכקייט. דעם דאָזיקן תוהו-ובוהודיקן קאַרנאַװאַל האָט
יוסף קאַמינסקי געדאַרפט געבן אַ מזיקאַלישן תיקון.
קודם כל האָט ער די פילצאָליקע צעשפּליטערטע עפּיזאָדן פאַרבונדן אין איין
מעלאָדישער גאַנצקײט, נאָך דעם האָט ער די שווערע טעקסטן און אָפּגעריסענע
דיאַלאָגן געמאַכט פאַרשטענדלעכער דורך געבן זי פּאַסיקן מוזיקאַלישן לבוש, און
צום סוף -- עֹר האָט די מיסטעריעזע דראַמע, װאָס האָט נישט פאַרמאָגט קיין
אָנציענדיקע סצענישע קאָנפליקטן, באַלעבט און אין איר אַרײינגעגאָסן דערהויבונג
און האַרמאָניע. ער האָט מיט קלאַנג און ריטעם באַלױכטן די פינצטערע לאַבירינטן
פון ;ביי נאַכט אויפן אַלטן מאַרק",
אַן אומפאַרגעסלעכן איינדרוק האָט געמאַכט די מוזיק צו דעם דריטן אַקט, די
סצענע, װאָס האָט סימבאָליזירט אַ חתונה. די כלה, אַ געקומענע פון יענער וועלט,
האָט אויסגעזונגען אַ ליד פון דער צייט, ווען זי איז געווען צווישן די לעבעדיקע,
אויף דער בינע האָבן זיך געפונען כלי-זמרים, װאָס אַנשטאָט צו שפּילן אויף
אינסטרומענטן, האָבן זיי אימיטירט דאָס שפּילן אויף שטעקנס. די מוזיק איז געװאָרן
אויסגעפירט אויף שלעכט-אָנגעסטראָיעטע שטרייך-איגסטרומענטן און דער עיקר
זענען דאָ געווען די נישט-סימעטרישע ריטמען.
צום טאַקט פון דער װאַקכאַנאַליע-מוזיק האָבן מאַרשירט די תחית-המתים-אויפגע-
שטאַנענע קלעזמאָרים און פון מינוט צו מינוט האָט די ווילדע פּראָצעסיע אָנגענומען
אַ שוידערלעכן אויסזען. דער גערויש איז דערגאַנגען צו זיין הױכפּונקט, און פּלוצלונג
איז אַלץ פאַרשטומט געװאָרן. אַלע אויף דער בינע זענען געבליבן סטאַטיש פאַר-
פרוירן און די טויט-לעבעדיקע כלה האָט געלאָזט הערן איר געזאַנג.
;דער כלהס לידל", אַ בצמצומדיקער טענער-פאַרפלעכט, געבויט לאָגיש און אַרכי-
טעקטאָניש, איז געווען אַ ליריש-סוביעקטיווער אויסגוס פון געפילן פון אַ בלאָנ-
דזשענדיקער נשמה. די מעלאָדיע, אָנגעשפּאַרט אויף אַן איבערחזרנדיקער זיך
סעקסטע און עטלעכע קװאַרטעס, האָט זיך אָנגעהויבן רויק און טרוימעריש, זי
196 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
האָט אָבער איינציקווייז אַרױסגערופן װאַקסנדיקן אומרו און טרעװאָגע. זי האָט
געוועקט מיטלייד און רחמנות,
די כלה-שאָטן האָט זיך מיט נידעריקע קאָנטער-אַלטן-טענער געבעטן:
;גוטע מענטשןן, טרעפט איר אים, גוטע מענטשן זעט איר אים --
זאָגט אים, אַז שיינדעלע וואָרט... אויף אים".
זי האָט געענדיקט מיט אַ לאַנגער פערמאַטאַ און גלייך האָט זיך די מאַקאַברישע
סצענע, מיטן גאַנצן געפּילדער נאָך אַ מאָל איבערגעחזרט. די טויטן-פּראָצעסיע,
און מיט איר צוזאַמען די עקספּרעסיעפולע מוזיק, מיט איר שטאָלענעם ריטעם און
דיסהאַרמאָנישע קלאַנגען, האָבן ווייטער געהילכט. די בינע האָט זיך אויף ס'ניי
צעפלאַקערט, נישט בלויז די צושויער אויפן זאַל, נאָר אַפּילו די אַקטיאָרן-אָנטײל-
נעמער פון דער פאָרשטעלונג, זענען אויפגעשוידערט געװאָרן.
די מוזיק פון יוסף קאַמינסקי צו / ביי נאַכט אויפן אַלטן מאַרק" האָט באַװיזן די
פולע עמאַנציפּאַציע פון ריטעם אין דער מוזיק. זי איז אויך אַרױס פון די ראַמען
פון דער ביז דעמאָלט אָנגענומענער קאָנװענציאָנעלער טעאַטער-מוזיק. זי איז
געווען אַ נייעס אין יידישן טעאַטער,
ער האָט נאָך געשריבן מוזיק צו דער סאָוויעטישער קאָמעדיע פון קאַטאַיעװ עדי
קװאַדראַטור פון ראָד?" און צו אַ פּיעסע פון כינעזישן לעבן, געשריבן פון פריץ
קלאַבונד, ;דער קרייז פון קרייד". אויך אין די דאָזיקע פאָרשטעלונגען האָט יוסף
קאַמינסקי באַװויזן זיין קאָמפּאָזיטאָרישע פאַנטאַזיע און געגעבן אַ גרויסן ביישטייער
צום אַלגעמײנעם דערפאָלג פון די אויפפירונגען.
ישׂראלדיקע תקופה
אין יאָר 1927 איז יוסף קאַמינסקי, צוזאַמען מיט זיין פרוי און זון, געקומען קיין
ארץ-ישׂראל, ער האָט זיך שנעל איינגעגלידערט אין לעבן פון לאַנד און באַלד
דערפילט די באַדערפעניש פון שאַפערישן אויסלעבן זיך.
זיין ערשטע שאַפונג (1939) איז געווען ;אגדה ומחול" פּאַר שטרייך-אָרקעסטער,
אָדער קװאַרטעט. שוין דאָ האָט ער דעמאָנסטרירט דעם בונד פון מזרחדיקן קלאַנג
מיטן טיפּיש-ײידישן מזרח-אײיראָפּעיִשן ניגון. דער ערשטער טייל -- אַ דערציי-
לערישע לעגענדע אין אָריענטאַלישן סטיל, און דער צווייטער טייל --- אַ ריטמישער
טאַנץ, באַזירט אויף חסידיש-ליטורגישע מאָטיוון.
אין יאָר 1940 האָט ער געשאַפן אַ קאַנצערטינאָ פאַר טראָמפּעט מיט אָרקעסטער,
װאָס איז געווען װי אַ מין פּאַראָדיע אויף אַנטאָנינאָ װיװאַלדיס (1675--1741)
קאָנצערט פאַר פידל לאַ-מינאָר. דאָס באַנוצן זיך און איבערטראָגן װיװאַלדיס
אַ מאָטיוו פון מינאָר אין מאַזשאָר איז געווען אַן אמתע טראַװעסטאַציע פון װיוואַלדיס
שאַפונגס-גייסט,
די דאָזיקע שאַפונג איז אויסגעפירט געװאָרן אין פּראָג אויף אַ מוזיק-פעסטיװאַל,
3 :אט
אי 7 בי
,0 44
40 סיר 26 ,
: אל אאזקסליר-
שַ '
: - אוו 8 אֿחזלם 196 1
2 {ך זשוזססי
2 סֿווסט וו
יל
1116: 6606 : 3
5
) /80:4ז
גח
ייט
לע
3
= 1 זת
== = = 38 מץפ 50148) 8606000:02848 -
211 7 :
יי -זשטאטט - 4
*י?יהשסאס, 1
יו 101 421ן :
סס *סואסוטוג}}
10 בוח
קמא : ו
: 608 .
50 אזא (ל
וע (8
8ײ0) =
א א
(6סקץ5162) 4 11 1 ו:)
;וא 8 8 ס ס ה ס
א {{חסמעזגה|נץ ז/014165) {זזססתס 6
0זס01981? 2 69001טו 1200206ח98ז0)
1 0 8ססו1 7 ,אס1662141מסק
0
19
אוג,
0
9
וד 1 /10218ט
8
9
.א ;ס1אס 1421 1 4 1251אטס
וחז8 8 }
(18סאסיזע)
0260
בוזטהמתזום 5188
ושפסט דאסא
צת2ס1תסזותץפ /:06ת40 ששסוח6ג1סקסט
)142181 1
בּח7סוחסחחזזבהח!וה 2 זובפ6סווזטס
11213100 6029
4
(61018זעס)
א
הזחה 1021
198 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
און ווען דימיטרי שאָסטאַקאָװיטש האָט זי געהערט, האָט ער אין אַ בריוו פון אַכטן
אָקטאָבער 1947 צום קאָמפּאָזיטאָר, געשריבן: ,דער קאָנצערט איז מיר געפעלן
עס זענען אין אים פאַראַן אַ סך פרישקייטן און אוממיטלבאַרקײטן. ער איז אויס-
געצייכנט אָרקעסטרירט און קלינגט אויסערגעויינלעך". און וייטער בעט ער
קאַמינסקין, אים איבערצושיקן די נאָטן,
אין 1942 האָט ער אָנגעשריבן אַ װוערק פאַר סימפאָנישן אָרקעסטער ,עליה".
דאָס זענען זעקס װאַריאַציעס אויף דעם טראַדיציאָנעלן מאָטיוו פון ,מעוז צור",
װאָס שטעלן פאָר די עליה פון זעקס לענדער. נאָך דעם איז געקומען אַן אינטער-
מעדיע -- אַ טרויער-מאַרש --- װאָס סימבאָליזירט די רדיפות אויף די יידן אין די
גלות-לענדער, און צום סוף אַן עפּילאָג מיט סאָלאָ-געזאַנג פאַר באַריטאָן ,ציון
הלא תשאלי? פון יהודה הלוי,
אין יאָר 1944 האָט ער געשאַפן ,קאָמישע אוווערטור", אַ הומאָרעסקע, אַן ענלעכע אין
איר סטיל און גייסט צום ,קאָנצערטינאַ פאַר טראָמפּעט" און אַ ביסל שפּעטער -- אַ
שטרייך-קװואַרטעט, װאָס איז פּרעמירט געװאָרן מיטן ענגעל-פּרײיז פון דער שטאָט
תל-אביב-יפו. ער האָט נאָך קאָמפּאָנירט אַ באַלאַדע פאַר האַרפע מיט אָרקעסטער,
װאַריאַציעס פאַר ענגלישן האָרן מיט שטרייך-אָרקעסטער, ,ישׂראלדיקע סקיצן"
(רישומים ישׂראליים), קאָנצערט פאַר װיאָלין מיט סימפאָנישן אָרקעסטער און
,סימפאָנישע אוווערטור" (1960).
יוסף קאַמינסקי האָט געבויט זיינע קאָמפּאָזיציעס אויפן פילפאַרביקן מוזיקאַלישן
רעגנבויגן פון אַלע יידישע עדות. אַזױ געפינט מען ביי אים תימנישע מאָטיון
(סאָלאָ פאַר ענגלישן האָרן), ספרדישע מאָטיוון (װיאָלין -קאָנצערט), תנ"כישע
מעלאָדישע ליניעס (סימפאָנישע אוּווערטור), מזרח-אײיראָפּעישע אינטערװאַלן און
אַן אייגענע טענער-פּאַנאָראַמע, װאָס איז אַ רעזולטאַט פון זיין אינדיווידועלער
קאָמפּאַזיטאָרישער קאָנצעפּציע.
זיינע שאַפונגען זענען אויסגעפירט געװאָרן אין מדינת ישׂראל און אין אַנדערע
לענדער, און אַ ספּעציעל מזל האָבן געהאַט זיינע ;ישׂראלדיקע סקיצן" (געווידמעט
זיין יוגנט-:חבר און ביז היינט נאָענטן פריינד פּאַװעל קלעצקי), װאָס זענען בשעתן
טורנעע פון ישׂראלדיקן פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער אין יאָר 1955 אויסגעפירט
געװאָרן אין צװאַנציק אײיראָפּעיַשע שטעט,
צּ
יוסף קאַמינסקי פאַרמאָגט אין זיך אַ סך דבקות צו ישׂראל. ער האָט זיך באַהאָפטן
מיטן פּייזאַזש פון לאַנד, מיט זיין שאַפנדיקן מענטש און מיט זיינע נייע לידער.
ער האָט זיך צוגעהערט צו די מעלאָדיעס און ריטמען פון די מזרח-עדות און זי
אַבסאָרבירט, ער האָט אָבער נישט אַראָפּגעװאָרפן פון זיך די ירושה פון דורות,
ער איז געבליבן טריי זיינע איינגעבוירענע און פון יוגנט-יאָרן דערװאָרבענע
איינשטעלונגען און אויפפאַסונגען,
און דאָ האָט ער זיך אויסגעשמידט זיין אייגענעם אני מאמין וועגן זיין שאַפערישער
אַרבעט : צונויפמישן די טענער פון דער נייער סביבה מיט די מעלאָדיעס, וועלכע
יוסף קאַמינסקי 199
ער האָט מיט זיך געטראָגן זיין גאַנץ לעבן. תימנישע סלסולים מיט חסידישער
התלהבות, טעמי-נגינהשע מאָטיוון מיט ליטורגישע עלעמענטן. דאָס, װאָס לייגט
זיך אויפן שׂכל, צוזאַמען מיט דעם װאָס איז געלעגן אין האַרצן.
יוסף קאַמינסקי איז ביי זיינע פולע פיזישע און אינטעלעקטועלע כוחות און עס איז
צו האָפן, אַז ער װעט אונדז נאָך אויסזינגען נייע געזאַנגען.
ביבליאָגראַפיע
שליטא-שטייניץ: פאנציקלופדיה למופיקה", תליאביב, הוצאת צ'ציק 1930
(זיז 702, 703, 104),
י. ש ליטא: ,חמופיקה חיחודית ויוצריה", הוצאת ציצייק, תליאביב 1960 (ז' 212),
,ספר השנה / יאַרכוך", רעד. אריה טאַרטאַקאַװער, פעדעראַציע פון פּולישע יידן,
תל-"אביב 1967 (זיז 330, 338).
מלך ניישטאַדט: ,חרבן און אויפשטאַנד פון די יידן אין װאַרשע", אַרױסג.
דורך ועדת הגולה פון הסתדרות העובדים און יידיש-נאַציאַנאַלער אַרבעטער-פאַרבאַנד,
תל-אביב 1948 (ז' 526).
זיגמונט טורקאַוו: ,די איבערגעריסענע תקופה", אַרױסג. צענטראַל פאַרבאַנד
פון פּוילישע יידן אין אַרגענטינע 1961 (ז"ז 42, 102, 133, 197, 200, 211, 216, 248, 254).
אלנטמײנט ענציקלאָפּעדיט, דובנאָוו-פאַנד, פּאַריז 1940 (ז"ז 433, 608),
דייר פ. ע. ג ר ד 2 ז יץ : ,, עולם הסימפוניה", תל-אביב 1950 (ז"ן 454, 455, 456, 528).
א. מאַנגער, י. טורקאָוו, מ. פּ ערענסאַן: ידישער טעאַטער אין איי"
ראָפּע. ניו-יאָרק 1968 (זיז 87, 96, 106).
יצחק טורקאָוו-ג רוד בערג: ײדיש טעאַטער אין פּױלן, פאַרלאַנ ײידיש-
בוך", װאַרשע 1951 (ז"ז 53, 61, 68).
0 2:41104 ,61148 תגת ,מ1106 661 210814 016 :1121161מ18040 2121240 מסזת
(ז' 165) 1951.
הענעך קאָן
)---1890(
אַן עפּיזאָר
דאָס איז געווען אין איינעם אַ פרייטיק-
צו"נאַכטס, ווינטער 1966. אין אַן אינ-
טימען קרייז פון ליטעראַטור-און-מוזיק-
מענטשן האָט דער אױטאָריטאַטיווער אין
תליאביב מוזיק-:קריטיקער פון דבר,
מנשה רבינא, געלאָזט הערן זיינע מיי-
נונגען וועגן דער צוקונפט פון דער יידיש-
ישׂראלדיקער מוזיק. ער האָט זיך באַמיט
צו דערווייזן, אַז די פאַרגרעסערטע סע-
קונדע, װאָס געהערט צו די אָפּטסטע און
בולטסטע דערשיינונגען אין אונדזערע
מעלאָדיעס, איז אַ פרעמדער אָנװוּקס און
מען דאַרף זי באַזײיטיקן פון אונדזערע געזאַנגען. דערביי האָט ער זיינע ווערטער
אונטערגעשטיצט מיט ציטאַטעס און זיך פאַררופן אויף אַזעלכע קאַפּאַציטעטן וי
געאָרג קאַפּלאַן, קורט זאַקס און לאַזאַר סאַמינסקי. |
אין אַ געוויסן מאָמענט האָט זיך איינער פון די אָנװעזנדיקע אַ ריס געטאָן פון זיין
אָרט, און איבערהאַקנדיק דעם פּרעלעגענט זיין רעדן, געװאָרפן פלאַם-פייערדיקע
ווערטער :
טאַקע דערפאַר, ווייל די פאַרגרעסערטע סעקונדע איז דער אויסדרוק פון הילפף-
לאָזיקייט און געוויין, איז אונדזער אויפגאַבע זי אָפּצוהיטן, וי אַן אויג אין קאָפּ.
זי איז אין משך פון דורות געווען דער לײטמאָטיוו פון אונדזערע מעלאָדיעס און
דעריבער איז זי געװאָרן דער סימבאָל פונעם יידישן גלותדיקן קרעכץ. און ווער
גיט דאָס אונדז די רעכט מבטל צו מאַכן װערטן, װאָס זענען געװאָרן אַן אומ-
צערייסלעכער טייל פון אונדזער נאַציאָנאַלן מעלאָס ?
דער זעקס-און-זיבעציקיעריקער הענעך קאָן האָט זיך צוריקגעקערט צו זיין פּלאַץ
און נאָך דעם װי ער איז צו זיך געקומען, האָט ער שטיל אָנגעהויבן זיין ,אני-
מאמיך" ;
צי קענען מיר זיך אָנװאַרפן נייע מוזיק-כללים ? צי קענען מיר זיך אַרױפלײגן קייטן
אויף די העלדזער ? מיר דאַרפן זינגען אַזױ װוי עס האָבן געזונגען אונדזערע טאַטעס
און זיידעס און צו דעם צוגעבן דאָס אַלץ, װאָס דרינגט אַרױס פון אונדזער
אינערלעכער וועלט,
אַוודאי זענען די פאַרגרעסערטע סעקונדע און פאַרגרעסערטע טערצע אַן אָפּשפּיגלונג
פון יידישן גלותדיקן אומעט, אָבער עס איז נישט שער צו הערן אין זיי אויך
הענעך קאָן , 201
טענער פון פּראָטעסט און בטחון. אָט לאָמיר נעמען דאָס באַקאַנטע פאָלקסליד
,פרעגט די וװעלט אַן אַלטע קשיא". צי איז נישט די מוזיקאַלישע פראַזע, װאָס
באַגלײט דעם ;,טראַילאַיטראַידיזרי-די-ראַם? אַן אַרױסרוף צו שטילער בונטאַ-
רישקייט ? צי װועקט זי נישט צו װידערשפּעניקייט ?
און אַזאַ ליד װוי ;דער בעל-עגלה", פון קיפּניסעס זאַמלונג. איז דאָך אונדז אַלעמען
באַקאַנט זיין רעפרען :
וויאָ, װיאָ, פערדעלעך,
וויאָ, וויאָ, אָדלערלעך,
הויבט נאָר די קעפעלעך הויך.
פירט די פּאַרשוינדעלעך,
טרייסלט די ביינדעלעך,
װיאָ, אַז גיין זאָל אַ רויך !
איז דאָך די מעלאָדיע פון דאָזיקן טייל, װאָס איז אַ געוועב פון פאַרגרעסערטע
טערצעס און סעקונדעס, אַ בולטער אויסדרוק פון יידישן גלויבן און בטחון. אונדזער
חוב איז אויפצונעמען די גאַנצע מוזיקאַלישע ירושה פון פאָלק, אַזױ װוי זי איז'
צו אונדז דערגאַנגען אין משך פון דורות, זי אָפּצוהיטן און צו הײיליקן,
דאָס איז געווען דער תמצית פון די ווערטער, װאָס הענעך קאָן האָט מיט יוגנטלעכן
ברען פּראָקלאַמירט יענעם אֶָװונט און װאָס האָבן געמאַכט אַ שטאַרקן רושם אויף
אַלע, װאָס האָבן זיי געהערט,
אַריין אין ראָד פון דער יידישער מוזיק
געבוירן געװאָרן איז ער אין לאָדזש אין אַ חסידיש-באַלעבאַטישער משפּחה און
אין עלטער פון 12 יאָר איז ער אַװעקגעשיקט געװאָרן קיין קוטנע, װוּ ער איז
געװאַקסן אין הויז פון זיין זיידע ר' חיים משה ליפּסקי. דער למדנישער זיידע, װאָס
האָט געװאָלט זיין אייניקל מגדל זיין צו תורה און מעשׂים טובים, האָט געזאָרגט
דערפאַר, אַז ער זאָל לערנען ביי די בעסטע מלמדים: שפּעטער האָט הענעך קאָן
געלערנט אין בית-מדרש און אין דער זעלביקער צייט שוין אין געהיים געלערנט
מוזיק ביי די אָרטיקע קעלזמאָרים און מוזיק-לערערס. װאָס עס האָט אים געצויגן
איז געווען דער יידישער פאָלקלאָריסטישער מאַטעריאַל, וועלכן ער פלעגט זיך
אָנהערן פון די שפּילערס און בדחנים. האָט ער זיך אָפּט אַרױסגעגנבעט פון בית-
מדרש און פאַרברענגט צװישן די, וועלכע האָבן אים געגעבן דאָס, װאָס ער האָט
ליב געהאַט. | |
ווען די עלטערן זיינע האָבן געזען, אַז ער גייט אַראָפּ פון יידישן וועג און אַז קיין רב.
וועט ער נישט וערן, האָבן זיי אים געהאָלפן פאַרווירקלעכן זיין שטרעבונג צו װערן
אַ מוזיקער. ער איז אַװעק קיין בערלין און האָט עטלעכע יאָר געלערנט אין דער
,קעניגלעכער הויכשול פאַר מוזיק?. ער האָט נאָך דעם געקענט בלייבן אין בערלין.
202 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
און מאַכן אַ קאַריערע אין אַלגעמײנעם מוזיקאַלישן לעבן פון דײיטשלאַנד, אַזױ וי
עס האָבן דאָס געטאָן הונדערטער יידישע מוזיקערס אין יענע יאָרן, אים האָט
אָבער געצויגן די יידישע סביבה, דער יידישער פאָלקסקװאַל, און אין 1912 איז
ער צוריקגעקומען קיין פּױלן,
הענעך קאָן איז באַלד אַרײינגעצױגן געװאָרן אין די ליטעראַריש-אַרטיסטישע קרייזן
פון יידישן װאַרשע און איז געװאָרן אַן איינגייער אין קולטור-קינסטלערישן סאַלאָן
פון דער באַקאַנטער אין װאַרשע שוישפּילערין טעאַ אַרצישעװסקאַ (פּסעװדאָנים
פון מרים איזראַעלס -- שפּעטערדיקע מיטגרינדערין פון רעווי-טעאַטער ,אַזאַזעל).
איר געוועזענער מאַן, דער סקולפּטאָר ב. קראַטקאָ, האָט אים אַריינגעפירט אין הויז
פון י.ל. פּרץ, און ער איז פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַ באַזוכער פון די באַרימטע
פּרצישע שבתדיקע שלוש-סעודותן,
דאָס װאָרט פון פּרצן האָט אים באַגײסטערט און ער האָט געזוכט די פּאַסיקע
טענער און קלאַנגען אויף צו באַדעקן פּרצעס דיכטונגען. האָט ער קאָמפּאָנירט מוזיק
צו ;טרייסט מיין פאָלק", ,אַן אדום", ,ס'שלייכט צו אַ שטאָט די שװוערד ביי נאַכט"
און אַנדערע. יאָרן שפּעטער האָט ער אויך געשאַפן מוזיק צו ,ביי נאַכט אויפן
אַלטן מאַרק".
לאַנגע יאָרן איז הענעך קאָן געווען אונטער דער השפּעה פון פּרצן, װאָס האָט אַ מאָל
צו אים געזאָגט: ;אויב דו װעסט עס נישט מאַכן, װעט עס קיינער נישט מאַבן"
(כיל אראָנסאָן: בילדער און געשטאַלטן פון מאַנפּאַרואַס -- פּאַריז, 1963), די
דאָזיקע וערטער פון זיין רבין האָט ער געהאַלטן פאַר אַ צוואה און ער האָט זיך
געפילט, וי עס װאָלט אויף אים אַרױפגעלײגט געװאָרן דער עול צו שפּינען
די גאָלדענע קייט פון דער יידישער מוזיק. און ווייל די יידישע טעאַטער-מזיק
איז געווען צום נאָענטסטן זיין געמיט, האָט ער זיך אַרײנגעװאָרפן אין איר און
איז געװאָרן איינער פון אירע געטרייעסטע באַגלײטער.
געווען זענען זיי דריי :; משה בראָדערזאָן, דער , מוזיקאַלישער פּאָעט", הענעך קאָן
דער אליטעראַרישער מוזיקער" און דער מאָלער יצחק ברוינער, און אָנגעהויבן
האָבן זיי אין יאָר 1922. דאָס פּראָלעטאַרישע לאָדזש איז מיד געװאָרן פון די ערנסטע
דראַמעס און פון די לייכטע קאָמעדיעס. דער עולם האָט געזוכט הומאָר און סאַטירע.
האָבן זיי זאַלבעדריט געשאַפן דעם ערשטן יידישן מאַריאָנעטן-טעאַטער ,חד-
גדיא? -- דער אָנהייב פון אַ גאַנצער ריי יידישע רעווי-טעאַטערס אין די גרעסערע
און אויך אין די קלענערע שטעט אין פּױלן. שפּעטער איז ער אין משך פון יאָרן
געווען ענג פאַרבונדן מיט די קלינקונסט-טעאַטערס אאַזאַזעל" און ,אַררט". אין
דער זעלביקער צייט האָט ער אויך קאָמפּאָנירט מוזיק צו צענדליקער פּיעסעס און
טעאַטער-פאָרשטעלונגען.
אין זיין בוך יידישע טעמאַטיק און יידישע מעלאָדיעס ביי באַװוּסטע קאַמפּאַזיטאָרן
שרייבט נחמן מייזיל, אַז הענעך קאָן ,האָט געשאַפן מוזיק פאַר אַ 40 טעאַטער-
פּיעסעס".
פאַר דער אווילנער טרופּע" האָט ער געשריבן מוזיק צו ;קידוש השם" פון שלום
הענעך קאָן 202
אֵש, ,שײילאָק" פון שעקספּיר, ,ײידנשטאָט? פון אהרן צייטלין, ,הערשעלע אָסטראָ-
פּאָליער" פון משה ליפּשיץ, אַ נייער װאַריאַנט פון שלום-עליכמס , צוויי הונדערט
טויזנט", ,שואַרצע געטאָ" פון יו. אַניעל, ;די ברויטמיל" פון ד. בערגעלסאָן,
; דער גולם" פון ה. לייוויק און ;שריי כינע !* פון א. טרעטיאַקאָו,
מער װי מיט דער ,ווילנער טרופּע" איז הענעך קאָן געווען פאַרבונדן מיטן ,יונג-
טעאַטער? אין װאַרשע, וועלכער האָט געווירקט, אונטער דער קינסטלערישער לייטונג
פון טעאַטראָלאָג און רעזשיסער ד"ר מיכל וייכערט, ביזן אויסברוך פון דער
צווייטער וועלט-מלחמה. ער האָט געשאַפן די מוזיק און אָנגעפירט מיטן מוזיקאַלישן
טייל פון דעם טעאַטער ביי אַלע זיינע פאָרשטעלונגען. /באָסטאָן? -- װועגן דעם
ענין סאַקאָיװאַנצעטי, ;טרופּע טאַנענצאָפּ* --- אַ גאָלדפאַדן-ספּעקטאַקל, ;קראַסין" --
אַ רעפּאָרטאַזש וועגן דער צפון-עקספּעדיציע פון איטאַליענישן גענעראַל נאָבילע,
נאַפּאָלעאָנס אוצר" -- לויט שלום עליכמס ;אוצר", ,מיסיסיפּי?! -- אַ נעגער-
פּיעסע פון לייב מלאך, ,שׂמחה פּלאַכטע* --- פון יעקב פּרעגער, , דאָס לעבן רופט"
פון טעאָדאָר דרייזער און נאָך אַנדערע -- צו די אַלע אויפפירונגען האָט הענעך
קאָן געשאַפן די פּאַסיקע מוזיקאַלישע ראַם, אַ מאָל אין פאָרעם פון אילוסטראַציעס
און אַ מאָל אין פאָרעם פון מוזיקאַלישער באַאַרבעטונג,
פון יאָר 1924 האָט הענעך קאַן זיך אויך פאַרנומען מיט שרייבן מוזיק צו פילמען
אויף יידישע טעמעס. און אַזױ האָט ער שוין ביים ערשטן פילם ק;מיר קומען אָך"
זיך דערװאָרבן אָנערקענונג ביי דער אָפיציעלער מוזיק-קריטיק. ער האָט שפּעטער
קאָמפּאָנירט מוזיק צו ,על חטא", ,פריילעכע קבצנים" און ,דער דיבוק".
אין די נאָך-מלחמה-יאָרן האָט הענעך קאָן מיטגעאַרבעט מיטן איידישן קונסט-
טעאַטער? אין פּאַריז, װוּ ער האָט פאַרפאַסט מוזיק צו ,גאָלדפאַדנס חלום", ,שייקע
לץ" און עטלעכע אַנדערע פאָרשטעלונגען,
אַן אינטערעסאַנטער קאַפּיטל אין שאַפן פון הענעך קאָן איז געווען זיין אָפּערע
,דוד און בת'שבע", וועלכע ער האָט אָנגעשריבן און אויפגעפירט אין װאַרשע אין
יאָר 1924. די ליברעטאָ איז באַאַרבעט געװאָרן פון משה בראָדערזאָן און די רעזשי
איז געלעגן אין די הענט פון דוד הערמאַן. די אויספירער פון די הױפּטראָלעס זענען
געווען די אָפּערן-זינגערס רות לעװיאַש, משה רודינאָוו, שמעון אָרליוק און הענעך
קאָן אַלײן. עס האָבן זיך באַטײליקט דער גרויסער פאָלקסכאָר פון מ. שניאור
און אַ גוט צוגעקליבענער אַרקעסטער. די גאַנצע מזיקאַלישע לייטונג, וי אויך
דאָס דיריגירן איז איבערגעגעבן געװאָרן דעם ראש המנצחים אין יענער צייט,
משה שניאור.
די קאָלאָסאַלע אונטערנעמונג האָט אַרויסגערופן ענטוזיאַזם צװישן די װאַרשעװער
יידן. יעדע פאָרשטעלונג איז פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַ יום-טוב פון דער יידישער
מוזיקאַלישער קונסט. דאָס האָט אויף אַ געוויסע צייט אָפּגעצױגן דעם יידישן עולם
פון גיין אין דער אַלגעמײנער מלוכישער אָפּערע (און וי באַקאַנט האָט זיך די
אָפּערע אין װאַרשע בעיקר געשטיצט אויף אירע צאָלרײיכע יידישע באַזוכער).
האָט די רעגירונג אַרױסגעגעבן אַ פאַרבאָט צו שפּילן ,דוד און בת-שבע". אַ דאַנק
204 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
דער אינטערפּעלאַציע פון דעפּוטאַט ד"ר יצחק שיפּער, אַליין אַ טעאַטער-פאָרשער
און ליבהאָבער פון יידישער קונסט, האָט די רעגירונג דעם פאַרבאָט אַראָפּגענומען.
וועגן דער אויפפירונג האָט געשריבן אַלטער קאַציזנע אין ליטעראַרישע בלעטער
נומער 3, אין 1924: ,דער קאָמפּאַזיטאָר האָט דערפילט זיין אויפגאַבע אין אַ
באַדײטנדיקער מאָס. ער האָט געװאַגט צו רעדן צו אונדז אַ יידישע קלאַנגען-שפּראַך
און ערטערווייז האָט די דאָזיקע שפּראַך דערגרייכט צו אַ גרויסער לויטערקייט
פון אויסדרוק".
און אַן אַנדערער מוזיק-קריטיקער, י. װאַסערמאַן, האָט געשריבן אין זעלביקן נומער:
;אין טייל ערטער האָט גאַנץ בולט געקלונגען דער כאָר-פינאַל פון בעטהאָװענס
ניינטער סימפאָניע. מ'מוז אָבער באַמערקן, אַז דאָס איז נישט דערפאַר, װאָס דער
קאָמפּאָזיטאָר האָט באַװוּסטזיניק גענומען פון בעטהאָווען, נאָר ווייל ער האָט געמוזט
שעפּן פון זעלבן קװאַל, פון וועלכן ס'האָט געשעפּט אי בעטהאָווען אי װאַגנער --
פון דער קירכלעכער פייערלעכקייט".
די לעצטע פּיעסע --- װאָס פון איר מוזיק איז הענעך קאָן געווען דער מחבר --
איז חיים גראַדעס ,דער מאַמעס שבתים". אַחוץ דעם האָט ער אין די לעצטע יאָרן
באַאַרבעט פאַר געזאַנג און פּיאַנאָ לידער פון דער אומקום-תקופה, װאָס זענען
אַרױסגעגעבן געװאָרן אין יאָר 1963 דורכן יידישן קולטור-קאָנגרעס אין ניו-יאָרק
אין דער פאָרעם פון אַ זאַמלונג אונטערן נאָמען ;לידער פון געטאָ און ווידער.
שטאַנד?,
פון פאַרן אויסברוך פון דער מלחמה און ביזן היינטיקן טאָג װוינט ער אין ניו-יאָרק,
ער האָט שוין אָבער אין משך פון דער צייט עטלעכע מאָל באַזוכט אײראָפּע און
אין יאָר 1966 איז ער געווען מערערע חדשים אין תליאביב, װוּ ער האָט געשריבן
מוזיק צו אַ רעװוי-פאָרשטעלונג פון שמעון דושיגאַן. צו גרעסערע אינסטרומענטאַלע
ווערק, װאָס הענעך קאָן האָט געשאַפן, געהערן צוויי גרויסע שטרייך-אָקטעטן און
דריי פּאָעמעס פאַר פידל און פּיאַנאָ,
זיין דרך אין דער מוזיק
הענעך קאָן האָט געהערט צו די טעאַטער-קאָמפּאָזיטאָרן, װאָס האָבן געזען אָביעקטיוו
זייער ראָל אין טעאַטער און האָבן זיך באַמיט פאַרן שרייבן די מוזיק צו פאַרשטיין
אויך די אַנדערע פאַקטאָרן, וועלכע האָבן אַ שייכות צו דער בינע. ער האָט זיך
געשטעלט אין ענגער פאַרבינדונג מיטן שרייבער און רעזשיסאָר, צוזאַמען מיט זי
אַרײינגעדרונגען און דערגרונטעוועט די אידעע פון דער פּיעסע און נאָך אַ קאָלעק-
טיוון טראַכטן און פּלאַנירן האָט ער זיך ערשט גענומען צו קאָמפּאָנירן די מוזיק.
דער דאָזיקער ערנסטער צוגאַנג האָט אים שטענדיק געגעבן פרישן שטאָף אָנצושלאָגן
אין נייע טענער. ווייל עס איז אים נישט געגאַנגען אין ברענגען סתם ניגונים,
װאָס זאָלן זיין אַ טפלדיקער באַגלײט צו דער אַקציע אויף דער בינע; אויך נישט
אין דעם, אַז ער זאָל מיט האַרציקע מעלאָדיעס אויספילן די בלויזן פון די שװאַכע.
הענעך קאַן | 205
סצענעס, נאָר אין אַנטװיקלען אַ זעלבשטענדיקע מוזיק-אַקציע, װאָס זאָל פאַר זיך
אַלײן אויך זיין עקספּרעסיוו און איבערצייגנדיק. עס האָט ביי אים געהייסן, אַז
ער דאַרף שאַפן אַן אינסטרומענטאַלן חיבור, װאָס זאָל מיט זיין מעלאָדישקײיט ציִען
דאָס אוער און דערװאַרעמען דאָס האַרץ. דערביי האָט ער אויך שטענדיק געזאָרגט
דערפאַר אַז די קלאַנגען און ריטמען זאָלן גיין האַנט ביי האַנט מיט די װוערטער.
און די ווערטער האָבן אים געמוזט אימפּאָנירן און אינספּירירן,
מוזיק און דיכטונג זענען שוין אין די אַלטערטימלעכע צייטן געגאַנגען צוזאַמען,
אַזױ איז געווען אין דער גריכישער ליטעראַטור און אַזױ איז אויך געווען אין דער
פאָלקסטימלעכער קונסט פון מיטלאַלטער. האָט טאַקע לעאָפּאָלד סטאָקאָװסקי אַ מאָל
געזאָגט, אַז אַ דיכטער דאַרף זיין אַ מוזיקער און אַ מוזיקער דאַרף זיין אַ דיכטער,
און דאָס לעצטע קען מען מיט אַ פול מויל זאָגן וועגן הענעך קאָן.
שוין מיט עטלעכע צװאַנציק יאָר צוריק האָט מלך ראַװיטש וועגן אים געשריבן:
;ער אָבסערװוירט אַזױ הערלעך און דערציילט אַזױ אינטערעסאַנט, אַז צו מאָל
דאַכט זיך, אַז ער װאָלט גאָר געדאַרפט שרייבן. און טאָמער שרייבט ער טאַקע
עפּעס אויך, האָט עס הענט און פיס און מען מאַכט אים קאָמפּלימענטן אַזױ שטאַרק,
אַז ער איז שיר נישט חושד, אַז מען שטעכלט אים, אַז צווישן די מוזיקער איז ער
דער בעסטער שרייבער און צוישן די שרייבער -- און ער האַלט זיך כסדר אויף
צווישן שרייבער -- איז ער דער בעסטער מוזיקער".
דעם דאָזיקן אינטימען קשר מיט דער יידישער ליטעראַטור האָט ער אָנגעהאַלטן
אַלע זיינע יאָרן. זי האָט געשפּייזט זיין גייסט און זי איז געווען דער מקור פון
זיין שאַפונג. האָט ער אין דער ליטעראַטור און אין דער מוזיק געזען אַ קינסטלערישן
איינס. װאָרט און קלאַנג, זילב און טאָן, אַקצענט און ריטעם --- די אַלע עלעמענטן
מוזן זיך קעגנזייטיק אַרומנעמען און האַלדזן, בכדי דאָס געשאַפענע ליד זאָל נישט
האָבן קיין אָרטאָגראַפישע מוזיק-פעלערן. זענען זיינע שאַפונגען נישט געווען אַ
רעזולטאַט פון אַ קינסטלעכן עלעמענטן-צונויפמיש, נאָר פון גייסטיק-אינערלעכע
פּראָצעסן, װאָס האָבן באַװיזן זיין אידעישע אידענטיפיקאַציע מיטן געשאַפענעם,
הענעך קאָן איז אַ מענטש מיט אַ ברויזנדיקן כאַראַקטער און נישט איין מאָל איז
אים אויסגעקומען אַרײנצופאַלן אין עמאַציאָנעלע צושטאַנדן, װאָס האָבן זיך אויס-
געווירקט אויף זיין געמיט און ממילא אויך געקענט משפּיע זיין אויף זיין שאַפן.
ער האָט זיך אָבער נישט געלאָזט באַהערשן פון די דאָזיקע שטימונגען און מיט כוח
זיך באַמיט איינצוהאַלטן אינטעלעקטועלן גלייכגעוויכט. ער האָט שטענדיק געװוּסט
װאָס ער וויל און צו װאָס ער שטרעבט אין זיין מוזיקאַלישער טעטיקייט.
ער איז אַ וועלטלעכער ייד, װאָס איז פון זיינע יינגסטע יאָרן פאַרבונדן מיט די
ווערטן פון אונדזער סעקולערער קולטור און ער האָט קיין מאָל נישט געהאַט קיין
געמיינזאַמס מיט דער יידישער ליטורגיע, אָבער טראָץ דעם איז ער אַ ליבהאָבער
פון יידישן סינאַגאָגאַלן געזאַנג און נאָך מער פון אַ בעל-תפילהשן זינג זאַנגישן
דאַװענען. נישט וייניקער פּיעטעט האָט ער אַרױסגעװיזן דעם חסידישן ניגון אין
אַלע זיינע גלגולים. אין די אַלע געזאַנגען האַט ער געהערט דאָס געזאַנג פון פאָלק
206 י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פֿולן
און געזען אַנטפּלעקונגען פון יידישער אײגנאַרטיקײיט. אין די דאָזיקע געזאַנגען
האָט ער אויך אָפט געזוכט קלאַנג-אידעע פאַר זיינע קאָמפּאָזיציעס. האָט ער ליב
געהאַט אַרײנצופאַלן אין אַ חסידים-שטיבל און געבן אַ נאַש פון אַ נייעם ניגון,
אַרײנכאַפּן זיך אינקאָגניטאָ אויף אַן עמכדיקע חתונה און הערן אַ פּאָר קלעזמערישע
שטיקלעך, אָדער איבערפאָרן זיך קיין אָטװאָצק צום רבין ר' שאול-אלעזר-ידידיה
דעם מאָדזשיצער, בכדי צו הערן אַ ניי ;דביקהלע".
הענעך קאָן האָט געהאַט מזל, אַז לידער פון פאַרשידענע טעאַטער-פאָרשטע-
לונגען, צו וועלכע ער האָט געשריבן מוזיק, זענען פאַרװאַנדלט געװאָרן אין
שלאַגערס. זיי זענען געזונגען געװאָרן אין טויזנטער יידישע שטיבער. ספּעציעל
האָבן זיך אָנגענומען די לידער ,לאָז מיך גיין, דו שלימזל", ,אוי, װוי שיין", ,יאָסל-
בער" און אַנדערע פון די פּיעסעס ,קידוש השם", ;הערשעלע אָסטראָפּאָלער" און
,פּרנסה".
וועגן דעם האָט אַ מאָל דער באַקאַנטער ליטעראַטור:און-קונסט-קריטיקער פון
װאַרשעװער היינט י. מ. ניימאַן געשריבן אַ ספּעציעלן אַרטיקל אונטערן קעפּל
;אילו תולדות השלאַגער".,
וועגן זיין מוזיק צו דער פּיעסע ;מיסיסיפּי* פון לייב מלאך דערציילט ד"ר מיכאל
ווייכערט (אין אַן אַרטיקל אין לעצטע נייעס, תל-אביב, פון 22סטן סעפּטעמבער
6) פאָלגנדיקס ;
;הענעך קאָן איז דעמאָלט געווען אין אויסלאַנד. האָב איך זיך בלית ברירה געווענדט
צו אַנדערע מוזיקער, בתוכם צו דעם פּאָפּולערן װאַרס (װאַרשאַווסקי). וויפל כ'האָב
מיך נישט באַמיט זיי מסביר צו זיין װאָס איך בין אויסן, האָבן זיי עס נישט
באַנומען. האָב איך אַרױסגעשיקט אַ בריוו צו קאָנען, ביילייגנדיק אַ קאָפּיע פון
דער פּיעסע און באַשרײבנדיק אים -- וי מיר האָבן זיך שטענדיק געפירט --
די רעזשיסערישע כוונה פון יעדן מוזיקאַלישן נומער.
לאַנג איז פון אים קיין ענטפער נישט געקומען. ביז איינעם אַן אינדערפרי -- צען
טעג פאַר דער פּרעמיערע -- האָט ער זיך באַװיזן אין טעאַטער מיט די נאָטן
אונטערן אָרעם. ער האָט זיך גלייך אַװעקגעזעצט ביים קלאַװויר און פאָרגעשפּילט
די מעלאָדיעס. מיר אַלע זענען געבליבן וי געפּלעפט. בעסער טרעפן האָט מען
נישט געקענט. די מוזיק האָט פאַרמאָגט נעגערישן קאָלאָריט, האַרציקע בענקשאַפט
און מער פאַר אַלץ זודיקן פּראָטעסט".
צּ
בשעת זיין וויילן אין מדינת ישׂראל איז אין תל-אביב אויסגעפירט געװאָרן דער
רעקוויעם פון העקטאָר בערליאָז (1803--1869),
הענעך קאָן האָט נישט געקענט באַנעמען, וי אַזױ יידישע מוזיקערס אין דער
יידישער מדינה װאַָגן צו שפּילן שאַפונגען פון אױיסגעשפּראָכן קאַטױלישן כאַ-
ראַקטער. לויט זיינע רייד, זענען אפילו אָראַטאָריעס פּסול פאַר יידישע אויערן.
האָבן דאָך די שאַפערס פון דער דאָזיקער מוזיקאַלישער פאָרעם, די איטאַליענער
פיליפּ נערי (אין 16-טן יאָרהונדערט) און דער שפּעטערדיקער דזשאַקאָמאָ קאַריסימי
הענעך קאָן 207
(1605---1674), קודם כל געצילט צו באַזינגען די גרויסקייט פון די קריסטלעכע
געהייליקטע. און נאָך בולטער טרעט אַרױס דער קאַטוילישער גייסט אין רעקוויעם,
װאָס איז בכלל פאַרבונדן מיט אַ קריסטלעך-ליטורגישן צערעמאָניאַל. טאָ װי קען
דאָס געמאָלט זיין, אַז די אָפיציעלע אינסטאַנצן פון מוזיקאַלישן לעבן אין דער
מדינה זאָלן אַרייננעמען אַזעלכע שאַפונגען אין די פּראָגראַמען פון זיערע
קאָנצערטן ? |
נאָך מער אויפגעברויזט איז ער געװאָרן, ווען ער האָט זיך דערװוּסט, אַז אין תל-אביב
עקזיסטירט אַ כאָר אונטערן נאָמען ;פעסטיוואַל אַבו-גוש", װאָס פירט אויס יאָר-
יערלעך אין דעם קאַטױלישן קלויסטער פון פראַנציסקאַנער-אָרדען אין דאָרף אַבו-
גוש (אין די בערג פון ירושלים), קאָנצערטן פון קירכלעכער מוזיק מיט אַ ספּעציעלער
אונטערשטרייכונג פון אַ געוויסן סאָרט שאַפונגען פון יאָהאַן סעבאַסטיאַן באַך
(1683---1750) : מאָטעטן, מיסעס און פּאַסיעס. אַ יידישער כאָר אין דער יידישער
מדינה זינגט אויס אין דער שפּראַך פון תנ"ך, רעליגיעזע, ליריש-רירנדיקע מע-
לאָדיעס וועגן דעם פאַרנעפּלטן און אין מיסטעריע איינגעהילטן, לעגענדאַרן, לעצטן
גרויל-און-פּיין-וועג פון ישון, וועמען זיינע ברידער, יידן, האָבן אומברחמנותדיק
געפירט צום טויט..,
הענעך קאָן האַלט, אַז די דאָזיקע מעשׂים טוען אַ גרויסע עוולה דער יידישער מוזיק
בכלל און דער ישׂראלדיקער בפרט. פאַראַן גענוג רעפּערטואַר פון אוניװוערסאַלן
אינהאַלט אָן די אויבנדערמאָנטע קאָמפּאָזיציעס,
און בכלל דאַרף אונדזער עיקרדיקע אויפגאַבע זיין צו געפינען דעם וועג צו זיך
אַליין : שעפּן פון אייגענעם ברונעם, פאַרקניפּן דאָס אַלטע דורותדיקע מיטן נייעם
פריש-קלינגענדיקן און פאַרפלעכטן די טראַדיציאָנעלע טענער פון נוסח-אשכנז מיט
די סילסולדיקע קלאַנגען פון די תימנישע לידער,
דאָס קעגנזייטיקע דורכרופן זיך פון די אַלע עלעמענטן װעט אַרויפפירן די יידישש
מוזיק אויפן דרך הישר,
צ
ווען איך האָב אים אין דעצעמבער 1968 געטראָפן אין ניו-יאָרק, אין זיין וווינונג
אויף 644 ריווערסייד דרייוו, האָט ער מיר מיט אַ פייערל אין די אויגן געזאָגט:
,ירושלים של זהב" פון נעמי שמר איז געווען אַן אָנהײיב פון נייע צייטן,
208 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
ב יב ליאָג ר אפיע
מלך ראַוויט ש: ,מין לעקסיקאָף, מאָנטרעאָל 1947 (ז"ז 230-248),
יאַנאפס טורקאָוו: ,פאַרלאָשענע שטערן", בוענאָס-איירעס 1953, באַנד איינס
(ז' 218); באַנד צוויי (נ"ז 201, 279),
זיגמונט טורקאָוו: ,די איבערנעריסענע תקופה", בוענאָס-איירעס 1961
(ז"ז 209, 248, 411).
ייצחק טורקאַווי"גרודבערג: פ,ײדיש טעאַטער אין פּוילף, פאַרלאַנ ,יידיש-
בוך" װאַרשע 1951 (ז"ז 86, 87, 89, 177),
כיל אַראַנסאַן: ,כילדער און געשטאַלטן פון מאָנפּאַרנאַס", פּאַרין 1962
ד"ר מיכאל ווייכ ער ט: ההענעך קאַן -- דער טעאטער מוזיקער" -- אַרטיקל
געדרוקט אין ,,לעצטע נייעס" -- תל-אביב 23טן סעפּט. 1966.
מ. קיפּניס: ,פמבטין-פאַרשטעלונג אין ,סקאַלע?-טעאַטער אין ווארשע", , היינט"
פון 15טן מערץ 1928,
,ספר השנה / יאָר-בוך", רעד, א. טאַרטאַקאָװער, תליאביב 1967 (ז"ז 331, 322, 242,
2, 245, 349),
נחמן מייזיל:אירישע טעמאַטיק און יידישטע מעלאָדיטס ביי באַװוסטט קאַמפּאַ-
זיטאָרן, ניו-יאָרק 1952,
י ש ליטא: {המופיקה היהודית ויוצריה", תליאביב 1960 (ז' 186).
אלנטמיינט ענציקלאָפּעדיע ,,יידן" -- דובנאָװ-פאָנד 1940, פּאַרין (ז' 608).
א. מאַנגער, י טורקאָו, מ. פּערענסאַן: ידישער טעאַטער אין איי"
ראָפּע, ניו-יאָרק 1968 (ז"ז 85, 95, 116, 123, 124, 125).
ז. ס עג אַלאַָוויט ש: טלאָמאַצקע 13, אַרױסג. פון צענטראַל-פאַרבאַנד פון פּוילישע
יידן אין אַרגענטינע, בוענאָס-איירעס 1946 (ז' 94).
נתן סטאָלניץ: ננינה אין יידישן לעבן, טאָראָנטאָ 1957, (ז' 186).
די גאַלדענע קייט, פערטליאָר-שריפט פאַר ליטעראַטור, תל-אביב 1966, ג, 57 (זיז 224,
8).
מיכאל ווייכ ערט: זכרונות, צווייטער באַנד -- װאַרשע -- אַרוױסגעגעבן דורך
אַ בוך-קאָמיטעט, פאַרלאַג ,,מנורה", תל-אביב 1961 (ז"ז 86, 92, 124, 126, 1232, 151,
3, 164, 164, 168, 181, 193, 218, 223, 230, 224, 213, 274, 219, 281, 285,
0, 322, 223, 325),
מנחם קיפּניס
(1878---1942)
צו די פּאָפּולערסטע געשטאַלטן אין יידישן
ליטעראַרישן װאַרשע האָט געהערט מנחם
קיפּניס, געבוירן און דערצויגן אין אָרעמ-
קייט, האָט ער דורכגעמאַכט אַ שווערן און
רייכן לעבנסוועג, ביז ער איז געװאָרן
איינער פון די װאָגיקסטע קענער און
פאָרשער פון יידישן פאָלקלאָר. אָנגעהויבן
האָט ער וי אַ זינגער, שפּעטער האָט ער
זיך אויסגעצייכנט װי אַ מוזיק-קריטיקער
און וי אַ טיפער קענער פון דער יידישער
מוזיק, און צום סוף איז ער געווען דער
געניטסטער פאָלקלאָר-זאַמלער און פרוכט-
באַרער פאָלקסשרייבער. זיינע אױטאָרי-
טאַטיווע מיינונגען וועגן יידישן ליד זענען געװאָרן אָנשפּאַר-פּונקטן פאַר מוזיקאָלאָגן
און װיסנשאַפטלער פאַר זייערע אָפּהאַנדלונגען וועגן די פּראָבלעמען פון דער
יידישער קולטור-געשיכטע. זיינע צונויפגעזאַמלטע פאָלקס-מעשׂיות, הומאָריסטישע
דערציילונגען און קונדסישע שטיקלעך זענען געװאָרן אַ מקור פאַר פאָרשן דעם
יידישן עבר אין די מזרח-אײיראָפּעישע עדהס אויף אַלע אָפּשניטן פון מענטשלעכן
לעבן,
איז קודם כל לאָמיר כאַפּן אַ בליק אויף זיין אינטערעסאַנטער לעבנס-געשיכטע.
צ
געבוירן אין 1878 אין אַ קליין שטעטעלע אין װאָלין, איז ער צו אַכט יאָר געװאָרן
אַ קיילעכדיקער יתום. זיין עלטערער ברודער, פּייסי דער חזן (פאָטער פון שרייבער
לעווין-קיפּניס), האָט איבער אים איבערגענומען די השגחה און האָט אים געגעבן
זיין ערשטע אַלגעמײינע און יידיש-מוזיקאַלישע דערציונג. האָבנדיק אַ שיינע אַלט-
שטימע האָט ער געזונגען ביי זיין ברודער אין כאָר. ווען ער האָט צוליב דער
מוטאַציע פון דער שטימע פאַרלוירן זיין אַלט, האָט ער זיך פאַרנומען מיט אַרומפאָרן
מיט אַ פערד און װאָגן אין די דערפער, װוּ ער פלעגט אויפקויפן פּוטער און אייער
און -- ווען עס האָט זיך געלאָזט -- אויך אַ קעלבל, און די סחורה געברענגט אין
שטעטל אַריין צו פאַרקויפן,
ווען ער האָט שפּעטער צוריקבאַקומען זיין מענער-שטימע, טענאָר, האָט ער אויף
ס'ניי אָנגעהויבן זינגען ביי די דעמאָלטדיקע באַקאַנטסטע חזנים בערל מוליער,
ניסן בעלזער און זיידל ראָוונער. צוזאַמען מיט זיידל ראַװונער פלעגט ער אַרומפאָרן
איבער גאַנץ װאָלין, פּאָדאָליע, ליטע און פּוילן, דאַװנענדיק שבתים און געבנדיק
210 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
קאָנצערטן פון חזנישער מוזיק. גלייכצייטיק האָט ער געלערנט העברעיש, זיך
באַקענט מיט דער השׂכלהיליטעראַטור און שטודירט מוזיק דורך בריוו ביים
באַרימטן חזןימשׂכיל אברהם בער בירנבוים פון טשענסטאָכאָוו.
עס האָט אים געצויגן אין דער גרויסער וועלט אַרין, צו דער ברייטער מוזיק-אַרענע,
ער האָט זיך אָבער נישט געקענט אַרױסדרײען פון דער חזניש-משוררישער
קאַפּעליע. נאָך אַ ריי ;שפּיצלעך? איז אים דאָך געלונגען צו אַנטלויפן פון דער
חברותא און אַ דאַנק דער הילף פון זיינעם אַ ,גוטן-ברודער? איציקל זוסמאַן, איז
ער ענדלעך געקומען קיין װאַרשע, װוּ ער איז אָנגענומען געװאָרן אין אָפּערע-כאָר,
וי אַ טענאָר-זינגער. 16 יאָר האָט ער געזונגען אין אָפּערע-כאָר, גלייבצייטיק
איז ער אויך געווען טעטיק אויף אַנדערע געביטן פון מוזיקאַלישן לעבן. ער הייבט
אָן פאָרשן די מקורות פון דער יידישער מוזיק, ער פאַרנעמט זיך מיט זאַמלען יידישע
פאָלקסלידער און מיט זייער פּאָפּולאַריזירונג, און צום סוף איז ער אויך געװאָרן
אַ דערפאָלגרייכער פעליעטאָניסט און שרייבער, ספּעציאַליזירנדיק זיך אין אויפכאַפּן
און באַשרײבן דאָס פאָלקסטימלעכע אין יידישן לעבן.
צּ
זיינע ערשטע שרייבערישע אַרבעטן זענען וועגן דעם סטיל און טאָנאַרט פון דער
יידישער מוזיק. אין דער זעלביקער צייט -- אָנהייב פון 20סטן יאָרהונדערט -- איז
אין דער יידישער מוזיקאַלישער וועלט אָנגעגאַנגען אַ וויכוח וועגן כאַראַקטער און
צוקונפט פון דער יידישער מוזיק. בכלל איז דאָס געווען אַ תקופה פון דראַנג און
שטורעם אין יידישן גייסטיקן לעבן. פאַרשידענע אויפפאַסונגען האָבן צווישן זיך
געקעמפט: עקסטרעם-רעליגיעזע קעגן מילד-טראַדיציאָנעלצ; משׂכיליש-פאָרגט-
שריטענע קעגן חובבי-ציונדיקע און נאַציאָנאַלע; אַסימילאַטאָרישיליקװידאַטאָרישע
קעגן פאָלקיסטיש-וועלטלעכע.
דער דאָזיקער געדאַנקען-געמיש איז אויך געקומען צום אויסדרוק ביי די פּיאָנערן
פון אונדזער מאָדערנער יידישער מוזיק. פּנחס מינקאָווסקי, א.צ. אידעלסאָן און
לאַזאַר סאַמינסקי האָבן געהאַט אַ שטרענג ;העברעיסטישן?" צוגאַנג צו די פּראָבלעמען
פון אונדזער מוזיק און געהאַלטן, אַז ניגונים װאָס אַנטהאַלטן נישט אין זיך קיין
,ביבלישע" סימנים, זענען נישט אָריגינעל יידיש. ביי זיי איז דער איינציקער
קען-צייכן פון יידישער נגינה געווען דער מעלאָס פון תנ"כישן טראָפּ. אַנטקעגן
זי האָבן געשטורעמט אונדזערע ערשטע פאָלקלאָר-זאַמלער ש. אַנסקי, שאול גינזי
בורג און פּרץ מאַרעק, אַז יעדער קלאַנג, װאָס האָט אַ צוטריט צום יידישן אויער,
איז עכט-יידיש. אויך שלום-עליכם האָט זיך צוגעבויגן צו דער זעלביקער מיינונג,
האַלטנדיק אַז אונדזערע פאָלקסלידער ,זענען לידער, װאָס אין זיי שפּיגלט זיך אָפּ,
וי אין אַ לויטער װאַסער, דאָס גאַנצע לעבן פון יידישן פאָלק, מיט אַלע יידישע
פריידן און ליידן, יידישע צרות, דער יידישער דלות, יידישע טרערן"... און אַפילו
אַזאַ ;העברעלסט" וי זשאַבאָטינסקי האָט געשריבן אין איינעם פון זיינע אַרטיקלען :
;װאָלט איך געווען אַ כאָרמײיסטער, װאָלט מען ביי מיר געזונגען ,אויפן פּריפּעטשיק?
וי אַ גרויסע, פייערלעכע אָראַטאָריע?.
מנחם קיפּניס 211
און בשעת עס האָבן זיך געפירט די הייסע דיסקוסיעס האָבן זיך אָנגעהויבן באַװייזן
די ערשטע שװאַלבן, װאָס האָבן פאָרוױיסגעזאָגט, אַז די צוקונפט פון דער יידישער
מוזיק ליגט אין סינטעז פון ביידע עלעמענטן. מיר קענען זיך נישט אָפּזאָגן פון
תנ"כישן מעלאָס, װאָס האָט אונדז באַגלײט אין אונדזער לאַנגן היסטאָרישן וועג
און איז געווען אַ טייל פון אונדזער גייסטיק-רעליגיעזן לעבן (קריאת התורה,
נוסחאות התפילה), און אויך נישט פון אונדזערע פאָלקסלידער, געשאַפענע און
געזונגענע אין פאַרשידענע לענדער, װאָס, טראָץ דעם, װאָס זיי שטאַמען פון
פרעמדע מקורות, זענען זיי פון אונדז אַדאָפּטירט געװאָרן און שאַפן אַן אומצץ-
רייסלעכן טייל פון אונדזער קולטור-לעבן. די מעלאָדישע ליניעס פון אונדזער אַלטן
אַמאָל מוזן זיך צונויפגיסן און דורכפלעכטן מיט די מזיקאַלישע עלעמענטן פון
אונדזערע פאָלקסלידער און שאַפן אין דער צוקונפט די יסודות פון אַן ערנסטן
סימפאָנישן בנין.
און דאָ ליגט דער גרויסער פאַרדינסט פון קיפּניסן, װאָס איז געווען צװוישן די
פּרעקורסאָרן און באַגרינדער פון דער דאָזיקער איינשטעלונג. זיינע געדאַנקען
האָט ער געברענגט צום אויסדרוק אין צאָלרײכע אַרטיקלען און אָפּהאַנדלונגען
פאַרעפנטלעכטע אין פאַרשידענע צייטונגען און ליטעראַרישע אויסגאַבעס. און
געטאָן האָט ער דאָס אויף אַ פּאָפּולערן אופן, בויענדיק זיין אַרגומענטאַציע מער
אויף אינטויציע, װוי אויף װיסנשאַפטלעכע באַגרינדונגען.
ער איז אין זיינע איבערצייגונגען געגאַנגען נאָך ווייטער און געהאַלטן, אַז אַפילו
די שפּראַכיק-געמישטע לידער, ביי וועלכע דער טעקסט איז געווען אַ טייל אין יידיש
און אַ טייל אין אוקראַיַניש, אָדער רוסיש, האָבן די זעלביקע רעכט צו געהערן צום
יידישן מוזיקאַלישן פאָלקס-אוצר, וי אַלע אַנדערע ניגונים. ער האָט די דאָזיקע
לידער פאַררעכנט צו די עכט:יידישע און האָט אַ סך פון זיי אַרײינגענומען אין זיינע
לידער-זאַמלונגען. פאַר קיפּניסן איז נישט געווען וויכטיק, צי די לידער זענען
אַ פרוכט פון מחברים, װאָס זענען געווען פאַרגויַשטע יידן (װוי עס האָט געהאַלטן
ש, דובנאָוו), צי אַ פרוכט פון התלהבותדיקע חסידים (װוי עס האָט געמיינט ש. אַנסקי);
פאַר קיפּניסן איז דער עיקר געווען דאָס, װאָס די לידער זענען געווען איינגעװאָרצלט
אין די הערצער פון די יידישע מאַסן און זענען געווען אַ טייל פון זייער מוזיקאַלישן
באַגאַזש, קיינער קאָן נישט קומען און אָפּפרעגן די יידישקייט פון אַזעלכע לידער
װי: ,דאָס פּאַסטעכל", ,קאַטערינאַ", ;דער טאַטע און די קינדער" און אַנדערע.
אויב אַפילו אַ סך עלעמענטן פון די דערמאָנטע לידער זענען געשעפּט געװאָרן פון
פרעמדע ברונעמס, זענען זיי אָבער אַזױ אויסגעמישט געװאָרן אין אייגענעם, אַז זי
זענען ,פאַריידישט" געװאָרן. מיט יאָרן שפּעטער האָט פּראָפ' אידעלסאָן באַװיזן
אין זיין פאָרשונג-אַרבעט, אַז די מערהייט שפּראַכיק-געמישטע לידער זענען עכט-
יידישע. פון 22 לידער, וועלכע ער האָט אַנאַליזירט, טאַקט נאָך טאַקט און פראַזע
נאָך פראַזע, האָט ער פעסטגעשטעלט, אַז 15 זענען אין גאַנצן עכט-יידישע און 8
זענען פון מוזיקאַלישן שטאַנדפּונקט געמישטע.
קיפּניס האָט פאַרהייליקט אַלע עלעמענטן פון דער יידישער נגינה, אַזױ וי זיי האָבן
22 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
זיך אַנטװיקלט אין אַלע צייטן פון אונדזער לאַנגער געשיכטע, ער האָט אָבער
בעיקר געפאָדערט די רעכט פון יידישן פאָלקסליד, אין וועלכן ער האָט געזען
אַ גרויסן מװזיקאַלישן אוצר. דאָס זעלביקע האָבן אויך אָנגעהויבן פילן אַנדערע,
און דעריבער איז זיך נישט צו װוּנדערן, װאָס צווישן די מיטגלידער פון ,די גש-
זעלשאַפט פאַר ייד, פאָלקסמוזיק? (װאָס איז געגרינדעט געװאָרן אין רוסלאַנד אין
8), איז דער הויפּטגעװיכט געלייגט געװאָרן אויף זאַמלען, אַנטװיקלען און
פאַרשפּרײטן דאָס יידישע פאָלקסליד, דאָס, װאָס קיפּניס האָט געטאָן אַלין זיין
גאַנץ לעבן,
צִ
אַחוץ זיינע פּאָלעמישע אַרטיקלען איבער די יסודות און צוקונפטיקן וועג פון דער
יידישער מוזיק האָט קיפניס אָנגעשריבן אַ גאַנצע ריי ביכער און אַרבעטן אויף
מוזיקיטעמעס; באַרימטע יידישע מװיקער, חזנים און מנגנים, יידישע קלעזמער
אין פּױל, פון פרימיטיוון פאָלקסליד בין דער יידישער סימפאַנישער מחיק
און אַנדערע. גלייכצייטיק האָט ער געשריבן קאָנצערט-רעצענזיעס, װאָס זענען
געדרוקט געװאָרן אין פאַרשידענע פּעריאָדישע אױיסגאַבעס און זענען געווען באַ-
לערנדיק פאַר יעדן איינעם, װאָס האָט זיי געלייענט,
זייענדיק אַ סטאַבילער מיטאַרבעטער פון דער טעגלעכער צייטונג היינט אין
װאַרשע, האָט ער אויסגענוצט די שפּאַלטן פון דער צייטונג פאַר וועקן אינטערעס
צו יידישער מוזיק בכלל און צום יידישן פאָלקסליד בפרט. אָפט פלעגט ער רופן
צו פלעגן און צו זאַמלען אַלץ, װאָס האָט נאָר אַ ווערט פון ליטעראַרישן אָדער
מוזיקאַלישן שטאַנדפּונקט, און צום סוף פלעגט ער זיך מטריח זיין צו די זאַמלער-
ליבהאָבער און ביי זיי בעטן דעם מאַטעריאַל, בכדי אים צו פאַרעפנטלעכן
קאָנצערטירנדיק צוזאַמען מיט זיין פּאַרטנערין און פרוי זמרה זעליגפעלד אין די
שטעט און שטעטלעך פון פּוילן און אין אַנדערע לענדער, האָט ער נישט דורכגעלאָזט
די קלענסטע געלעגנהייט אויפצונעמען אַ ליד, אַ חסידישן ניגון, אָדער אַן אַנדערן
יידישן מוזיק-מאָטיו. אַזױ אַרום איז קיפּניס געװאָרן אַן אינסטיטוציע, דער אַדרעס
פאַר אַנטװיקלען יידישע מוזיק אין פּוילן, פון אַלע עקן פּוילן זענען צו אים געקומען
הסידישע יונגע-לייט, אינטעליגענטע אַרבעטער און סתם מעלאָמאַנען, בכדי זיך
מיט אים שואל-עצה-זיין און הערן זיין װאָגיק װאָרט וועגן די ענינים, װאָס האָבן
זיי אינטערעסירט און טייל מאָל אויך וויי געטאָן.
קיפּניס האָט זיך אויך קונה-שם געווען, וי איינער פון די בעסטע אינטערפּרעטאַטאָרן
פון יידישן ליד. ער האָט אַ ליד נישט נאָר אויסגעזונגען, נאָר אויך אױיסגעשפּילט
נַר ג;רדעסטער פקאנצערט פוז יא
צירק, בא שיק רעף 60טן דעצעמבער (צ. ווייטע םֹ פ יו 2 ווו:רערבארע
אע נע אנט : :ער פנ יירישן פא { ומרה זעליגפעל 5 מ.ליפּג 0 , אפּיירן: יינגער.
-ודינאוו דע וע 5 סִיבֵּיר יאקאון. ר פרעיענט 8 - די . גריג בוים *
בּעריכמטע באם, דער פּרעיידענט דער ב'
*ע יירישטע אז נישט וירישע זיג ער ד, בע 9פ מי א אי ינלייטגע סטװװואָרט טס,
0 די גאנצע הכנסה גייט פאַרן ,קרז ק ימה ישראל"
גאַקוּמען; |) אין שטאָטישן קאָמיטעָט פֿין קק"ל (גזשיבּאָווסקא א"ה 2) מ. י. פרייד, רימאַרכקאַ 0, 6) ל אי ייזענבּערג, נאַלערוק? 2. 4),עבר", גענשע 8.
מנחם קיפּניס 213
מיטן מויל, מיט די אויגן, מיט די באַװעגונגען און מיט זיין גאַנצן ,איך", מיט לייב
און לעבן און בעיקר -- מיט שׂכל. די פון אים געזונגענע לידער זענען געווען פון
די פאַרשפּרײיטסטע אין פּוילן, און פון צווישן די זמירות, װאָס פלעגן זיך טראָגן
אין זומערדיקע פרייטיק-צו-נאַכטסן פון יידישע הייזער, האָט מען אָפט געהערט
די לידער פון קיפּניסעס זאַמלונגען.
צ
די פרוכטן פון 2 צענדליק יאָרן אַרבעט האָט מנחם קיפּניס געזען אין צוויי ביכער,
אַרױסגעגעבענע אין װאַרשע דורכן באַקאַנטן גיטלין-פאַרלאַג. דאָס ערשטע אין
יאָר 1918 און דאָס צווייטע אין 1925: 60 יידישע פאָלקסלידער און 80 יידיעזע
פאָלקסלידער. די סעלעקציע און סעגרעגאַציע פון מאַטעריאַל וייזן, אַז דער
זאַמלער האָט גענומען זייער ערנסט זיין אויפגאַבע און האָט די זאַך געטאָן מיט
פולער אחריות. שוין די קעפּלעך פון די אָפּטײלן זענען פילזאָגנדיקע: ליריש-
ראָמאַנטישע און ליבעלידער: פאָלקסטימלעכע לידער:; רעליגיעזע, מתנגדישע,
חסידישע און פילאָזאָפישע פאָלקסלידער; הומאָריסטישע און פאַמיליען-לידער:
יידיש-אוקראַיַנישע פאָלקסלידער, אאַזײוו. װוי מיר זעען איז די קלאַסיפיקאַציע פון
די לידער געווען אָפּהענגיק פון אינהאַלט פון טעקסט. נישט געוען דאָ קיין
צופעליקייט, נאָר פּלאַנירטע אָרדענונג,
נאָך גענויער זענען דורך אים באַהאַנדלט געװאָרן די קאינהאַלט-פאַרצייכנונג"
און די באַמערקונגען צו די לידער. דאָרט, װוּ עס איז אים נאָר באַװוּסט געווען, האָט
ער אָנגעגעבן דעם נאָמען און וװױינאָרט פון דעם אויפגעבער פון ליד. און עס
אַנטפּלעקט זיך פאַר אונדז אַ זאַך, װאָס רופט אַרױס צו זיך יראת הכבוד. די
מערהייט אינפאָרמאַנטן-איבערגעבער זענען געווען די זיילן פון אונדזער מאָדערנער
יידישער ליטעראַטור. עס פיגורירן דאָ: ה.ד. נאָמבערג, י.מ. ווייסענבערג, אפרים
קאַגאַנאָווסקי, ז. סעגאַלאָװיטש, ש, אַנסקי, לעאָ ליאָוו, מ. קולבאַק, אַלטער קאַציזנע,
א. סאַמבערג, יצחק קאַצענעלסאָן, י.י. טרונק, ב. צוקערמאַן, פּ. מאַרקיש, א. לעװוינסאָן,
י. גערשטיין, מ. בראָדערזאָן, ש. סלוצקי, י. דינעזאָן, דוד אײנהאָרן, און אַפילו
שלום-עליכם, די לידער שטאַמען פון דער מזרח-װאַנט פון אונדזערצ ליטעראַטור-
שעפער. דאָס איז אונדז מחייב צו באַציען זיך צום לידער-מאַטעריאַל אין ביידע
ואַמלונגען, װי צו ספּעציעלע פאָלקס-אוצרות, ווייל עס איז זיך פאָרצושטעלן, אַז
לידער, װאָס זענען געזונגען געװאָרן דורך די אױיבנדערמאַנטע פּערזענלעכקייטן,
האָבן זיכער אַ ליטעראַריש-מוזיקאַלישן ווערט און זענען ראוי געווען אויף אַ ספּע-
ציעלן אופן אָפּגעהיט צו װערן. דעריבער װערט אויך קלאָר, פאַר װאָס קיפּניס
האָט אויפן שער-בלאַט פון דער ערשטער זאַמלונג אַװעקגעשטעלט דעם צושריפט:
קאָנצערט-רעפּערטואַר. ער האָט מיט דעם געװאָלט דעם יידישן זינגער סטימולירן
זיך צו פאַרנעמען מיטן בעסערן יידישן פאָלקסליד, מיט די פּערל פון די יידישע
מוזיקאַלישע פאָלקס-אוצרות.
214 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
צ א
אַן אָנגעזעענעם אָרט האָט מנחם קיפּניס פאַרנומען קה וי
אין קולטור-לעבן פון יידישן װאַרשע. ער איז געווען יש
אַן אַקטיווער מיטגליד פון דער פאַרװאַלטונג פון
יידישן ליטעראַטן-פאַראײן אויף טלאָמאַצקע 12 און
ער האָט זיך מיטבאַטײליקט אין אַלצ טעטיקייטן
װאָס זענען געווען פאַרבונדן מיט דערמוטיקן און
אַנטװיקלען יידישע מוזיק. ער איז געווען אַ מיט-
גרינדער פון דער ,יידישער מוזיק-געזעלשאַפט? אין
װאַָרשע, אַ מיטבויער פון ;יידישן מוזיק-אינסטיטוט",
אַ פאַרװאַלטונגס-מיטגליד פון ,יידישן פאָלקסכאָר?
און איניציאַטאָר פון גרויסע מוזיקאַלישע אונטער-
נעמונגען. אין די לעצטע יאָרן פאַרן מלחמה-אויס-
ברוך, ווען דער אַנטיסעמיטיזם אין פּוילן איז געווען
שטאַרק און אין רעזולטאַט פון דעם זענען יידישע
מוזיקער אַרױסגעשטױסן געװאָרן פון זייערע אַר-
בעטסיפּלעצער -- האָט קיפּניס, צוזאַמען מיט אַנ-
דערע, אָרגאַניזירט אַ יידישן סימפאָנישן אָרקעסטער,
װאָס איז געװאָרן דער שטאָלץ פון יידישן װאַרשע.
ער איז אויך שטענדיק געווען צווישן די, װאָס האָבן
געזאָרגט פאַר שאַפן די מאַטעריעלע באַזע פאַר אַ ברײטפאַרצווייגטער מוזיק-
טעטיקייט.
נאָכן אויסברוך פון קריג האָט ער נישט געמאַכט דעם קלענסטן פּרוּוו צו אַנטלויפן
פון װאַרשע. ער איז געווען צו פיל פאַרבונדן מיט די װאַרשעװער יידישע מאַסן,
אַז ער זאָל װועגן דעם קלערן. האָט ער זיך אַרײנגעװאָרפן אין געזעלשאַפטלעכער
אַרבעט און געטראָגן הילף יידישע קולטור-מענטשן,
ער האָט געהאַָט דאָס מזל און זכיה צו שטאַרבן מיט אַ נאַטירלעכן טויט און האָט
געהערט צו די ווייניקע, װאָס זענען געקומען צו קבר-ישׂראל. געווען איז דאָס אין
יאָר 1942, ווען די פּוילישע יידן זענען מאַסנװוײיז אַרױסגעשיקט געװאָרן אין די
גאַזקאַמערן. די געהאַלטענע הספּדים זענען געווען שטילע קרעכצן איבערן טראַגישן
אומקום פון װאַרשעװער יידנטום און אַן אויסדרוק פון טרויער נאָך אַ לעבן, װאָס
וועט שוין קיין מאָל נישט צוריקקומען. צוזאַמען מיט קיפּניסן זענען אויך באַגראָבן
געװאָרן די גרויסע פאָלקלאָר-אוצרות, װאָס זענען געווען אין זיין באַזיץ און וועלכע
וועלן שוין קיין מאָל נישט זען די ליכטיקע שיין.
זיין נאָמען װועט שטענדיק דערמאָנט ווערן צוזאַמען מיט די, װאָס האָבן מיט זייער
וויסן, פלייס און ענטוזיאַזם אַרויפגעפירט די יידישע מוזיק אויף נייע שליאַכן
און געשאַפן סאָלידע יסודות פאַר דער אַנטשטײונג פון דער נייער מאָדערנער
יידישער מוזיק.
שאַרזש-צייכעגונג פון י. גאָמ-
באַרג אין , די אילוסטרירטע
וועלט" (פון יאָר 1919).
מנחם קיפּניס 215
ב יב ליאָג ראַ פיע
41 יאָנאָס טורקאַוו: פפאַרלאַשענע שטערן, בענאָס-איירעס, אַרויסג. דורכן
פאַרבאַנד פון פּוילישע יידן אין אַרגענטינע, 1952 (ז"ז 127--142).
2 מלדך ראַוויטש: ממיו לעקפיקאָן, אַרױסג. פון אַ קאָמיטעט אין מאָנטרעאָל,
5,
3 ,60 פאַלקסלידער מיט נאָטןי -- געזאַמלט פון מ. קיפּניס, אַרױסג. פאַרלאַג א. גיטלין,
װאַרשע 1918.
4 80 פאַלקסלידער" -- געזאַמלט פון מ. קיפּניס, אַרױסג. פון פאַרלאָג א. גיטלין, װאַרשע
5
5 8{הנדערט פאַלקסלידער" -- פון זמרה זעליגפעלד און מ. קיפּניס! קאָנצערט-רעפּערטואַר.
איינלייטונגס-װאָרט פון מאַרק טורקאָװו, אַרױסג. דורכן צענטראַל פאַרבאַנד פון פּוילישע
יידן אין אַרגענטינע, בוענאָס-איירעס 1949,
6 זלמן רייזען: ,לעקפילאָן פון דער נייער יידישער ליטעראטור" -- פאַרלאַג
קלעצקין -- ווילנע, 1928,
7 י סטוצ'בסקי: ,פלקלור מוסיקלי של יהודי מזרח אירופה" -- הוצאת המרכז
לתרבות ולחינוך -- הספריה למוסיקה, תל-יאביב 1958 (ז' 31),
8 ' שליטא: (חמופיקה חיחודית ויוצריה" -- הוצאת ספרים יהושע ציציק תליאביב
0 (/ז' 186).
9 אפרים קאַגאַנאָווסקי: מײדישע שרייבער אין דער חיים" -- אַרױיסג. אין
פּאַריז 1956,
0 ז. ס עגאַלאַוויט ש: ,טלאָמאַצקע 13" -- אַרױסג. דורכן פאַרבאַנד פון פּוילישע
יידן אין אַרגענטינע 1946 (זייז 90, 91, 92, 94, 95, 177, 191, 247).
1 זלמן זילבערצווייג:,לעקסיקאַן פון יידישן טעאטער" -- אַרױסג. אונטער
דער השגחה פון דער יידישער אַקטיאָרן-יוניע אין אַמעריקע, פינפטער באַנד, מעקסיקע
סיטי, 1967, פאַרלאַג ,, אלישבע" (זייז 3801, 4207-4196).
2, (זי 26) 1932 82808ז8טט ,1931--1901 0818י81828שר 18מסמזינגמ11י1
3. עדי חזנים װועלטי, װאַרשע יאַנואַר 1924 (זייז 4-2),
4 זיגמונט טורקאָוו: עדי איבערגעריסענע תקופה", בענאָס-איירעס 1961
(ז' 207),
5 עמנואל רינגעלבלום: נאָטיצן פון װאַרשעװװער גטטאַ, פאַרלאַג, יידיש-בוך",
וואַרשע 1952 (ז' 342),
6. פּנקס פון דער געשיכטע פון ווילנע אין די יאָרן פון מלחמה און אַקופּאַציע, רעד. זלמן
רייזען. היסטאַריש-עטנאָגראַפישע געזעלשאַפט, ווילנע 1922 (ן' 686).
7. אנציקלופדיה של נלויות, עורך: יצחק גרינבוים -- כרך ורשה, ירושלים תל-אביב 1959
(ז"ז 403-395),
8 פפר מלחמות הניטאות, עורכים : יצחק צוקרמן, משה בסוק, הוצאת הקיבוץ המאוחד,
בית לוחמי הניטאות 1956 (ז"ז 61, 150),
9 מ. ירדני: לעאַ ליאַװ, פאַרלאַג ניגון, ניו-יאָרק 1960 (ז"ז 43, 99, 241, 283, 380,
1, 420, 421),
0 ז. סעגאַלאַוויטש: געברענשע טויט, צענטר. פאַרבאַנד פון פּוױלישע יידן.
בוענאָס-איירעס 1947 (ז' 8),
יצחק שלאָסבערג
(1877--=1930)
לעאָפּאָלד סטאָקאָווסקי דערציילט אין זיין
בוך מזיק -- דאָס אייגנטוס פון כלל,
אַז ווען ער האָט געהערט שפּילן ראַכמאַ-
נינאָווס פּרעלודיע סאָל-מינאָר אין דער
אויספירונג פון קאָמפּאָזיטאָר איז ער
אַנטציקט געװאָרן פון דער טיף-באַנומע-
נער אינטערפּרעטאַציע, װאָס האָט אים
אַריינגעפירט אין אַ מיסטעריעז-פאַנטאַס-
טישער בענקשאַפט. באַלד נאָך דעם האָט
ער געהערט די זעלביקע שאַפונג געשפּילט
דורך װולאַדימיר האָראָוויץ -- און אין
גאַנצן אַן אַנדערע װעלט האָט זיך פאַר
אים אַנטפּלעקט. אַן אַנדערער ריטעם, אַן
אַנדערע פאַרב און אַנדערע שפּירונגען האָבן זיך אין אים דערוועקט. פּונקט וי אַ
פּייזאַזש, װאָס ווערט פון יעדן מאָלער אַנדערש געמאָלט,
פאַראַן מוזיקערס, װאָס פירן קיין מאָל נישט אויס די זעלביקע שאַפונג אויפן זעלביקן
אופן. יעדעס מאָל גיבן זי אַן אַנדערע אינטערפּרעטאַציע, אַן אַנדערע אויפפאַסונג --
אָפּהענגיק פון שטימונג, איבערלעבעניש און אַפילו פאַנטאַזיע. זיי אָנערקענען נישט
קיין סטאַנדאַרטן און אויך נישט קיין באַשטימטע נאָרמעס. זי שפּילן אָדער דיריגירן
לויט זייערע אינערלעכע אימפּולסן, אַזעלכער איז אויך געווען יצחק שלאָסבערג.
וי אַ מענטש פון שטימונגען האָט ער אינטערפּרעטירט די געשפּילטע קאָמפּאָזיציעס
לויט זיינע פּסיכישע צושטאַנדן: יעדעס מאָל האָט ער זיי אַנדערש איבערגעלעבט
און אַנדערש דיריגירט. בשעת זיין דיריגירן האָט זיך באַשטעטיקט די טעזע, אַז
מוזיק איז נישט בלויז אַן אָביעקט פאַרן אויער, נאָר אויך פאַרן אויג. דער זעוּנגס-
פּראָצעס, װאָס צווישן דיריגענט און זיין אַנסאַמבל װוירקט אויפן אויסדרוק פון דער
מוזיק. דער קעגנזייטיקער קאָנטאַקט פון יצחק שלאָסבערג מיט זיינע אונטער-
געװאָרפענע זינגערס און אָרקעסטראַנטן איז דערגאַנגען ביז די דינסטע נשמה-
פעדעם און זיין כוח איז געלעגן אין קענען אָנואַרפן די אויספירער דאָס אַלץ, װאָס
ער האָט געװאָלט. האָט ער פון די ערגסטע אַקטיאָרן אַרױסגעצױגן קלאַנגען: די
צעשריגענש און נישט באַהערשטע האָט ער געצוימט, און די באַשײדענע און אייגי
געהאַלטענע -- סטימולירט. אַלע זענען זיי געווען געצווונגען געהאָרכזאַם נאָכצוגיין
זיינע איינפאַלערישע, אָפּט עקסטרעמע, גענג. ווייל זיינע פילונגען זענען געװאָרן
זייערע פילונגען, זיינע אויפברויזן --- זייערע, און זיינע פּסיכישע צושטאַנדן --
זייערע.
יצחק שלאָסבערג 27
אין אַלע יידישע טעאַטערס האָט מען אים געטראָפן דיריגירן. אַ מאָל אין ,סקאַלאַי-
טעאַטער אויף דזשעלנע-גאַס, אַ מאָל אין ,נאָװאָשטשי" אויף ביעלאַנסקע, אָבער
צום אָפּטסטן -- אין קאַמינסקי-טעאַטער אויף אָבאָזשנע-גאַס. די טעאַטער-טרופּעס
און זייערע דירעקטאָרן האָבן זיך איבער אים געדונגען, טראָץ דעם, װאָס זיין אָנטייל
אין אַ קאָלעקטיוו האָט זיך באַצאָלט וי פון אַ סטאַר, איך גלויב, אַז עס איז נישט
קיין גוזמה פעסטצושטעלן, אַז אין די יאָרן 1918---1928 איז יצחק שלאָסבערג געווען
דער פּאָפּולערסטער טעאַטער-מוזיקער אין יידישן פּולן,
א
געבוירן געװאָרן איז ער אין יאָר 1877 אין אַ חזנישער משפּחה. שוין זיין זיידע,
נתן שלאָסבערג, האָט געהערט צו די באַקאַנטע װאַנדערנדיקע חזנים אין רוסלאַנד,
און זיין פאָטער אריה-לייב, װאָס האָט זיך קונה שם געווען מיט זיין טיפער באָס-
שטימע, איז באַצײיכנט געװאָרן מיטן נאָמען ;/שאגת אריה". ער האָט, הייסט עס,
געװאָלט מיט זיין ברומענדיקער לייבן-שטימע אַרינדרינגען אין די הימלישע
ספערעס. ער האָט אָבער נישט געװאָלט, אַז זיין זון יצחק זאָל זיין אַ חזן, אָדער
אַ מוזיקער. עס האָט זיך געענדיקט מיט דעם, אַז יצחק איז אַנטלאָפן קיין ווילגע,
װוּ ער האָט געזונגען אין כאָר פון דיריגענט משה דאַרגוזשאַנסקי. דער רבי האָט
געעפנט פאַר זיין תלמיד די באַהעלטענישן פון דער מוזיק, און שוין אין יאָר 1890,
צו זיינע דרייצן יאָר, האָט ער באַקומען דאָס דיריגענטן-שטעקעלע אין האַנט אַרײן.
געשטויסן פון ווילן צו גיין פאָרויס, איז ער אַװעק קיין װאַרשע, װוּ ער האָט געלערנט
אין דער דאָרטיקער קאָנסערװאַטאָריע. זייענדיק געצווונגען גלייכצייטיק צו פאַר-
דינען אויף אַ שטיקל ברויט, האָט ער אָנגעהויבן געבן לעקציעס מוזיק, ביז עס איז
אים געלונגען זיך אַריינצוקריגן אין פישזאָנס יידישן טעאַטער, װוּ ער האָט איבער-
גענומען די מוזיקאַלישע לייטונג. אין די דעמאָלטדיקע טעג זענען אַלע טעאַטער-
טרופּעס געווען װאַנדערנדיקע, האָט אויך יצחק שלאָסבערג גענומען דעם װאַנדער-
שטעקן און עטלעכע יאָר געפאָרן איבער שטעט און שטעטלעך פון רוסלאַנד און
אוקראַינע. די באַדינגונגען זענען געווען שווערע, אָבער זיין אַרבעט האָט ער געטאָן
בלב ונפש. ער האָט נישט בלויז געפירט דעם אָרקעסטער און צוגעגרייט די זינגערס
צו די ספּעקטאַקלען, נאָר האָט אויך קאָמפּאָנירט. דער באָדן איז געווען אַ פאַרװאָר-
לאָזטער. אַפילן דאָס, װאָס האָט שוין יאָ עקזיסטירט, האָט געמוזט איבערגעאַרבעט
ווערן. האָט ער דאָס אַלטע פאַרריכט, אויסגעגלייכט און איבערגעשמאָלצן און צו
נייע אָפּערצטעס געשאַפן נייע מוזיק. און אָפּט האָט געטראָפן, אַז די גאַנצע פאָר-
שטעלונג האָט זיך געהאַלטן אַ דאַנק אירע זיסע מעלאָדיעס,
ווען אין 1919 איז דער דעמאָלטדיקער דיריגענט פון דער ואַרשעװער סינאַגאָגע,
לעאָ ליאָוו, אַװעק קיין אַמעריקע, איז יצחק שלאָסבערג איינגעלאַדן געװאָרן איבער-
צונעמען דעם הויכן אַמט. ער האָט אויך אַ געוויסע צייט געפירט דעם כאָר פו
דער קליינער, אָבער אַריסטאָקראַטישער שול אישורון", אָבער דאָס זענען נאָר
געווען דורכגייענדיקע עפּיזאָדן אין זיין לעבן, אים האָבן געצויגן דאָס יידיש
218 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
טעאַטער, די בינע, די יידישע עמך-מאַסן, שער און אייזן. ער האָט נישט באַנוגנט
זיך מיט ברענגען נגינה די דאַװנענדיקע יידן, נאָר געװאָלט אַריינברענגען פרייד
אין די היימען פון די יידישע בעל-מלאכות און אַרבעטס-מענטשן, װאָס זענען געווען
די הױיפּט-קאָנסומענטן פון יידישן טעאַטער,
וי עס האָט מיר אַ מאָל איבערגעגעבן דער באַקאַנטער אַקטיאָר משה ליפּמאַן, האָט
יצחק שלאָסבערג אָנגעשריבן מוזיק צו אַכציק אָפּערעטעס. דאָס זענען געוען
פאָרשטעלונגען, װאָס זענען געשפּילט געװאָרן דורך פאַרשידענע טעאַטער-טרופּעס
אין גאַנץ פּולן, אַזױ אין די גרויסע, װי אין די קליינע שטעט און שטעטלעך.
ער האָט געשריבן מוזיק צו אַזעלכע פּיעסעס וי ;האַנקאַ", , מאַלװינקע וויל אַזוי
פון יעקב װאַקסמאַן (1916); ;די שיינע בערטאַ" -- פון זעלביקן מחבר ; , צוויי
קעץ אין איין זאַק"; ;געכאַפּט אַ חתן"; ,דער ליימענער גולם? (1922): ,דער
ליבלינג פון פרויען" (1922) און אַ סך ענלעכע. ער האָט אויך קאָמפּאָנירט מוזיק
צו שלום אַשס ;אַמנון און תמר", װאָס איז אויסגעפירט געװאָרן פון דער ,ווילנער
טרופּע" און פאַר עטלעכע פאָרשטעלונגען פון ,וויקט" (װאַרשעװער יידישער קונסט"
טעאַטער) אין שפּיץ פון וועלכן עס זענען געשטאַנען אידאַ קאַמינסקאַ און זיגמונט
טורקאָװו, וי דער ;ערדגייסט" פון וועדעקינד און ;די גילדענע רויזע? פון רעסלער.
אַן אינטערעסאַנטע מוזיקאַלישע באַאַרבעטונג האָט ער אויך אָנגעשריבן פאַר
זיגמונט טורקאָוו צו דער פּיעסע פון עטינגערן ;סערקעלע". די דאָזיקע פאַר-
גאָלדפאַדענישע פּיעסע האָט אין די יאָרן 1923---1924 געהאַט אַ קאָלאָסאַלן דערפאָלג
און האָט אויך שלאָסבערגן געברענגט אָנזען.
אַ שווערער איז געווען דער לעבנסוועג פון יצחק שלאָסבערג, אַ וועג פול מיט
שטרויכלונגען און דערנער. ער האָט געליטן די לעצטע יאָרן פון זיין לעבן, ביז ער
איז אין יונגן עלטער פון 53 יאָר אַװעק אין דער אייביקייט. זיין פרוי, סאָניאַ, איז
געווען אַ באַקאַנטע אַקטריסע און זיינע צוויי טעכטער, מאַניאַ און ליזאַ, זענען אויך
געווען טעטיק אויף דער יידישער בינע. מאַניאַ איז געווען די פּאַרטנערין פון
הערמאַן פעניגשטיין (מאַלי פּיקום).
צִ
אין מוזיקאַלישער אֲלבוס, װאָס איז דערשינען אין װאַרשע אין יאָר 1910 האָט
מנחם קיפּניס געשריבן װועגן יצחק שלאָסבערג כהאַי לשנא:
,פון דער ווייטנס זעען זיינע הענט-באַװועגונגען אויס בעתן דיריזשירן, װוי אַ גוטער
שווימער װאַרפט פּולקעס, שווימענדיק איבער אַ טיפן טייך. איינגעבויגן זיצט ער
שטענדיק צום אָרקעסטער, דעם שפּיציקן קאָפּ פאַרװאָרפן אַרונטער. א דאַנק דער
שטרענגער פירונג פון ה' שלאָסבערג, װאָס האַלט דעם אַנסאַמבל ,כחומר ביד
היוצר", נאָך זיין געשמאַק און טעמפּאָ, הערן מיר אָפט אין טעאַטער מוזיקאַלישע
נומערן, װאָס לאָזן איבער אַן עסטעטישן איינדרוק. זיינע קאָמבינאַציעס אין דער
אָרקעסטער-באַאַרבעטונג אילוסטרירן תמיד מיט יידישן צויבער און געשמאַק, די
סיטואַציע אויף דער בינע".
יצחק שלאָסבערג 29
אַ גרעסערע אָפּהאַנדלונג וועגן יצחק שלאָסבערג איז פאַרעפנטלעכט געװאָרן פון
הענעך קאָן. זי איז געדרוקט געװאָרן אין מאָמענט פון 4טן נאָוועמבער 1920
און איך ברענג דאָ אויסצוגן פון איר :
;אַלע זיינע ווערק זענען געווען קאָמפּאָנירט אויפן אײראָפּעישן שטייגער. ס'איז
שוין כמעט נישט געווען קיין שפּור פון דער אַלטער קאָנװענציאָנעלער יידישער
אָפּערעטע,
שלאָסבערג האָט איינגעפירט אַ מין רענעסאַנס אין דער יידישער טעאַטראַלער מוזיק,
זיין אָריגינעלער סטיל איז ערשט שפּעטער פון זיינע אַמעריקאַנער עפּיגאָנען
נאָכגעמאַכט געװאָרן.
כאַראַקטעריסטיש זענען געווען זיינע קאָמפּאָזיציעס צו לידער, זיין שיינע באַגלײטונג
און דערהויפּט די אוּווערטורעס. צו איינע פון זיינע שענסטע קאָמפּאָזיציעס געהערט
אָן שום ספק דער ,מלאכים-כאָר" צו ,גאָט, מענטש און טייוול", וועלכן ער האָט
אָנגעשריבן פאַר מאָריס מאַשקאָװיטשן (1909), דאָס איז געווען אַ פּראַכט-קאָמפּאָ-
זיציע מיט אַ הערלעכער האַרמאָניזאַציע. אַ סך פון זיינע קאָמפּאָזיציעס האָבן
אַריבערגעװאַנדערט אויף יענער זייט ים (געמיינט אַמעריקע -- .פ) און זענען
פּשוט אונטערגעשריבן געװאָרן מיט פרעמדע נעמען."
וועגן זיין ווירקונגס-כוח וי אַ דיריגענט לייענען מיר ווייטער:
;ער האָט פאַרמאָגט פון דער נאַטור אַ געװאַלדיק סוגעסטיווע קראַפט. זיין שװואַרץ-
געפאָרעמטער קאָפּ האָט אָפּט דערמאָנט אָן ניטשע און אַרטור ניקיש. זיינע גליענ-
דיקע אויגן האָבן װי שפּיזן דורכגעבויערט און היפּנאָטיזירט. ווען ער האָט זיך
אַװועקגעזעצט ביים פּולט האָט אַלץ געברענט -- אֶשׁ להבה. פון דער גרעסטער
קאַליקע, סיי אויף דער בינע, סיי אין אָרקעסטער, האָט ער אַרױסבאַקומען די
שענסטע ניאַנסן. עס איז געווען אַ תענוג צו זען, װוי דער גרויסער מייסטער האָט
פון זיין פּרימיטיוון אָרקעסטער אַרױסגעלאָקט די גרעסטע דינאַמיק".
און צום סוף וועגן דער צוגעבונדנקייט פון יצחק שלאָסבערג צום יידישן טעאַטער
און צו דער יידישער מוזיק :
,.און נישט נאָר אין דער יידישער װועלט האָט מען זיך אַנטציקט מיט זיין אָרי"
גינעלער אינסטרומענטאַציע-אינווענץ, נאָר אַפּילו אין דער קריסטלעך-מוזיקאַלישער
וועלט זענען זיינע אָרקעסטראַציעס אָנגענומען געװאָרן מיט דער גרעסטער אָנער-
קענונג. אָפט איז אים אויסגעקומען צו אָרקעסטרירן פאַר דער װאַרשעװער אָפּערע
און אויך די אָפּערש-דיריגענטן האָבן געשטוינט, באַװוּנדערט די שיינע שטימע-
פירונג און די אויסערגעוויינלעכע פאַרשטענדעניש פאַר אינסטרומענטאַציע. און
דאָך איז ער געווען מיט זיין גאַנצן לייב-און-לעבן איבערגעגעבן צו דער יידישער
מוזיק. אַזױ וי יעדן מייסטער, האָט אויך אים געצויגן צו זיין מקור".
אין אַן ענלעכן זין האָט אין אַמעריקאַנער פאָרווערטס געשריבן דעם 14טן נאָוועמבער
0 דער טעאַטער-מוזיקער יוסף רומשיינסקי :
;שלאָסבערג איז געווען דער ערשטער מוזיקער, װאָס האָט גענומען ערנסט דאָס
יידישע טעאַטער. ער איז געווען דער ערשטער, װאָס האָט געהאַט די געדולד און
2200 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
גרויסער קאָנצערט. י- | |
רייסער קַנצערטאָרקעסטער -- יצח שלאסבערג ווילגער
יי אומויס = 2 /פיצערט, 2
לדענס היסטארי : מיטן אנטייף רט אָרקצסטעף.. א : 657 2
א פפאָרישע 7*ף העלהתן בן שלאסך
ע ייר = ר-בּו נארי דער איינשיל== ער
ב { א יצל גרויסער האלדפאדןאַ
דיא אַן 7 לײטען 2 0 ל-קעסטער א
רג | א. אַניעלאַ | ה, סאַנדלער צחק שֵל סַבּ
מ. מאַניעלאַ | ה. פעניגשטיין א. אײזענפעפד
| 7 א. פּאָליאַקאָװ ש. לאַנדױ פ. קערמאַן
ג ז. קאַץ א, ראָטמאַן מ מאַרסאַלאָו.
וא . מֶ
=== גרויסער קאָנצערט-אָרקצסטער - יצחק שלאסנערג
יקאַנער לידל 1 אייסר 3 פא א יב זייס לישע יט 5סְטא
גאַסט-אויפטריטן מוּ 7פסן בי *רקעסט רנ /2צריך, שי ' הי י
יא ווילסמאל אוּן אַנש על ש סימפן *ינספי לף 7 3 חּ סא
: דעם גרעסטן אַמעריק. שׁ "שוג ! אט יאול
נעמע. דאָרא װײסמאַן מ. קוּציק ס, לאַנדױ * א 2 ען 0ט בי
טיף. א- ראָטמאן א. לעװין א, פּאָליאקאָװ ח, סאַנדלער שטעט
ר. נאַזעל ז- קאץ ה, פעניגשמײן ס, שלאָסבּערג 8
1 ה. פישער, דיריזשאר; י, שלאַסבּערג. סוּפּלער; מאַרסאַלאָװ. נ; אדמיניסטר,: אָרן
די ענערגיע דאָס נאַרישסטע לידל איינצושטודירן מיט אַ כאָר פירשטימיק. איך
װעל קיין מאָל נישט פאַרגעסן, ווען איך האָב אים געטראָפן אַ מאָל איינשטודירן
מיט אַ גרויסן כאָר און אָרקעסטער דעם ;,מאַרקכאָר* פון דער ;כישופמאַכערין":
,קויפט, קויפט, קונים". פון דער ווייטנס האָט עס געקלונגען וי אַ כאָר פון אַ גרויסן
געזאַנגיפאַראײן אין בערלין, אָדער אין ניו-יאָרק... זיין פּינקטלעכקייט מיט כאָר,
אָרקעסטער און אַקטיאָרן פלעגט דערגיין צו נערוועזער באַגײסטערונג,
מען פלעגט אים מוחל זיין אַלע זיינע אָפּטע באַלײדיקונגען, ווייל מען האָט געװוּסט,
אַז דאָס איז נישט געקינצלטע נערװועזיטעט, נאָר זיי זענען דער אויסדרוק פון
אַ געפילפולן מוזיקער, וועלכער וויל אַריינברענגען שיינקייט אין דער מוזיק פון
אָרעמען יידישן טעאַטער?.
דאָס אַלץ ביז איצט געזאָגטע איז נוגע געווען דעם גלאַנץ-פּעריאָד אין זיין לעבן,
אין גאָר אַנדערע פאַרבן שילדערט אונדז זיגמונט טורקאָוו דעם באַרג-אַראָפּ אין
דער קאַריערע פון יצחק שלאָסבערג. אין זיין בוך די איבערגעריסענע תקופה
שרייבט ער :
אַנדערש איז געווען מיטן מוזיקער יצחק שלאָסבערג, דעם לאַנגיעריקן אָפּערעטן-
דיריזשאָר פון יידישן טעאַטער. ער האָט פאַר מיר בשעתו צוגעגרייט די מוזיקאַלישע
שטעלן פון ,סערקעלע", פון ,די גילדענע רויזע" און געווען אַן אַלטער פריינד
פון דער קאַמינסקי-משפּחה. אַ גלענצנדיקער מוזיקער און דערפאַרענער דיריזשאָר,
ער האָט אָבער געשמט מיט זיינע נישט געצוימטע נערוון און מיט דער ברוטאַלקײט,
מיט וועלכע ער פלעגט זיך באַציען צו די אָנטײלנעמער פון זיינע אָפּערעטן. פון זיין
דיריזשאָר-פּולט פלעגן זיך אָפּט הערן אויף זייער אַדרעס נישט קיין צויידייטיקע
יצחק שלאַסבערג 221
עפּיטעטן, װאָס זענען אויך גלייכצייטיק דערגאַנגען צו דער ערשטער ריי, בפרט ווען
ער איז געווען באַװירקט פונעם ביטערן טראָפּן, װאָס ער האָט שטאַרק ליב געהאַט".
ווייטער דערציילט אונדז זיגמונט טורקאָוו, אַז ווען ער האָט מיט זיין ,וויקט"-
טעאַטער צוגעגרייט ,לא תחמוד", האָט ער ,אינעם אַלטן גאָלדפאַדען געװאָלט
אַרײינהױכן היינטצייטיקייט". ער האָט דעמאָלט צוגעצויגן צו דער אַרבעט יונגע
אַנטשפּרעכנדיקע כוחות, װוי בראָדערזאָנען, וועלכער האָט געשריבן די אינטער-
מעדיאָס צו דער פאָרשטעלונג און יוסף קאַמינסקי, װוי מוזיקאַלישן לייטער פון
ספּעקטאַקל, שלאָסבערגן האָט, ווייזט אויס, די זאַך וויי געטאָן און עס איז געקומען
צווישן ביידע צו אַן אינצידענט, װאָס איז גאָרנישט געווען קיין אָנגענעמער:
;אין אַ געוויסן טאָג האָט ער זיך מיט װאַקלדיקע טריט דערנענטערט צו מיר אין
פאַראיין, מיך מכבד געווען מיט אַ בליק פון שׂנאה און ריח פון שנאַפּס און אַ געשריי
געטאָן אויף גרילצנדיקן פאַלצעט: -- יינגל! אַנשטאָט שלאָסבערגן נעמט מען
עפּעס אַ ייַנגל, אַ גאָרנישט !
ווען ער האָט נאָך צוגעגעבן אַ רוסישן דרײגאָרנדיקן ;אין דער מאַמען אַרײן,
בין איך שנעל אַװעק און אויף להבא אויסגעמיטן באַגעגענישן מיט אים. שלאָסבערג
האָט געהאַט אַ גרויסן טאַלענט: ער האָט אים געבראַכט פאַר אַ קרבן צוליבן ביטערן
טראָפּן",
::
יצחק שלאָסבערג אויפן דיריזשאָר-בענקל איז געווען אַ שם דבר, נאָך מער װוּנדער
איז ער געווען אַלס קאָמפּאַזיטאָר. שטענדיק געגאַנגען און אונטערגעברומט מיט
זיין הייזעריקן קול מאָנאָטאָנישע טענער, װאָס נאָר ער אַלײן האָט זיי פאַרשטאַנען
און פון וועלכע ער האָט שפּעטער אַרױסבאַקומען נייע לידער. נישט מאַטעמאַטיש-
אויסגעחשבונטע זענען געווען זיינע קאָמפּאָזיציעס, זיי זענען וי אַליין געפלאָסן
פון זיינע אינעוייניקייטן. און דעריבער זענען אַלע זיינע שאַפונגען געווען אַזױי
מעלאָדיש-זיס, גלעטנדיקע, רויַק-מינאָרישע, און אַפילו די פריילעכע -- אָן רויש
און געפּילדער.
אָפּגעבנדיק זיך אַ דין וחשבון, אַז די יידישע טעאַטערימיק איז באַלד פון איר
אָנהייב אָן געווען געבויט אויף פאַלשע שעטנזדיקע יסודות, האָט ער זיך באַמיט
זיי צו לייטערן און צו פאַריאָגן דאָס פרעמדע, אָנגעװאַקסענע: ער האָט אָבער
שטענדיק געהיטן דעם ספּעציפישן יידישן אידיאָם, דעם יידישן טעם. זיינע באַקאַנטע
אוווערטורעס צו ,שולמית", ,יום החופּה", ,גאָט, מענטש און טייוול" און אַנדערע
זענען געווען מוסטערן פון יידישער אָריגינעלער מוזיקאַלישער שאַפונג. בלא יודעים
און אָן אינטעלעקטועלער אויסרעכענונג האָבן אין זיי געפונען אָרט די אַלע שטריכן,
װאָס כאַראַקטעריזירן דעם יידישן מעלאָס. עס האָבן דאָ דאָמינירט פּענטאַטאָנישע
ליניעס, סינקאָפּישע ריטמען, חסידישע גענג און דער גאַנצער טאָנאַלער סיסטעם
פון אונדזערע נוסחאות התפילה,
דעם גרעסטן רום האָט באַקומען זיין חזנישע קאָמפּאָזיציע ;רצה" פון שבתדיקן
דאַװענען. דאָס האָט די דאָזיקע שאַפונג באַרימט געמאַכט דעם וועלט-חזן גרשון
222 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
סיראָטאַ, וועלכער האָט מיט איר און אַ דאַנק איר איינגענומען די בינעס פון דער
וועלט. עס איז כדאי װעגן דעם צו ציטירן אַן אויסצוג פון אַ באַשרײבונג פון
ערשטן קאָנצערט, װאָס סיראָטאַ האָט געגעבן דעם 14טן פעברואַר 1912 אין
קאַרנעגי-זאַל אין ניו-יאָרק :
;דעם גרעסטן עפעקט האָט סיראָטאַ מיט זיין כאָר דערגרייכט, ווען ער האָט געזונגען
די קאָמפּאָזיציע ;רצה" פון יצחק שלאָסבערג. עס איז ווירקלעך אוממעגלעך צו
באַשרײבן די שטימונג, װאָס האָט געהערשט אין יענע צען מינוט. די אַפּלאָדיסמענטן
און הוראַיגעשרײיען נאָך דעם האָבן געדויערט אַזױ פיל, וויפל דאָס זינגען האָט
געדויערט".
אין דער אמתן איז די דאָזיקע קאָמפּאָזיציע ביזן היינטיקן טאָג געבליבן דער
פּראָטאָטיפּ פון עכט-טראַדיציאָנעלער יידישער ליטורגיע. דער האַרציקער דועט,
װאָס צעשפּילט זיך ביי ,ותחזינה עינינו" אין די פאַרקערפּערונג פון יידישער
מתיקות מיט רעליגיעזן פּאַטאָס. דאָס איז אַ תפילה, װאָס רירט שטיינער און רופט
אַרױס התעוררות ביי יעדן איינעם, װאָס הערט זי. האָט יצחק שלאָסבערג זיך ממש
דערהויבן צו די העכסטע הויכקייטן און געװאָרן אומשטערבלעך א דאַנק דער דאָזיקער
שאַפונג. עס איז נאָר צו באַדױערן, װאָס אונדזערע מוזיק-קענער מאַכן אָפּט אַ טעות
און רעדן וועגן ;רצה? פון סיראָטאַן, נישט דערמאָנענדיק שלאָסבערגן,
צּ
יצחק שלאָסבערג איז געווען אומדערמידלעך אויפן געביט פון יידישער טעאַטער-
מוזיק. ער האָט אַפילו נישט געהאַט די זכיה צו זען ביי זיין לעבן קיין איין געדרוקטע
שאַפונג זיינע, אין דער צייט, ווען קינד און קייט, גרויס און קליין האָבן געזונגען
זיינע לידער, װאָס זענען געװאָרן שלאַגערס. ער האָט קיין מאָל נישט געהאַט קיין
צייט און ס'איז שווער געווען מיט אים צו רעדן. דער איינציקער פּלאַץ װוּ מען האָט
נאָך מיט אים געקענט אויסטוישן אַ פּאָר ווערטער, איז געװען דאָס טעאַטער,
נאָך איינער און פאַר אַ צווייטער רעפּעטיציע. אַזאַ איז ער געווען דער דאַרער וי
שטעקן, מיטלוווקסיקער, מיט אַ גרויסן קאָפּ און נאָך גרעסערער טשופּרינע --
יצחק שלאָסבערג.
יצחק שלאָסבערג 233
ביב ליאָג ראַ פיע
זיגמונט טורקאָוו: ;די איבערגעריסענע תקופה", צענטראַל פאַרבאַנד פון
פּוילישע יידן אין אַרגענטינע, 1961 (ז"ז ג8, 178, 216, 217, 339-2231),
שליטא-:שטייניץ: {אנציקלופריה למופיקה", תל-אביב, הוצאת צ'צייק 1950
(ז' 620),
מ. ירדני: אלעאָ ליאָו -- מאָמענטן פון זיין לעבן און שאַפןי, פאַרלאַג ,ניגוף,
ניודיאַרק 1960,
יצחק טורקאַוו-גרודבערג: פידיש טעאַטער אין פוילףי', פאַרלאַג ,ײידיש-
בוך" װאַרשע 1951 (זי 90).
יאַרבוך / פפר-השנהיי, רעד. אריה טאַרטאַקאָװער, תל-אביב 1967 (זי 350).
,די חזנים-װעלטיי, װאַרשע יאַנואַר 1924 (ז' 17) דעצעמבער 1927 (זי 12).
אזא ש 001806 שי צָסטס 1 201504 247/906003 : 8ץ18125202 1246082' מ1,60
(ז' 296) 1964 0ו1:1880 ,. טי 242 1
זלמן זילבערצווייג: לעקסיקאַן פון יידישן טעאטער, דריטער באַנד, פאַרלאַג
, אלישבע" ניו-יאָרק 1959 (ז"ז 2154-2150).
אנציקלופּדיה של נלויות, עורך יצחק גרינבוים, כרך ראשון, ורשה, ירושלים--תל-אביב
3 וז"ז 313, 314),
א. מ אנגער, י. טורקאָו, מ. פּערענסאַן: ידישער טעאַטער אין איי"
ראַפּע, ניו-יאָרק 1968 (ז"ז 82, 84, 94).
נתן ס טאַלניץ: ננגינה אין יידישן לעבן, טאָראַנטאָ 1957, (ז' 229),
מיכאל ווייכ ער ט: זכרונות, צווייטער באַנד -- װאַרשע -- אַרױסגעגעבן דורך
אַ בוך-קאַָמיטעט, פאַרלאַג , מנורה", תל-אביב 1961 (ז' 95).
מ. שניאור
(1942-1885)
ברײטפּלײציק און שטאַרק איז ער געווען,
דער מיטלװוּקסיקער מ. שניאור. זיין
לייבן-קאָפּ --- מיט לאַנגע שװאַרצע האָר
און גרויסע אויגן -- האָט זיך איינגע-
קריצט אין זכרון פון יעדן איינעם, װאָס
האָט אים נאָר איין מאָל געזען. צום
מערסטן פלעגט מען אים זען אויף טלאָ-
מאַצקע 12, װוּ ער איז געזעסן אָדער
ביים גרויסן פאָרטעפּיאַן און געשריבן
נאָטן, אָדער ביי אַ טישל און געטרונקען
;באַװאַרקע? --- װאַסער מיט מילך --
װאָס דאָס איז געווען זיין טראַדיציאָנעלער
געטראַנק,
אַן אָפּטער גאַסט איז ער אויך געווען אין באַקאַנטן , פּיקאַדילי"-רעסטאָראַן אויף
ביעלאַנסקאַ-גאַס און אין , באַר-צענטראַל" אויף לעשנאָ. אָדער ער איז געווען
פאַרזונקען און איינגעטאָן אין אַ נייער פּאַרטיטור, אָדער פאַרטיפט אין אַ שמועס
מיט זיינע באָהעמע-קאָלעגן. אָפּט מאָל איז זיין מיטשמועסער געווען דער באַליבטער
דיכטער און שרייבער ז. סעגאַלאָװיטש. האָט נישט איין מאָל געטראָפן, אַז פון אַזאַ
בשותפותדיקן ,זיץ" איז אַרױסגעקומען אַ ליד, אין וועלכן עס האָבן געהאַט אַ חלק
דריי : סעגאַלאָװיטש מיטן טעקסט, שניאור מיט דער מוזיק און דער רעסטאָראַן-
בעל-הבית מיט אַ ...שנעפּסל,
און טאָמער איז שניאורן דאָס לידל נאָך געפעלן געווען נאָך דעם, װוי ער איז געװאָרן
ניכטער, איז עס נאָך דעם זעלביקן אָװונט געלעגן אויפן װאַרשטאַט" בשעת דער
רעפּעטיציע פון זיין גרויסן כאָר און אַלע האָבן דערפון הנאה געהאַט: דער קאָמפּאַ-
זיטאָר, דער דיכטער, די הונדערט און צװאַנציק זינגער און די פאַרערער פון כאָר,
וועלכע האָבן פון דרויסן זיך צוגעהערט צו דער פּראָבע.
ער איז אַ באָהעם. זיין טאָג הייבט זיך אָן פּונקט דעמאָלט, ווען ער ענדיקט זיך
ביי אַנדערע. עס װאָלט אים געקענט זיין גוט, גאָר גוט, ווייל ער האָט אַ גרויסן
נאָמען אין װאַרשע און מען װאָלט אים געצאָלט גוט פאַר מוזיק-לעקציעס. זעלטן
האָט ער אָבער אַ דירה און פון פּינקטלעכקייט ווייסט ער לחלוטין נישט. און ווער
וויל דאָס עפּעס נעמען מוזיק-לעקציעס צווישן דעם צווייטן און דריטן קריי פון די
הענער פאַר טאָג ? און נאָר דעמאָלט איז פאַר שניאורן די ריכטיקע צייט אויף
לעקציעס.
...ערב אַ קאָנצערט פלעגט זיך פאַרלעשן דער רויטער ווידערשיין אין שניאורס
מ. שניאור 225
פּנים, ער איז געווען אַזױ פאַרנומען מיט דעם קאָנצערט, אַזױ יום-טובדיק, אַז ער
האָט אַפילו פאַרגעסן אָנצוצינדן דעם אײביקן פּאַפּיראָס און דאָס פּנים זיינס האָט
דעמאָלט באַקומען אַ ווייסלעכן אָפּגלאַנץ, אפשר צוליב דעם גלאַנציקן שטייפן העמד
אין דער טיף-אויסגעשניטענער װועסט,
כאָטש זיין כאָר איז נישט געווען קיין פּראָפּעסיאָנעלער --- לרוב פאַרהאָרעװעטע
אַרבעטס-מענטשן -- האָט ער פון זיי די גרעסטע מוזיקאַלישע פּערפעקטקייט אַרוס-
געצויבערט, געזונגען מיט זיי די שווערסטע סימפאָניעס מיט דער באַגלייטונג פון
פּראָפּעסיאַנעלע באַרימטע אָרקעסטערס. וי אין גאָט פלעגן זיך די אַרבעטס-מענטשן
איינהערן אין שניאורן, אַבי צו בלייבן אין כאָר, אַבי ער זאָל נישט ווייזן די טיר
צו דער גאַס, צו דער װאָך: אַרום אים איז געטלעכער, ,אײביקער מוזיק-יום-
טוב". -- אַזױ שילדערט שניאורן מלך ראַװיטש, אין זיין בוך מיין לעקסיקאָן,
געווידמעט יידישע זשורנאַליסטן, פּובליציסטן, קונסט-מענטשן און קולטור-טוער
אין פּױלן צװישן די צוויי וועלט-מלחמות,
מ. שניאור איז געווען דער דיריגענט פון באַרימטן יידישן פאָלקסכאָר אין װאַרשע
און זיין נאָמען איז געווען פאַרבונדן מיט אַלע גראַנדיעזע יידישע קולטור-אונטער-
נעמונגען אין װאַרשע. ער איז געווען דער נערוו פון יידישן מוזיקאַלישן לעבן און
דער פּאָפּולערסטער צווישן די יידישע קינסטלער, װאָס האָבן געהאָלפן בויען דאָס
קולטור-גייסטיקע לעבן פון וועלטלעכן סעקטאָר, װאָס האָט זיך אַזױ צעבליט אין
דער תקופה פון צװישן ביידע וועלט-מלחמות,
וועגן זיין לעבן
,קיינער האָט נישט געװוּסט גענוי װי אַלט ער איז און אויך נישט אויף זיכער וי
ער הייסט מיטן ערשטן נאָמען -- װאָרשײנלעך האָט ער געהייסן מענדל? -- און
אויפן סמך פון דער דאָזיקער השערה, װאָס עס האָט אַרױסגערוקט מלך ראַװיטש
האָבן אויך אַנדערע אים גערופן מענדל, אָדער מנחם-מענדל. אין דער מערהייט
באשרייבונגען האָט ער אָבער פיגורירט מיטן איניציאַל מ. שניאור. אויף אַפישן,
אין רעצענזיעס און פאַרשידענע באַריכטן האָט מען קיין מאָל נישט געפונען זיין
פולן ערשטן נאָמען. און אויך אַנדערע פּרטים פון זיין לעבן זענען געווען איינגעהילט
אין געהיימעניש. קיינער האָט נישט געװוּסט ווען און װוּ ער איז געבוירן געװאָרן,
װווּ ער האָט פאַרברענגט זיינע קינדעריאָרן און באַקומען זיין מוזיקאַלישע גירסא-
דינקותא און װוּ עס האָט זיך געפונען זיין משפּחה.
דאָס איינציקע ביסעלע ליכט, װאָס װאַרפט אַ שיין אויף שניאורס געשטאַלט, שטאַמט
פון דערשינענעם אין פּױלן, אין יאָר 1964, בוך פון לעאָן טאַדעוש בלאַשטשיק
אונטערן נאָמען פוילישע און פרעמדע דיריגענטן אין פּױלן אין 19טן און 20סטן
יאָרהונדערט. דאָ דערשיינט שניאור מיט זיין ערשטן נאָמען משה, געבוירן אין
כערסאָן אין יאָר 1885. דריי אינפאָרמאַציעס, וועלכע זענען פריער נישט באַקאַנט
געווען און זענען געווען אַ טעמע פאַר פאַרשידענע השערות זענען אויפגעקלערט
226 י. פּאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
געװאָרן און באַקומען זייער לייזונג. און איך נעם אָן די אַלע געגעבענע וי ריכטיקע
צוליב איין פּשוטער סיבה: דאָס בוך איז געבויט אויף פאָרשערישע יסודות, און
די 1080 נעמען, װאָס פיגורירן אין אים, זענען באַזירט אויף דאָקומענטן און אַרכיװו-
מאַטעריאַלן. דער מחבר האָט גענומען זיינע ידיעות פון טעגלעכער פּרעסע און
צייטשריפטן, װאָס האָבן אַנטהאַלטן נאָטיצן וועגן קולטור, קונסט און מוזיק אין
פּוילן, פון אויסגאַבעס, דערשינענע אין פאַרשידענע לענדער, פון אַפישן און פּראַ-
גראַמען, װאָס זענען אַרכיװױירט געװאָרן אין ביבליאָטעקן, און בעיקר פון אַרכיװואַלע
מאַטעריאַלן אין מוזיק-אינסטיטוציעס, װוי קאָנסערװאַטאָריעס, מוזיק-אינסטיטוטן און
אַפילו פון אַרכיוון פון ציווילער באַפעלקערונג,
משה שניאור איז דערשינען אין ואַרשע אין די לעצטע יאָרן פון פאָריקן יאָרהונדערט
און געלערנט מוזיק אין ,װאַרשעװער מוזיק-אינסטיטוט? ביי די פּראָפּעסאָרן גוסטאַוו
ראָגוסקי און זיגמונט נאָסאַקאָװוסקי. ער האָט זיך אַרױסגעװיזן פאַר פעיִק און איז
געווען זייער באַליכט ביי זיינע לערער. האָבן זי אים פּראָטעזשירט און רעקאָמענדירט
צו געבן פּריואַטע לעקציעס. ער איז געװאָרן אַ ספעץ אין די ריטמען פון די
מיליטערישע מאַרשן, און אַ סך דיריזשאָרן פון די דעמאָלטיקע װאַרשעװער צאַרישע
מיליטער-אָרקעסטערס האָבן ביי אים דערגענצט זייערע מוזיקאַלישע קענטעגישן,
ער האָט אַרױסגערופן צו זיך אינטערעס מצד די אַלגעמײנע מוזיקאַלישע קרייזן
אין װאַרשע, און מנחם קיפּניס, װאָס האָט שוין געשפּילט אַ ראָלע אין קולטור-לעבן
פון יידישן װאַרשע האָט אים צו זיך דערנענטערט, |
ער האָט אַ קורצע צייט געפירט דעם בונדישן כאָר א"נ פון גראָסער, שפּעטער דעם
כאָר ,,מוזאַי, ביז ער האָט אין יאָר 1908 איבערגענומען די לייטונג פון ?הזמיר"-כאָר
אין װאַרשע, װאָס איז שוין געווען אַן אָנערקענטע מוזיק-אינסטיטוציע און איז שוין
געווען באַקאַנט פון זיינע קאָנצערטן אונטער דער לייטונג פון לעאָ ליאָ,
דער דריי-און-צװאַנציק-יאָריקער משה שניאור האָט דערפילט די אחריות פון זיין
אויפגאַבע, און דאָס האָט אים געגעבן אַ שטויס צו גיין פאָרויס. ער האָט זיך נאָך מער
פאַרפולקאָמט אין האַרמאָניע און אין מוזיק-טעאָריע און זיך אָנגעהויבן צו אינ-
טערעסירן מיט יידישער ליטעראַטור,
דאָס יידישע װאָרט האָט אים פאַרכישופט און פּרץ איז געװאָרן זיין גאָט. זענען
די ערשטע ווערטער צו וועלכע ער האָט פאַרפאַסט מוזיק געווען : /דריי נײיטאָרינס?
פון י.ל. פּרץ. ער האָט, ווייזט אויס, פאָרגעפילט, אַז זיין גורל װעט זיין ענלעך צו
דעם גורל פון די דריי פאַרזעסענע שװעסטערס. ער האָט קיין פאַמיליע נישט
אויפגעשטעלט, געבליבן איינזאַם און הײימלאָז זיין גאַנץ לעבן, און דאָס איינציקע,
װאָס האָט אים געגעבן אינהאַלט, איז געווען דאָס יידישע ליד,
דער יידישער ליטעראַטן-פאַראײן אויף טלאָמאַצקע 12 איז געווען זיין ערשטע היים,
דאָ איז ער אָפּגעזעסן טעג און נעכט. דאָ האָט ער ס'ערשטע אויסגעטרוימט זיינש
טרוימען און שפּעטער אויסגעצערט זיינע אַנטוישונגען. דאָ האָט ער געחלומט וועגן
שלעסער, װאָס זענען קיין מאָל נישט אויפגעשטעלט געװאָרן, און דאָ זענען אַנטרונען
געװאָרן זיינע האָפענונגען.
מ. שניאור | 221
אין זיין בוך טלאָמאַצקע 13 דערציילט ז. סעגאַלאָװיטש וועגן שניאורן דעם
טרוימער :
אט אַזױ האָט ער געקאָנט אָפּזיצן אויף איינעם פון אונדזער פינף הונדערט
שטולן פינף שעה נאָך אַנאַנד...
| דער ערשטער, װאָס האָט זיך צוגעכאַפּט צום קלאַװויר, איז געווען דער דיריגענט
שניאור, דער מוזיקער, דער עלנטער, כמעט הײימלאָזער שניאור. עס האָט אויסגעזען,
אַז דעם קלאַװיר האָט מען טאַקע געקויפט פאַר אים. אויף דעם קלאַװיר האָט ער
געפּרוּווט זיינע אייגענע קאָמפּאָזיציעס און געשפּילט פון דער קלאַסישער מוויק,
דאָס װאָס ער האָט ליב געהאַט. עפּעס אַ גאַנץ יאָר צייט האָט ער אונדז דערלאַנגט
די ;שפּאַנישע מעלאָדיען? פון לאַלאָ. דערנאָך אַ יאָר צייט די ,נישט געענדיקטע
סימפאָניע? פון שובערט..?
מ. שניאור און זיין כאָר
די ערשטע יאָרן פון היינטיקן יאָרהונדערט זענען געוען יאָרן פון ברויזנדיקער
קולטור-אויפלעבונג צווישן די יידישע מאַסן אין װאַרשע. יצחק לייבוש פּרץ, וועלכער
האָט שוין געהאַט אַדורכגעמאַכט זיינע שווערע קריזיס-יאָרן, איז שוין דעמאָלט
געווען אַן אָנערקענטע פירנדיקע גייסטיקע פּערזענלעכקייט און האָט מיט זיין
װאָגיק װאָרט געהאַט השפּעה נישט נאָר אויף די רעװאָלוציאָנערע קרייזן פון דער
יידישער אינטעליגענץ, נאָר אויך אויף די שפּיצן פון דער רייכער אַסימילאַציע.
אַזעלכע אַסימילאַטאָרן וי אַדװאָקאַט קירשראָט, סטאַניסלאַוו קראַמשטיק, ד"ר הענריק
נוסבוים און באַנקיר װאַװועלבערג האָבן געהאָלפן פינאַנסירן די יידישע ביבליאַטעק
און די יוס-טוב-בלעטלעך. עס האָבן אים אויך געסטאַיעט כוחות אויף צוצולייגן
אַ האַנט צום פונאַנדערבוי פון יידישן טעאַטער און צו דער פאַרשפּרײטונג פון
יידישער מוזיק. האָט דער ,הזמיר" אין װאַרשע, אונטער דער אָנפירונג פון פּרצן
און פון ד"ר גרשון לעווין, פונאַנדערגעװויקלט אַן אימפּעטפולע טעטיקייט און
גענומען אונטער זיינע פליגלען דאָס יידישע קינסטלערישע װאָרט און דעם קלינ-
גנדיקן קלאַנג. אויך מנחם קיפּניס האָט נישט געזשאַלעװעט קיין מי אויף סטימולירן
יידישע מוזיקערס און זיי צוציען צו יידישע מקורות. האָט ער צוגעצויגן שניאורן
צו דער יונגער יידישער מװיק-באַװעגונג, און װען עס איז פריי געװאָרן דער
פּאָסטן פון כאָר-דיריגענט ביים ,הזמיר", האָט ער געטאָן אַלץ, אַז מ. שניאור זאָל
איבערנעמען דעם בכבודיקן פּאָסטן,
און פון דעמאָלט אָן האָט זיך אָנגעהויבן די רומפולע מוזיקאַלישע טעטיקייט פון
מ. שניאור. דער כאָר האָט אין משך פון זיינע לאַנגע יאָרן אַדורכגעמאַכט עטלעכע
אומװאַנדלונגען און רעאָרגאַניזאַציעס, געביטן נישט איין מאָל זיין נאָמען, אָבער
די גאַנצע צייט זיך געפונען אונטער דער קינסטלעריש-מוזיקאַלישער לייטונג פון
מ. שניאור. האָט דער כאָר צוליב דעם באַקומען זיין נאָמען און איז באַקאַנט געווען
אין פּוילן װוי דער ,שניאור-כאָר",
וט 640 ווא 66א2:6 '0 '/0א6ס 268 : 6600 600 24480486 ונא
464 א טאם.ט איה 2640
מ. שניאור | . | ה 229
מ. שניאור איז נישט בלויז געווען דער דיריגענט פון דעם כאָר, נאָר אויך זיין
טאַטע. עֹר האָט אויסגעגלייכט חילוקי-דעות, באַזײטיקט סיכסוכים און פאַריאָגט
מיינונגס-פאַרשידנהייטן. זייער אָפּט זענען פאָרגעקומען אינערלעכע קאַמפן און
רייבונגען, עס האָבן אויך נישט געפעלט קיין רייסענישן פון פּאָליטיש-געזעלשאַפט-
לעכן כאַראַקטער -- ער איז אָבער שטענדיק געשטאַנען אויף דער װאַך און מיט
זיין שטראָפּעריש װאָרט איינגעהאַלטן די געמיטער און באַהערשט די סיטואַציע,
דער שטילער און אָפּט שווייגנדיקער שניאור האָט אין אַזעלכע פאַלן גאָר באַקומען
אַן אַנדערע שטימע און זיך געלאָזט הערן. פּונקט אַזױ, װוי ווען ער האָט פּלוצלונג
אין מיטן זינגען דערהערט אַ פאַלשן טאָן.. די שטילע טױב איז געװאָרן אַ
ברומענדיקער לייב,
איז טאַקע ביי יעדן כאָריסט דער כאָר געשטאַנען העכער, וי פּאַרטײייצוגעהעריקײט,
און יעדער האָט געהאַלטן פאַר אַ כבוד און זכיה צו קענען געהערן צו ,שניאורס-
כאָר". |
דער כאָר האָט געציילט צװישן 100 און 150 מענטשן, פרויען און מענער אין
פאַרשידענע עלטערס. געווען אויך שטענדיק אַ רעזערוו-גרופּע, װאָס האָט זיך
נאָר צוגעהערט צו די פּראָבעס און זיך נישט באַטײליקט אין זינגען ממש. נאָך
אַ געוויסן צייט-אָפּשניט פלעגט ער פאַרהערן די רעזערוויסטן און די פעיקערע
צוקאָפּטירן צום כאָר. עס זענען שטענדיק געווען צענדליקער קאַנדידאַטן, װאָס
האָבן זיך באַמיט מיט פאַרשידענע ועגן אַריײינצוקומען אין כאָר אַרײן, אָבער
אויב זיי האָבן נישט באַזיצט די נויטיקע קװאַליטעטן, האָבן זיי דאָס נישט
דערגרייכט, |
דער כאָר איז געווען אַ פאָלקסטימלעכער הן לוט זיין מענטשן-צוזאַמענשטעל
און הן צוליב זיין אידעלש-מוזיקאַלישן כאַראַקטער און אינהאַלט פון רעפּערטואַר,
די מערהייט געזונגענע קאָמפּאָזיציעס זענען געווען געשעפּט פון יידישן פאָלקלאָר
און פון דער אויפשטייגנדיקער יידישער ליטעראַטור. שפּעטער אָבער האָט ער אויך
אויסגעפירט אויסצוגן פון אָראַטאָריעס, קאַנטאַטעס און שאַפונגען פון קלאַסישן
וועלט-רעפּערטואַר,
אין די צװאַנציקער יאָרן האָט דער כאָר אַדורכגעמאַכט אַ וועזנטלעכע טראַנספאָר-
מאַציע. די ,קולטור-ליגע", װאָס האָט ביז דעמאָלט פּאַטראָנירט דעם כאָר, האָט
אָפּגעטרעטן איר פּלאַץ אַ גרופּע עסקנים, װאָס האָבן אַריינגעברענגט אין דער
אינסטיטוציע נאַציאָנאַלן גייסט. צווישן די פּאַטראָנען, װאָס האָבן פינאַנסירט דעם
כאָר, זענען געווען סענאַטאָר משה קערנער, דעפּוטאַט העשל פאַרבשטיין, מאיר
יעקב פרייד און דער רירעוודיקער יונגער זשורנאַליסט משה דאַנציגערקראָן (משה
רון, היינטיקער גענעראַל-יסעקרעטאַר פון זשורנאַליסטן-פאַרבאַנד אין ישׂראל),
נאָענט צו די דרייסיקער יאָרן האָט שוין דער כאָר געפלעגט אַרױסטרעטן אויף
הערצל-אַקאַדעמיעס און אָפט פלעגן זיינע קאַנצערטן גענומען ווערן אונטער דער
אַפּוטרופּסות פון פּראָפּ. משה שאָר,
די קאָנצערטן פון ,שניאורס-כאָר" פלעגן פאַרואַנדלט ווערן אין ימים-טובים פון
230 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
יידישער קולטור. זיי זענען שטענדיק פאָרגעקומען אין די גרעסטע זאַלן אין װאַרשע,
י ;קאָלאָסעום", אָדער דער ,, צירק? אויף אָרדינאַצקע-גאַס, און זענען אָפט מאָל
שפּעטער איבערגעחזרט געװאָרן. ס'האָבן נישט געפעלט קיין יידישע מעלאָמאַנען,
װאָס זענען פון ווייטע פּראָװינצן ספּעציעל געקומען בייזיין די הויכקינסטלערישץ
אונטערנעמונגען.
און אַזױ איז דער יידישער פאָלקסכאָר אין װאַרשע אונטער דער לייטונג פון
מ. שניאור געווען די רעפּרעזענטאַנץ-אינסטיטוציע פון יידישער מוזיק אין פּױלן,
שניאור דער קאַמפּאָזיטאָר און דירינענט
דער פּרצישער גייסט, װאָס האָט אין אָנהײיב פון היינטיקן יאָרהונדערט באַהערשט
די אינטעלעקטועלע כוחות פון יידישן װאַרשע, האָט אויך נישט אויסגעמיטן מ.
שניאורן. ער איז געװאָרן אָנגעשיכורט פון די פּאָעטישע קלאַנגען, װאָס האָבן זיך
אין די שבתדיקע פאַרנאַכטן געטראָגן פון פּרצס היים אויף צעגלאַנע-גאַס נומער
איינס, און ער איז געװאָרן אָנגעפילט מיט אומרו. האָט ער אָנגעהויבן זוכן אַ תיקון
פאַר די בלאָנדזשענדיקע יידישע ;גלגול-ניגונים".
די ערשטע גרויסע קאָמפּאָזיציע, װאָס ער האָט געשריבן, איז געווען די מוזיק
צו אַ דיכטונג ;דער נביא יחזקאל". די מוזיקאַלישע וויזיע פון שניאורן איז דאָ
נישט געווען קיין קלענערע, װי דער דיכטערישער פּאַטאָס פון פּרצן. דערהויבנקייט
און אַ כסדרדיק שטייגן העכער און העכער האָבן זיך געטראָגן פון יעדן קלאַנג,
אַ מין מוזיקאַלישער אויסדרוק פון דער שבת-ייום-טובדיקייט פון זיין רבין. אין
ענלעכן סטיל איז אויך געווען די מעלאָדיע צו ,/עלעגיע? פון הורוויצס אַ טעקסט,
װאָס פלעגט דעמאָלט אָפט רעציטירט װערן אויף פאַרשידענע קולטור-אָװונטן
פּאָפּולער איז געװאָרן זיין מוזיק צום ;ים-ליד" פון יהודה הלוי, אין דער יידישער
איבערזעצונג פון חיים נחמן ביאַליק,
ביז גאָר אָריגינעל זענען געווען זיינע באַאַרבעטונגען פון פאָלקסלידער פאַר כאָר.
דאָס דאָזיקע פעלד איז נאָך אין גאַנצן נישט געווען באַאַרבעט, און מאַטעריאַל האָט
מען געדאַרפט. האָבן אַלע כאָרן אין פּוױלן געזוכט צו זינגען די באַאַרבעטונגען פון
שניאורן. אַזעלכע לידער, װי ,טויבן ווייסע", ,העמערל, העמערל קלאַפּי. ווערטער
פון אַ. רייזען און מוזיק פון א.מ. בערנשטיין, (שטערנדל" -- טעקסט פון מ. קולבאַק,
;אויפן בוידעם שלאָפט דער דאַך" -- װערטער פון ב. שאַפיר און מוזיק פון פּרץ
הירשביין א"אַ, זענען געזונגען געװאָרן פון יידישע כאָרן, צעשפּרײטע איבער
הונדערטער שטעט און שטעטלעך אין פּוילן. און אַלע האָבן זיי געזונגען אין דער
פאָרעם, װוי עס האָט זיי דערלאַנגט משה שניאור : קאָמפּליצירט ביז גאָר מוזיקאַליש,
אָבער יידיש אין גייסט.
פאַרנעמען זיך מיט קאָמפּאָזיטאָרישער און מוזיקאַלישער שאַפונג איז געווען אַ צו
לייכטע אויפגאַבע פאַר שניאורן. די צייט האָט פון אים פאַרלאַנגט מער, און דאָס
לעבן האָט אים גערופן צו גרעסערע פאַרמעסטן. האָט ער באַשלאָסן קודם בל דעם
מ, שניאור 2341
יידישן קלאַנג אַרײנגיסן אין די יידישע 2116154161 2869 582|8
מאַסן, בכדי אים שפּעטער הויך אויפהייבן פיטליזקאר זא
און לאָזן אָפּהילכן אין גאַנצן אַרום. דער-
פירן זיין גרויסן פאָלקסכאָר צו קינסט- צח ץצ6260126זטןט 101
לערישער פּערפעקציע -- דאָס איז געװאָרן 4/0ט3ש 2060 8טזסװט 296
זיין ציל. און דאָ האָט ער זיך אַנטפּלעקט (אטשא2 א .זנם)
זי אַ גרויסער קינסטלער מיט אַן איזגענעם וי יי ןייז
דרך ביים פאַרשפּרײטן יידישע און אֵל- אאא00פ א סאק }
געמיינע מוזיק צווישן די יידישע מאַסן אין
פּוילן,
שניאור איז געװוען אַ דיריגענט בחסד
עליון. דיריגירט האָט ער מיט אַלע אברים
פון זיין פעסטן גוף, און דערביי האָט ער
אין זיינע פּנים-:אויסדרוקן פאַרמאָגט אַן
איבערנאַטירלעכן השפּעה-צויבער, מיט
וועלכן ער האָט צו זיך צוגעשמידט די
אויפמערקזאַמקײט פון די זינגערס. ער
האָט זיי וי היפּנאָטיזירט און זיי אָנגע-
װאָרפן אויף הונדערט פּראָצענט זיין ווילן. | , , ,
ואל פון שטאדט ראט
אַלע װוי איינער זענען זיי געווען אונטער אין. וארטע
זיין מאַגנעטישער ווירקונג,
44 '00408, .ז61610121930א 11 .8 ,160402968ת0ע
מאנטאג, דעם 14 אפיל 1930, האלב. 9 אווענר
פון זיין דיריגירן איז געווען צו זען, אַז רעפרעזענטאנין- קאנצערט
ער לעבט איבער יעדע מװיקאַלישע לוע תא אודישען פאלרסיכאר
און אַז די באַװעגונגען פון זיינע הענט (שט 5 שניאטן
און פּנים זענען נאָר אַן אויסערלעכער
אויסדרוק פון זיינע אינערלעכע נשמה-
ראַנגלענישן. ער האָט געהאַלטן אַז איגב" .----=2:--:2.- =
טערפּרעטאַציע איז אַ פּועל:יוצא פון ר 8 6ו,1 איף הושואוחזי? = /אטזס
שטימונג און געפיל. דער כאָר דאַרף
אויסזינגען די געפילן פון זיין דיריגענט. דאַרף ער זיין אַזױ געבונדן און געקניפּט
מיט זיין האַנט און אויג, אַז ער זאָל קענען אויספירן זיינע מחשבות און באַגערן.
ער האָט נישט אָנערקענט קיין שאַבלאָנען און עס האָט זיך ביי אים אָפט געטראָפן,
אַז די איין און זעלביקע קאָמפּאָזיציע איז היינט אַרױסגעקומען אַנדערש וי נעכטן.
דעם דאָזיקן אופן דיריגירן האָט ער אָנגעװענדט נישט בלויז כלפּי פאָלקסלידער,
נאָר אויך לגבי קלאַסישע װוערק פון הענדעל, מענדעלסאָן און בעטהאַווען. אַפילו
אין דער ,ניינטער סימפאָניע? פון בעטהאָווען האָט ער אַרײנגעלײגט אַ שטיק פון
זיין אייגענעם ,איך". ער האָט געװאַגט זי אַזױ צו דיריגירן, וי עס האָט אים
דיקטירט זיין אייגענע קאָנצעפּציע און זיין אייגענער אינערלעכער געפיל, די
232 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
פיליסטערישע מעלאָמאַנען פלעגן אין דעם זען פּראָפאַנאַציע, אָבער די אינטע-
ליגענטע קריטיקער האָבן נאָר באַװוּנדערט זיין העזה און מוט און האָבן געשאַצט
זיינע טיף-קינסטלערישע אויפפאַסונגען.
אָפּט האָט געטראָפן, אַז ער איז בשעתן דיריגירן אַרײנגעפאַלן אין עקסטאַז, און
מיט זיך מיטגעריסן נישט בלויז דעם כאָר, נאָר אויך די צוהערער. איינער אַזאַ פאַל
איז מיר געבליבן אין זכרון :
געווען איז דאָס אין יאָר 1933, אויפן יובל-קאָנצערט לכבוד זיין פינף-און-צװאַנציק-
יעריקער מוזיקאַלישער טעטיקייט. דער זאַל פון ,קאָלאָסעום? איז געווען פול מיט
אַן עטלעכע-טױזנטקעפּיקן עולם. אויף דער בינע האָבן זיך געפונען דריי פאַר-
אייניקטע כאָרן (פון דוד אייזנשטאַט, אברהם צבי דאַװידאָװויטש און מ. שניאור),
צוזאַמען ביז 200 זינגערס, װאָס האָבן אונטער דער לייטונג פון משה שניאור
אויסגעפירט אַן אַכטשטימיקע קאַנטאַטע. ער האָט דיריגירט מיט אַזױ פיל התלהבות
און אינערלעכער צעפלאַקערטקײט, אַז ווען עס איז געקומען דער פינאַל-אַקאָרד
און דער באַגײסטערטער עולם איז אױיסגעבראָכן אין אַ שטורעם אַפּלאָדיסמענטן --
איז ער אַ פאַרחלשטער אַנידערגעפאַלן און ערשט נאָך עטלעכע מינוטן צו זיך
געקומען.
אַחוץ אָריגינעלע אינטערפּרעטאַציע האָט דער כאָר זיך אויסגעצייכנט מיט אַנדערע
מעלות. קודם כל די פּרעציזקייט פון קלאַנג. נישט וי פון אַמאַטאָרן, נאָר וי פון
געשולטע פּראָפעסיאָנעלע זינגערס, אָן װאַקלענישן און אָן קלענסטן פּגם; אַקוסטיש
רייך און פילפאַרביק; די קאָנסאָנאַנטן און װאָקאַלן --- װוי צעלייגט אויף טעלערלעך,
און דעריבער אַ קלאָרע דיקציע פון אָנהײיב ביזן סוף : דער ריטעם, וי פון אַ זייגער,
און די דינאַמישע ניואַנסן --- ווייכע און בויגזאַמע: דער אָטעם אַן איינהייטלעכער
און אַ רעגולירטער הן ביים אַרײנציען און הן ביים אַרױסלאָזן די לופט,
און זאָל דאָ אונטערגעשטראָכן װערן, אַז דאָס אַלץ איז געווען אַ רעזולטאַט פון
שווערער גרויער אַרבעט, ווייל נישט צופעליקייטן האָבן דאָ דעצידירט, נאָר גוט-
צוגעגרייטע און פּלאַנירטע איבונגען, וועלכע זענען סיסטעמאַטיש אָנגעװוענדט
געװאָרן בשעת די פּראָבעס פון כאָר. אין די דאָזיקע איבונגען האָט טאַקע שניאור
געזען דעם עיקר און שװערפּונקט פון זיין אַרבעט און זיי האָבן דערפירט דעם כאָר
צום דערגרייכטן קינסטלערישן ניוואָ.
צ
אין די צװאַנציקער יאָרן איז שוין דער כאָר געשטאַנען אויף אַ פעסטן באָדן
און איז פאַררעכנט געווען וי איינער פון די בעסטע אין פּוילן. ער איז געווען פון
די געציילטע, װאָס זענען געווען קאָמפּעטענט אויסצופירן קלאַסישע ווערק צוזאַמען
מיט סימפאַנישן אַָרקעסטער. צו זיין פּראָגראַם האָבן געהערט אַ רייכער רעפּערטואַר
פון צענדליקער יידישש פאָלקסלידער און שאַפונגען פון דער אַלגעמיינער מוזיקאַ-
לישער ליטעראַטור וי : פראַגמענטן פון מאַצאַרטס , רעקוויעם", טיילן פון הענדעלס
אָראַטאָריע ;יהודה המכבי", ,על נהרות בבל" פון גונאָ, די כאָראַלע באַלאַדע ;די
װאַלפּורגיע-נאַכט" פון מענדעלסאָן און די ניינטע סימפאָניע? פון בעטהאָװען.
מ. שניאור 233
די װאַרשעװער פילהאַרמאַניע האָט געעפנט אירע טירן פאַרן כאָר און אים עטלעכע
מאָל איינגעלאַדן צוזאַמען מיט איר אָרקעסטער אויסצופירן די דאָזיקע גראַנדיעזע
שאַפונג, און די אָפיציעלע מוזיקאַלישע קרייזן אין דער הױפּטשטאָט האָבן מיט
אינטערעס נאָכגעפאָלגט די טעטיקייטן פון כאָר און פלעגן באַזוכן אַלע זיינע
קאָנצערטן.
משה שניאור איז געווען אין פריינדלעכע באַציונגען מיט די באַרימטע פּוילישע
אָפּערע-זינגערס איגנאַצי דיגאַס און סטאַניסלאַוװו גרושטשינסקי און אויף יעדער
אײינלאַדונג זיינע האָבן זי זיך מיטבאַטײליקט אין זיינע קאָנצערטן. זיי פלעגן זינגען
אַריעס פון באַקאַנטע אָפּערעס מיט באַגלײטונג פון כאָר. ער האָט אויך צוגעצויגן
צו זיינע אונטערנעמונגען די באַקאַנטע דעמאָלט יידישע זינגערס רות לעװויאַש,
מ. רודינאָוו און ל. סיביריאַקאָוז. אַחוץ דעם האָט ער אַלײין דערצויגן און אויסגעשולט
אין זיין כאָר אַ גאַנצע גרופּע סאָליסטן
װאָס עטלעכע פון זיי זענען שפּעטער
אַפילו געװאָרן פּראָפּעסיאָנעלע זינגערס.
זמרה זעליגפעלד, די פרוי פון מנחם
2 : סתטסוטאש 5068 10
קיפּניס, װאָס איז געווען איינש פון די .האטטא א זס 5000088 { יק א 2
בעסטע אינטערפּרעטאַטאָרינס פון יידישן עי 2
פאָלקסליד, און די באַקאַנטע פאָלקס-זיג- טי דיי ר יא 6
ה'|4ח86 20605206א112 סש/165טשן .
גערין לאָלאַ פאָלמאַן, זענען געווען זיינע (ששט ומ אס אל
שילערינס. עס זענען אויך אַרױסגעטרעטן י י 4 7
.44 2680
אויף זיינע קאָנצערטן העלענאַ סיראָטאַ,
3 = ' (ססקעעזאפ) 07 86
. (6סקץמזאפ) אװססום =- 5260 1, .9
די סטאָכטער פון אָבער-קאַנטאָר גרשון ואפאואאא זטאסן אנא
סיראָטאַ, לעאָן דאַטינער, אַ באַקאַנטער - "גואסטע2. יס 2 א :10
עסוא5ש0א(28 עב 11012012"7, .מס 2 הז :11
ציוניסטישער עסקן, װאָס איז גלייכצייטיק אמאשידא/ יאעש * א
געווען פאַרװאַלטונגס-מיטגליד פון כאָר, הל דיי 11860007,) הטוש ? 1688 12
ה ליטעראַ איא 5 6ח118852 .5 ז0/װג1140 .א'עש
' = *י "6160!סשוה, יקס 2 ג(ז 2 14
אַן איגערעטאנטע, פֿעריאָד א / הו {אסושטפטא א שומנאנגא שזא + א :15
מוזיקאַלישן לעבן איז געווען דאָס יאָר
- 7 ד עז 6
4, דער טעאַטער-קאָמפּאָזיטאָר הענעך אסצם { / א 066ע7, .קס 2 זא .16
קאָן האָט געהאַט אָנגעשריבן אַן אָפּערע ו = יס 2 גמשװעפלץ .17
צום טעקסט פון משה בראָדערזאָן דוד = )יי 003טפיק יוא :
און בת שבע". זי האָבן באַשלאָסן אויפ- אס (מאספש - יָוא. 19
צופירן די אָפּערע, און אַ דאַנק דעם, װאָס חס { אאאוס? אוטס) 0066ט! /ח68/ ,20
ביידע האָבן געהאַט אָנזען און השפּעות אסאס ו אאמהו א עסאק וחצסן .21
אין די אינטעלעקטועלע קרייזן פון פו" | ה10861006102 -- 8אסזטזת הטוס ,222
לישן יידנטום, איז זיי געלונגען צו מאָבי-
ליזירן די בעסטע אַרטיסטיש-מוזיקאַלישע
כוחות פאַר דער זאַך. די גאַנצע מוזיקאַלישע
8, הו 3 סס כן קן
1 2656
א -ח26004ז---6/ח288816
.08 16081) דסאא,ם וא.
ג 641ח11260
.ח000 .אצא
ושץ/פחוז ט0א8ן .-זעָכז :שוחק16ז0) צעזס
א איציסאוף 32(אה? 8אוספת.ס
-/ח1282060520/ 60/6218 | 602646 .
234 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
לייטונג איז אַרופגעלײגט געװאָרן אויף מ. שניאור, די רעזשי האָט איבערגענומען
דוד הערמאַן. דאָס איז געווען אַן אונטערנעמונג פון מלוכישן פאַרנעם. שניאור האָט
צוגעגרייט די סאָלאָ-פּאַרטיעס, דעם כאָר, און איז אויך געווען דער דיריגענט, און
וי שטענדיק, האָט ער אויך דאָ אויסגעפירט זיין אויפגאַבע מיטן גרעסטן סוקצעס,
דאָס קאַמינסקי-טעאַטער איז געווען יעדן אָװנט איבערפולט, דער עולם אַנטציקט,
דער עקסטאַז אין זאַל -- אין לשער, אוּן שניאור איז געווען אין זיבעטן הימל,
4
און אַזױ איז מ. שניאור געשטאַנען אין שפּיץ פון יידישן פאָלקסכאָר אין װאַרשע
ביזן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט-מלחמה אין סעפּטעמבער 1929 --- לאַנגש
יאָרן פון אומאויפהערלעכן קאַמף פאַר זיין עקזיסטענץ, און כסדרדיקער געראַנגל
פאַר גיין פאָרויס און קלעטערן צו נייע דערגרייכונגען. האָט ער מיט זיין אידעאַליזם
מיטגעריסן מיט זיך אַלע אַרומיקע און זיין וועג איז אויך געװאָרן זייער װועג,
אָבער אַזױ דינאַמיש, וי ער איז געווען בשעת דער אַרבעט, אַזױ תמימותדיק איז
ער געווען אין פּריװאַטן לעבן. ביים װאַרשטאַט פּעדאַנטיש און פאָדעריש און אין
פאַרקער מיט מענטשן -- נאָכגיביק און אומבאַהאָלפן. האָט ער קיין מאָל נישט
געבעטן מער װי דאָס נויטיקסטע און באַקומען האָט ער אַ העלפט פון דעם, װאָס
ער האָט געדאַרפּט; איז ער אָפט אַרומגעגאַנגען אין אַ געקלעמטער שטימונג,
אַ ליידנדיקער און שווייגנדיקער, ער האָט אַפּילו זיך נישט אַראָפּגערעדט פון האַרצן.
האָט ער זיך באַנוגנט מיט די קלאַנגען און אַקאָרדן פון זיינע לידער, װאָס האָבן אים
אָן אויפהער באַגלײיט אין זיין לעבן,
זיין טראַגישער סוף
אין די קאָשמאַריטעג פון ענדע 1929 האָב איך אים געטראָפן אין ביאַליסטאָק,
וי אַלע אַנדערע פּליטים, האָט ער נישט געװוסט אויף וועלכער װעלט ער אי
דערווייל, אָבער, האָט ער געמוזט געפינען זיין שטיקל ברויט. האָט ער מיט דער
הסכמה פון דעם קונסטאָפּטײל פון דער סאָוועטישער מאַכט אין דער שטאָט אָרגאַ-
ניזירט אַ יידישן ארבעטער-כאָר, אין אַן אינטימען געשפּרעך האָט ער מיר גע-
זאָגט : ;איך פיל נישט קיין באָדן אונטער די פיס, עס פעלט מיר די לופט פון
,טלאָמאַצקע 7123,
ווען עס איז אין יוני 1941 אױיסגעבראָכן דער סאָוויעטיש-דייטשישער קריג איז
אים געלונגען צו עװאַקוירן זיך און נאָך לאַנגע װאָגלענישן איז ער דערלאָפן ביז
מיטלאַזיע. די לאַגע פון די פּליטים איז געווען אַ טראַגישע. טױיזנטער זענען
אומגעקומען פון נויט, און אין די שפּעטערדיקע חדשים --- פון קעלט און קראַנקײטן,
צענדליקער טויזנטער יידן האָבן זיך געװאַלגערט אין די גאַסן און נישט געפונען
קיין אָרט װווּ דעם קאָפּ אַװעקצולײיגן,
אין איינעם אַ פראָסטיקן פרימאָרגן האָט מען געפונען שניאורן אַ טויטן אין אַן
אוזכעקישער ,;טשײכאַנאַ" (טייהויז) אין דער ווייטער שטאָט אַנדיזשאַן
מ. שניאור 235
ביב ליאַָגרא פיע
יאָנאַס טורקאָוו: פפאַרלאַשענע שטערן", בוענאָס-איירעס, אַרױסג. דורכן
| צענטראַל-פאַרבאַנד פון פּױלישע יידן אין אַרגענטינע 1952, באַנד 1 (ז' 129); באַנד 2,
(זיז 204-200).
מלך ראַוויט ש: ת;מיין לעקסיקאַױ, יידישע פּובליציסטן, זשורנאַליסטן, אַקטיאָרן,
קולטור-טוער אין פּוױלן צװישן די צוויי גרויסע וועלט-מלחמות. אַרױסגעגעבן פון
אַ קאָמיטעט אין מאַנטרעאָל, קאַנאַדע, 1947,
ז. ס עגאַלאָוויטש: /;טלאָמאַצקע 713, צענמטראַל-פאַרבאַנד פון פוילישע יידן
אין אַרגענטינע, 1946 (ז"ז 94, 147, 148, 149, 152, 152, 174, 184, 191, 208, 236),
זלמן זילבערצווייג: ,לעקסיקאַן פון יידישן טעאַטער". אַרױסגעגעבן אונטער
דער השגחה פון יידישער אַקטיאָרן-אוניע אין אַמעריקע, 5טער באַנד, מעקסיקע-סיטי
7, פאַרלאַג ,,אלישבע" (ז"ז 3970-3964).
מ. קיפּניס: ,מ. שניאור צו זיין יוכילעום" -- אַרטיקל אין , היינט" פון 1.5.28,
יי סטוטשעווסקי: די מויק און דאָס מזיקאַלישע לעבן אין פּוילןי. פּנקס
װאַרשע, אַרוסג. אין בוענאָס-איירעס 1956,
י של יט א: ,חמוסיקה החיהודית ויוצריה" -- הוצאת ספרים יהושע ציײצייק תל-אביב
0 (ז' 185).
,לערער יוכור בוך" : געווידמעט די אומגעקומענע לערער פון די צישאַישולן אין
פּוילן". ניו-יאָרק 1954-1952 (ז' 361).
8 טי 201806 אי צָסטס 1 (201861 20://1/060063 : 131282029/4 1206082' 100
(ז' 296) 1964 14184660,. טי 2026 1
אנציקלופּדיה של גלויות, עורך יצחק גרינבוים. כרך ראשון ורשה, ירושלים---תל-אביב
3 (ז"ז 313), כרך ששי ורשה, 1959 (זיז 410-407).
. מ. ירדני: לעאַָ ליאָ, פאַרלאַג ניגון, ניו-יאָרק 1960 (ז"ז 43, 99, 241, 383, 386,
.)455 ,450 ,420 -
.4
; א. מאַנגער, י- טורקאָוו, מ. פּערענסאָן: ידישער טעאַטער אין איי"
ראַפּע, ניו-יאָרק 1968 (ז' 95).
מיכאל ווייכ ער ט: זכרונות, צווייטער באַנד -- װאַרשע -- אַרױסגעגעבן דורך
אַ בוך-קאָמיטעט, פאַרלאַג , מנורה", תל-אביב 1961 (זייז 56, 93, 121, 127, 200).
פּנחס שערמאַן
(1887---1942)
דריי קאַטעגאָריעס חזנים האָט פאַרמאָגט .
דאָס פאַרמלחמהדיקע יידישע פּױלן. דער
גרעסטער טייל -- דאָס זענען געווען די .
הונדערטער חזנים, צעשפּרײטע איבער.
די שטעט און שטעטלעך פון פּױילן. אָט
די חזנים זענען געווען ענג געבונדן מיטן
רעליגיעזן שטייגער פון יידישן לעבן, און
זי האָבן, צוליב די הערשנדיקע באַציונגען :
אין די קהילות, געמוזט אָנהאַלטן די שוין .
פון לאַנג אָנגענומענע פאָרמעס פון טראַ
דיציאָנעלן חזנות. צװישן די חזנים פון
דער דאָזיקער גרופּע זענען געווען אַ סך
אַזעלכע, װאָס אַ דאַנק זייער אַלגעמײנעם
וויסן און מוזיקאַלישער קולטור, האָבן זיי אין זייער אַרבעט אַריינגעברענגט סדר
און סטיל און האָבן דאָס דאַוונען אין דער שול אַװעקגעשטעלט אויף אַ באַפרידנדיקן
מוזיקאַלישן ניוואָ,
געווען אַנדערע -- גאָטגעבענטשטע יחידי-סגולה, באַשאַנקענע מיט אויסערגע-
וויינטלעכע שטימעס און מוזיקאַלישע פעיקייטן --- װאָס אַ דאַנק זייערע אייגנשאַפטן
האָבן זי זיך דערהויבן צו דער העכסטער מדרגה פון קינסטלערישער װירטואָזיטעט.
זיי זענען געװאָרן װעלטבאַרימט און זייער פּאָפּולאַריטעט איז געווען גרויס צווישן
יידן װוי אויך צווישן נישט-יידן. זייער רום האָט זיך צעטראָגן איבער דער גאַנצער
וועלט. גרשון סיראָטאַ,. מרדכי הערשמאַן און די ברידער קוסעוויצקי זענען געווען
די טיפּישסטע פאָרשטייער פון דער דאָזיקער קאַטעגאָריע.
געווען אויך אַ דריטע גרופּע. דאָס זענען געווען חזנים, װאָס האָבן זיך אַרױסגעריסן
פון די ד' אמות פון יידישן אַלטן לעבנס-שטייגער און האָבן זיך באַמיט דעם חזנות
אָנצוטאָן אין אײיראָפּעישן לבוש. זענען צווישן זיי געווען אַזעלכע, װאָס האָבן שלעכט
פאַרשטאַנען זייער אויפגאַבע און האָבן אָפּט אַרױסגעװיזן אַסימילאַטאָריש-יאַהודישע
טענדענצן. אַנדערע האָבן בלויז נאָכגעמאַכט די גרויסע חזנים, און זייער דאַװנען
איז געבליבן אינהאַלטסלאָז און אָן געשמאַק. געווען אָבער אויך אַזעלכע, וועלכע
האָבן ערנסט אויפגעפאַסט זייער אויפגאַבע און האָבן זיך באַמיט דאָס הערשנדיקע
טראַדיציאַנעל-ײידישע צו פאַרבונדן מיטן עסטעטיש-מאָדערנעם. אין חזנות האָבן זי
געזען אַ רעליגיעזינאַציאָנאַלע פונקציע, װאָס קען האָבן אַ גרויסע השפּעה אויף
די יידישע מאַסן, אויב די אויספירער פון דער פונקציע וועלן שטיין אויף אַ געהעריקן
קולטור-אינטעלעקטועלן ניװואָ און וועלן אין זייער אַרבעט זען אַן ?עבודת הקודש".
פּנחס שערמאַן | | 231
דער בולטסטער רעפּרעזענטאַנט פון אָט דער לעצטער גרופּע חזנים איז אומבאַדינגט
געווען פּנחס שערמאַן, דער לאַנגיאָריקער חזן-שני פון דער גרויסער, אַזױ גערופענער
,דייטשישער? סינאַגאָגע אויף טלאָמאַצקעיגאַס אין װאַרשע, ער איז געווען איינער
פון די שענסטע געשטאַלטן אין דער חזנישער וועלט אין יידישן פּױלן, אין דער צייט
צװישן ביידע וועלט-מלחמות 1918--19239. אים איז צום בעסטן געלונגען צו
פאַראייניקן דאָס מזרחדיקע חזנות פון אַ מאָל מיט די שטרעבונגען פון דער נייער
צייט,. דער דאָזיקער געדאַנק איז געווען זיין ציל, און אים האָט ער געװידמעט
זיין לעבן, און דאָס דערגרייכטע אויף דעם געביט איז אויך געװאָרן זיין כוח,
צּ
אין דעצעמבער 1924 האָט דאָס מוזיקאַלישע װאַרשע געפייערט דעם 25-יאָריקן
יוביליי פון פּנחס שערמאַנס חזנישער טעטיקייט אין דער גרויסער סינאַגאָגע.
די חזניס וועלט -- חודש-אָרגאַן פון דער אגודת החזנים אין פּױלן -- האָט
געווידמעט אַ ספּעציעלן נומער דעם יובילאַר און שערמאַן אַליין האָט וועגן זיך
דערציילט פאָלגנדיקס :
געבוירן איז ער אין יאָר 1887 אין אַ קליין שטעטל סטאַשעװ, אין פּױלן. געלערנט
אין חדר און פרי פאַריתומט געװאָרן. צו עלף יאָר האָט ער פאַרלאָזט דער מאַמעס
הויז און אַװועק אונטער דער אַפּוטרופּסות פון זיין עלטערן ברודער, װאָס איז געווען
חזן אין קראָשניק. פינף יאָר געלעבט אין ברודערס הויז, געזונגען ביי אים אין כאָר
און געלערנט נאָטן, נוסחאות התפילה און קריאת התורה. פלעגט אויך צוזאַמען מיטן
כאָר פון זיין ברודער אַרומפאָרן אויף קאָנצערטן איבער די שטעטלעך פון דער
געגנט,
צו זיבעצן יאָר האָט ער רייך חתונה געהאַט, און נאָך עסן קעסט דריי יאָר איז ער
אַװעק קיין טשענסטאָכאָו, װוּ ער האָט געלערנט ביים באַרימטן חזן א.ב. בירנבוים.
דאָ, ביי בירנבוימען, איז פאַר אים געעפנט געװאָרן אַ נייע וועלט. ער האָט זיך
פאַרטיפט אין דער אַלטע יידיש-העברעישער ליטעראַטור, שטודירט אַלגעמײנע
װויסנשאַפטן און מיט התמדה געלערנט מוזיק. אַחוץ דעם האָט ער זיך אָפּגעלערנט
און געירשנט פון זיין גרויסן רבין אַלע זיינע יידישע און מענטשלעכע מעלות און
מידות טובות, װי דורשט נאָך וויסן, גוטע התנהגות, שיינע זיטן, ערלעכקייט און
אויפריכטיקייט,
אין יאָר 1909 איז ער נאָך אַ קאַנקורס אויפגענומען געװאָרן װי חזן-שני אין דער
גרויסער סינאַגאָגע אין װאַרשע און אויף דעם פּאָסטן איז ער געזעסן ביזן אויסברוך
פון דער צווייטער וועלט-מלחמה. זיין אַרבעט האָט ער געטאָן בכבוד גדול און ביזן
ליקווידירן אים צוזאַמען מיט די יידן, וועלכע ער האָט זיין גאַנץ לעבן געדינט,
האָט ער מיט דער גרעסטער פּינקטלעכקייט אויסגעפירט זיינע פליכטן. אַ גרויסע
השפּעה האָט אויף אים געהאַט אין די יונגע יאָרן דער סעקרעטאַר פון סינאַגאָגע-
קאָמיטעט, דער באַקאַנטער מאַטעמאַטיקער און װיסנשאַפּטסמאַן באָרגשטײן. שערמאַן
פלעגט פאָרלעזן באָרנשטיינען זיינע מאַנוסקריפּטן, װאָס זענען געווען געשריבן מיט
238 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
אַן אומלעזבאַרער האַנטשריפט און שפּעטער זיי צוגעגרייט צום דרוק. די דאָזיקע
אַרבעטן, װאָס זענען געווען געווידמעט דער יידישער צייט-רעכענונג, פלעגן סטאַביל
געדרוקט וערן אין דער התקופה. די אינטימע פרײינדשאַפּט צװישן שערמאַנען
און באָרענשטיינען האָט געהאַט אַ קאָלאָסאַלע באַדייטונג און ווירקונג אויף דעם
יונגן שערמאַן, אויף זיין כאַראַקטער און זיין גאַנצן לעבנסוועג,
דרייסק יאָר איז ער געווען אויף איין שטעלע, טראָץ דעם, װאָס ער האָט געהאַט
מעגלעכקייטן צו אַװאַנסירן און איבערצונעמען בעסער באַצאָלטע פּאָסטנס אין
ענגלאַנד, אָדער אין אַמעריקע. ער איז געווען טריי זיינע אָנשױונגען און האָט
געהאַלטן, אַז חזנות איז אַ כהונה, און כהונה איז נישט קיין אָביעקט פאַר קאָמבי-
נאַציעס און ספּעקולאַציעס. חזנות -- אַפילון ווען מען דערגרייכט אַ דאַנק פעיקייטן
די העכסטע שפּיצן -- איז נישט קיין מיטל צו קאַריערע. דאָס איז אַ וועג, װאָס
איז מחייב צו דינען דעם פאָלק, און ווער עס האָט דעם וועג אויסגעקליבן, מוז מיט
זיך זיין גאַנץ און ערלעך. דאָס איז געווען זיין מיינונג און אין הסכם מיט דעם
האָט ער געלעבט. און דאָס האָט געגעבן שערמאַנען מאָראַלישן כוח צו פאַרלאַנגען
פון אַנדערע, זיי צו שטראָפן און צו מוסרן. ער איז געווען משכמו ומעלה גבוה
מכל החזנים,
צ
װאָסערע זענען געווען די גייסטיקע אייגנשאַפטן פון שערמאַנען, וועלכע האָבן אים
דערהויבן צום בכבודיקן אַמט פון פּרעזידענט פון ;אגודת החזנים" אין פּױלן, צום
פּאָסטן פון הויפּט-רעדאַקטאָר פון דעם חודש-אָרגאַן די חזנים-וועלט און צו אַנדערע
רעפּרעזענטאַטיווע אַמטן?
1. קודם כל זיין חזניש-מוזיקאַלישע אויסבילדונג און דאָס כסדרדיקע פאָרויסגיין
אויף דעם געביט. ער האָט באַזיצט אַ שיינע באַריטאָן-שטימע מיט אַן איינהייטלעכן
ברייטן דיאַפּאַזאָן, װאָס פון די נידעריקסטע ביז די העכסטע טענער האָט זי גע-
קלונגען מיטן זעלביקן לויטערן טעמבער. ווען איך װאָלט זיין שטימע געדאַרפט
פאַרגלייכן צו אַ מעטאַל, װאָלט איך אויסגעקליבן זילבער, נישט קיין גאָלדענע
לירישע, און נישט קיין שטאָלענע שטאַרקע, נאָר אַ זילבערנע, דראַמאַטישע,
אויסדרוקספולע שטימע, גלאַטיק, וי אייז, און נישט געקינצלט. זיין שטימע איז
געווען געשולט און ער האָט נישט אויפגעהערט זי צו פלעגן און צו איבן. די
נוסחאות התפילה זענען ביי אים געווען טראַדיציאָנעלע און אָן די אַלע ;דריידעלעך",
וועלכע האָבן זיך געהאַט אַרײינגעריסן אין דאַװנען פון פאַרשידענע חזנים. ער האָט
אַלע פרעמדע געוויקסן עוקר מן השורש געווען און זיך באַמיט נאָר דאָס אייגנטלעכע,
אָריגינעלע צו פאַרשענערן. דער איינציקער מענטש, װאָס האָט ביי אים געקענט
פּועלן אַן ענדערונג אין נוסח, אַן איבעראַנדערשונג אין דער אינטערפּרעטאַציע,
אָדער אַ חידוש אין סדר, איז געװען דוד איזנשטאַט, דער אױטאָריטאַטיוער
דיריגענט פון סינאַגאָגע-כאָר. מיט אים פלעגט ער אויך זיך באַראָטן אין אַלע
פּראָפּעסיאָנעלע ספיקות. צוזאַמען מיט איזנשטאַטן האָט ער נאָכגעפאָלגט אַלץ,
װאָס איז פאָרגעקומען אין תחום פון ליטורגיש-סינאַגאָגאַלער שאַפונג אין דער
פּנחס שערמאַן 29
יידישער חזנישער וועלט און װאָס עס איז זיי געפעלן געװאָרן האָבן זי איינגעשלאָסן
אין רעפּערטואַר פון דער סינאַגאָגע.
2 ער האָט געהאַט אַ שטענדיקע פאַראינטערעסירונג פאַר װיסנשאַפט בכלל און
חכמת היהדות בפרט; אַן אײינגעװאָרצלטן דראַנג צו שטודירן. ער האָט געלייענט
פילאָזאָפּישע װוערק און נאָך דעם זיי דיסקוטירט, אין די פריערדיקע יאָרן מיט
באָרענשטיינען, און שפּעטער -- מיטן ראַבינער פון דער סינאַגאָגע, מיטן באַקאַנטן
געלערנטן פּראָפּעסאָר משה שאָר. ער האָט געפיבערט מיט אַלעם, װאָס איז פאָר-
געקומען אין יידישן גייסטיקן לעבן. געגאַנגען אויף פאָרלעזונגען אין זאָל פון
דער יודאַיסטישער ביבליאָטעק און אויך אויף אַנדערע קולטור-פאַראַנשטאַלטונגען,
װאָס זענען פאָרגעקומען אין װאַרשע. דער דאָזיקער שטענדיקער דורשט צו לערנען,
װאָס איז געלעגן אין זיין נאַטור, האָט געהויבן זיין אינטעלעקטועלן באַגאַזש, און
פאַרברייטערט זיין אַלגעמײנעם און פּראָפּעסיאָנעלן וויסן. דאָס האָט אים אויך
געשאַפן אַ פּאָזיציע אין דער געזעלשאַפט און געשטאַרקט זיין מעמד צווישן די
חזנים, װאָס האָבן אים אַװעקגעשטעלט אין שפּיץ פון זייער אָרגאַניזאַציע , אגודת
החזנים?,
3 זיין ערנסטע באַצוונג צו חזנות .
בכלל און צו זיינע אייגענע פליכטן /
בפרט האָט אַרױסגערופן אַלגעמײנעם
רעספּעקט צו אים. אין חזנות האָט ער
געזען אַ המשך פון דער אַמאָליקער /
עבודה אין בית המקדש, און אין חזן
-- דעם כהן, װאָס דאַרף דינען מיט
אַלע זיינע פיזישע און גייסטיקע כוחות
דעם יידישן כלל. די סינאַגאָגע איז
ביי אים געוען אַ הײליקטום און אַ
הײיליקטום מוז מען אָפּהיטן און מען
טאָר עס נישט פאַרלאָזן אויף קיין;
רגע. טאָג-איין טאָג-אויס, שבתים און
ימים טובים, אין די סליחות-טעג פון די באַרימטע ואַרשעװער סינאַגאַגע
חודש אלול און בשעת ספעציעלע אויף טלאַמאַצקע"גאַס.
פייערלעכקייטן צוליב פאַרשידענע אומדערװאַרטע געלעגנהייטן -- שטענדיק איז
ער דערשינען אין זיין גאַנצער פּראַכט פאַרן עמוד און מיט רויקייט אויסגעפירט
זיינע פליכטן. ער איז אויך געווען דער, װאָס האָט איבערצייגט דעם סינאַגאָגע-
קאָמיטעט, אַז די טויערן פון דער סינאַגאָגע זאָלן זיין אָפן יעדן טאָג, אין דער פרי
און צו מנחה-מעריב, בכדי צו דערמעגלעכן די מתפללים צו טאָן זייער חוב לגבי
זייערע פאַרשטאָרבענע נאָענטע. און אויב אַ קדיש-זאָגער האָט אין אַ קאַלטן און
גליטשיקן ווינטער-פאַרטאָג געזוכט אַ מנין, האָט ער עס שטענדיק געפונען אין
דער ,דייטשער" שול אויף טלאָמאַצקע,
240 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
און פּונקט וי ער האָט אָפּגעהיטן די פּינקטלעכקייט פון די זמנים, אַזױ האָט ער
אויך מקפּיד געווען אויף דעם סדר און נוסח פון די תפילות. ער פלעגט זאָגן,
אַז פונקט װי די תפילות זענען סוף-סוף באַשטימט געװאָרן לעולם ועד, אַזױי דאַרפן
אויך זייערע געזאַנגען סטאַביליזירט ווערן, אַז קיינער זאָל נישט זיין בכוח זי
איבערצואַנדערשן. װאָס לענגער דער חזן ;זאָגט? איין רעטשיטאַטיוו און דער כאָר
זינגט איין אין די זעלביקע קאָמפּאָזיציע --- אַלץ בעסער דערגייט דאָס צום אויער
פון מתפּלל און דאָס ווערט אײינגעבאַקן אין זיין האַרצן. אַרױסגײענדיק פון אָט דעם
שטאַנדפּונקט האָט ער אין משך פון לאַנגע יאָרן זיך געהאַלטן ביים זעלביקן
מוזיקאַלישן סידור. און װאָס מער ער האָט געזונגען די זעלביקע ניגונים, אַלץ
שענער האָט ער זיי אויסגעפירט. ער האָט באַצױבערט דעם עולם מיט דער מתיקות-
דיקייט פון זיין געזאַנג. צוזאַמען מיט די טענער, װאָס האָבן זיך געגאָסן פון זיין
האַלדז איז אויך געפּלאָסן אַ רויקייט, װאָס האָט אין גאַנצן אַרום געשאַפן אַן
אַטמאָספער פון דערהויבנקייט און יראת-הכבוד,
צ
פון דער גרויסער צאָל באַגריסונגען, װאָס זענען צו אים אָנגעקומען פון דער
גאַנצער װעלט צו זיין 25-יאָריקער אַקטיװיטעט אויפן געביט פון חזנות, ברענג
איך דאָ עטלעכע אויסצוגן פון די װויכטיקסטע. דער װעלטבאַרימטער חזן גרשון
סיראָטאַ האָט געשריבן פאָלגנדיקס :
...,דיינע ימים-נוראימדיקע שחריתים האָבן מיר געגעבן מוט און קוראַזש צו מיינע
מוספים און דעריבער איז גאָר קיין װוּנדער נישט, װאָס זייענדיק אין אױסלאַנד,
און דאַװנענדיק די ימים-נוראימדיקע מוספים, האָבן מיר געפעלט דיינע דערהויבענע
שחריתים"...
משה קוסעוויצקי האָט אַזױ געשריבן: ...חבר שערמאַן באַהערשט אין גאַנצע
הונדערט פּראָצענט זיין באַרוף; זיין פאַכמענישע הויכקייט, מוזיקאַלישקײיט און
טיפע פאַרשטענדעניש פאַר אַלע תפילות, זיין טראַדיציאַנעלער נוסח -- אַלץ אויף
זיין אָרט -- גייט נישט אַרױס די ראַמען פון עטיק און דרך:ארץ צום גאָטעס-
דינסט"..,
פון דוד אײיזנשטאַטס ווערטער : ,ס'האָט זיך געמאַכט אַ תקופה, ווען דער חזן ראשון
איז געווען אין אַמעריקע און שערמאַן האָט אים נישט נאָר אויסגעצייכנט פאַרטרעטן,
נאָר האָט אויך געהאַט די אַמביציע צו זינגען נייע זאַכן, װאָס כ'האָב דעמאָלט
איינגעזונגען, װי צום ביישפּיל נאַוואַקאָווסקיס קבלת שבת (אַס-דור) און זיין שווערער
אדון עולם (עס-דור), װאָס ער האָט אויסגעפירט מיט אַזױ פול בראַװוּר און גלאַנץ,
אַז נישט איין הויכער טענאָר װאָלט אים געקענט מקנא זיין"...
און צום סוף --- די אָפּשאַצונג פון איינעם פון די רעדאַקטאָרן פון די חזנים-וועלט,
פ. מילאַקאָווסקי:
2.ביי שערמאַנען האָבן זיך צוזאַמענגעטראָפן צוויי חזנישע לעבנס-שטראָמען,
װאָס האָבן נישט מצליח געווען ביי קיינעם צזאַמענבינדן און צוזאַמענגיסן זיך
פּנחס שערמאַן 241
אַזױ װי ביי אים. בלויז ביי שערמאַנען אַליין האָבן זיי זיך צוזאַמענגעגאָסן. איך
מיין דאָ : דאָס אַלטע יידישע מזרח-חזנות און דאָס נייע זולצעריש-לעװאַנדאָווסקישץ
קאַנטאָראַט. ער האָט גענומען די פאָרעם פון די לעצטע און דעם אינהאַלט פון די
ערשטע און אַזױ אַרום איז זיין חזנות געװאָרן אַ קלאַסיש-יידישע, װאָס ס'איז כמעט
נישט צו טרעפן ביי די חזנים פון אונדזער דור. אַזױ אַרום איז ער דער ,אײיראָפּעער?
אין חזנות. ער איז דער מענטש פון גוטן געשמאַק, דער מענטש פון מעסיקער דעה,
דער מענטש פון שיינע מאַניערן, אויפפירונג און גוטן טאַקט, וועלכער וייס די
פּאַסנדיקע צייט פאַר יעדער זאַך, און די אַנטשפּרעכנדיקע פאָרעם צו אַלץ?,
צִ
פּנחס שערמאַן האָט פון זיינע ייִנגסטע יאָרן געהאַט אַ שטאַרקן חוש פאַר געזעל-
שאַפּטלעכער אַרבעט, און ער איז טאַקי געווען דער, װאָס האָט געגרינדעט און
אָנגעפירט מיט דער ;אגודת-החזנים" אין פּוילן, עס האָט לאַנג נישט געדויערט,
און די אָרגאַניזאַציע האָט געציילט 600 מיטגלידער און דאַן איז אים געלונגען
אַרױסצוגעבן אַ זשורנאַל אונטערן נאָמען די חזניס-וועלט. די צייטונג איז געװאָרן
דער אָפּיציעלער אָרגאַן פון ;אגודת החזנים" און איז רעגולער דערשינען יעדן חודש,
וי דער הױיפּט-רעדאַקטאָר פון דער צייטשריפט האָט שערמאַן געזאָרגט פאַר דעם
ליטעראַרישן ניוואָ פון די אַרטיקלען און די צייטונג האָט באַקומען אָנערקענונג
אין די ליטעראַרישע קרייזן אין װאַרשע. ער אַליין האָט אָפּט פאַרעפנטלעכט אַרבעטן
וועגן דער געשיכטלעכער אַנטװיקלונג פון דער יידישער מוזיק בכלל און חזנות
בפרט, װעגן די נוסחאות התפילה און זייערע קעגנזייטיקע השפּעות און אויך
אַרטיקלען וועגן דער לאַגע פון חזנות און חזנים אין פּוילן. ער האָט אויף טריט
און שריט זיך באַמיט צו העכערן דעם אָנזען פון חזן אין די אויגן פון דער געזעל-
שאַפט און דורך דעם אויך פאַרבעסערן זיין מאַטעריעלע לאַגע. זיין טרוים איז
דעריבער געווען צו שאַפן אין פּוילן אַ חזנים-סעמינאַר, װוּ עס זאָלן אויסגעבילדעט
ווערן קאַדרען פון געשולטע חזנים,
פּנחס שערמאַן איז געווען דער װאָגיקסטער װאָרטזאָגער פון פּוילישן חזנות און
ער איז אויך געווען דער קעמפער פאַר די רעכט פון די אַלע חזנים, װאָס האָבן
כאָטש טיילווייז אויפגעפאַסט דעם ענין חזנות אַזױ ווי זייער לערער און וועגווייזער
האָט עס פאַרשטאַנען. ער איז געווען דער שליח-ציבור פון די שליחי-ציבור אין
פאַרמלחמהדיקן פּוילן,
+צ
ווען די נאַצישע שטיוול האָבן געטרעטן איבער די װאַרשעװער גאַסן איז שערמאַן
,באַשאָנקען* געװאָרן מיט אַ שװאַרץ היטל און ברייטע ווייסע לאַמפּאַסן, װאָס דאָס
האָט באַדיײיט, אַז ער געהערט צו דער בריגאַדע אפּריווילעגירטע" לוויה-אָנגעשטעלטע.
ער האָט זיך פאַרנומען מיט מקבר זיין די טויזנטער יידן, װאָס זענען װי פליגן
געפאַלן אין די װאַרשעװער גאַסן פון פאַרשידענע קראַנקײטן. מען האָט אים אָבער
242
געלאָזט לעבן נאָר אַזױ לאַנג, װוי ער איז
געווען פאַרנומען מיטן באַגראָבן אַנדערע.
אין זיין בוך אַזױ אין עס געווען דער-
ציילט יאָנאַס טורקאָוו, אַז די דייטשן האָבן
אַראָפּגעבראַכט פון בערלין אַ פילם-
עקספּעדיציע, װאָס האָט געדרייט אין
געטאָ אַ פילם אונטערן נאָמען אַזיע
אין מיטל-אײראָפּע. זייער ציל איז געווען
צו ווייזן די יידן אין אַ קרומען שפּיגל
און ספּעציעל אונטערצושטרייכן די שאָטן-
זייטן פון יידישן לעבן. צװישן אַנדערע
האָבן זיי אויך געפילמט אַ לוויה-פּראָצע-
סיע, בראש פון ועלכער עס זענען
געגאַנגען פּראָפּ' ד"ר מאיר באַלאַבאַן און
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
די טלאָמאַצקע-סינאַגאָגע אין חורבות.
חון שערמאַן מיטן כאָר, אַלע אָנגעטאָן אין טאָגעס, טליתלעך און ספּעציעלע
פירקאַנטיקע היטלעך,
מעגלעך, אַז אויך אַזױ האָט פּנחס שערמאַן געשפּרײזט אין זיין לעצטן װעג בשעת
איינער פון די דייטשע אַקציעס.
ביב ליאָג ראַ פיע
,די חזנים-וועלטײ, חודש-אָרגאַן פון דער אגודת החזנים אין פּױילן, דעצעמבער 1934
(ז"ז 12-1); יאַנואַר 1925 (ז"ז 21-15).
2 יאַגנאַס טורקאָוו: ;אַװי איז עס נטווטף'.. צענטראַל פאַרבאַנד פון פּױלישע יידן
אין אַרגענטינע, 1948 (ז"ז 121, 131, 243).
3. מ. ש. ג שורי: ,החון פּנחס שרמן הי"ד -- יליד סטאַשוב", ספר סטאַשׂוב, תל-אביב
2 (ז"ז 335-331),
4 פּנחס שרמן: ממימי נעורי בסטאַשוב", ספר סטאַשוב, תל-אביב 1962 (ז"ז 230-
.)4
5 אנציקלופדיה שׁל נלויות, עורך יצחק גרינבוים. כרך ראשון ורשה, ירושלים--תליאביב
.)312 '/( 2
6 נתן סטאָלניץ: נגינה אין יידישן לעבן, טאָראָנטאָ 1957, (ז"ז 24, 91, 101, 102,
.)3
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוילן
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
אָגוז ליים --- פאָלקס-קאָמפּאָזיטאָר. גע-
לעבט אין ווילנע און געווען אַ מיטאַר-
בעטער פון מאַריאָנעטן-טעאַטער ;מיי-
דים". האָט פאַרפאַסט מוזיק צו עטלעכע
פּראָגראַמען.
מאַנגער, טורקאָוו, פּערענסאָן : יידישער טע-
אַטער אין אײיראָפּע, ניו-יאָרק 1968 (ז' 2523).
רעד, לייזער ראַן : 25 יאָר יונג-ווילנע, נין-
יאָרק 1955 (|' 23).
אַנעמאַן לאה -- געזאַנג-לערערין. גע-
בוירן אין אַ קליין שטעטל און אין יונגן
עלטער געקומען קיין װאַרשע. שוועסטער
פון דיריגענט משה אַגעמאַן. געענדיקט
די לערער-קורסן ביי דער יידישער קהלה
אין װאַרשע, ספּעציאַליזירנדיק זיך װי
לערערין פון געזאַנג.
געאַרבעט אין דער מיכאַלעװויטש-שולע
אויף מילע 51 און שפּעטער אין דער
באָראָכאָוו-שול אויף נאָװאָליפּקי 68, אירע
קינדערכאָרן האָבן געהאַט גרויס דערפאָלג
און מיט איר אַרבעט האָט זי אַרײנגש-
ברענגט פרייד אין יידישע היימען. זי איז
אומגעקומען בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע.
רעד. ח.ש. קאזשדאַן : לערער-יזכור-בוך פון
צישאָדשולן אין װאַרשע, ניו-יאָרק 1954-1952
(ז' 4).
אַגעמאַן משׂה -- דיריגענט. געבוירן
און דערצויגן געװאָרן אין װאַרשע. גע-
לערנט מוזיק אין דער פּוילישער מלוכי-
שער קאָנסערװאַטאָריע און געענדיקט די-
ריגענט-קלאָס ביים באַקאַנטן פּראָפּעסאָר
װאַלעריאַן בערדיאיעו.
ער האָט דיריגירט דעם קאַמער-כאָר ביי
דעם ;עקספּערימענטאַלן טעאַטער? אין
װואַרשע. געווען צייטן, ווען ער האָט גע-
פירט קינדערכאָרן אין יידישע שולעס.
245
ער איז אומגעקומען בשעת דער נאַצי-
אָקופּאַציע,
רעד. ח.ש. קאַזשדאן : לערער-יזכור-בוך פון
צישאָדשולן אין וואַרשע, ניו-יאָרק 1954-1952
(1' 4).
אָנראָדניק קלמן -- פידלער און כאָר-
דיריגענט. געבוירן און געלעבט אין
װישעגראָד, ביי פּלאָצק. די ערשטע לערע
באַקומען ביי זיין פאָטער, שפּעטער גע-
לערנט אין פּלאָצק. אַ סך איבער זיך
געאַרבעט און דערגרייכט אַ הויכע מדרגה
אין פידל-שפּילן. געווען אויך פעיִקער
דיריגענט פון כאָרן און אָרקעסטערס.
נאָכן אויסברוך פון דער מלחמה זיך גע-
פונען אין ביאַליסטאָק װי אַ פּליט און
געבליבן דאָרט אַרבעטן אין מלוכישן
ראַדיאָדאָרקעסטער. געפירט אויך כאָרן,
ווען די דייטשן האָבן אין 1941 אָנגעהויבן
די מלחמה קעגן רוסלאַנד, איז ער אומ-
געקומען. |
רעד. שטיין און ווייסמאַן : פּנקס סאָכאַטשעו.
ארגון יוצאי סוכצ'וב 1962 (ז' 133).
אַוסטערליץ קאַראָל (1906--) --
דזשאַזימוזיקער. געבוירן אין װאַרשע און
2416
נאָכן ענדיקן מיטל-שולע געלערנט יורי
אויפן װאַרשעװער אוניווערסיטעט און
פּיאַנאָ אין דער קאָנסערװאַטאָריע. זיינע
לערערס זענען געװען די פּראָפּעסאָרן
יודיצקי און מיכאַלאָוסקי. ער האָט זיך
ספּעציאַליזירט אין פוסהאַרמאָניע און
שפּעטער האָט ער זיך איבערגעװאָרפן
אויף פּערקוסיע-אינסטרומענטן. אַ געווי-
סע צייט האָט ער מיטגעשפּילט מיטן
אָרקעסטער פון יאַקוב קאַגאַן און שפּץ-
טער האָט ער אַליין געגרינדעט אַן אָר-
קעסטער, מיט וועלכן ער האָט געאַרבעט
אין לעמבערג, קאַטאָװיץ און זאַקאָפּאַנע-
יאַשטשורווקאַ.
בשעת דער מלחמה איז עֹר געוען אין
ראַטן-פאַרבאַנד און שפּעטער איז ער מיט
דער פּולישער אַרמײ פון גענעראַל אַנ-
דערס געקומען קיין ארץי-ישׂראל. נאָך
דער אַנטשטײונג פון דער מדינה האָט ער
מיטגעאַרבעט מיטן ראַדיאָ-אָרקעסטער,
אַרױסטרעטנדיק אָפט אויף ;גלי צה"ל".
געשפּילט אויך אַ לענגערע צייט אויף
דער שיף ,תאודור הרצל",
געווען פון די נאָענטסטע מיטאַרבעטער
פון הענריק גאָלד,
אורשטיין לודוויק -- פּראָפּעסאָר, פּיאַ-
ניסט, אַקאָמפּאַניאַטאָר. געלעבט אין דער
תקופה פון צווישן ביידע וועלט-מלחמות
אין װאַרשע און באַקאַנט געווען װוי אויס-
געצייכנטער פּיאַניסט. ער איז געוען
לאַנגיאָריקער מיטגליד פון פילהאַרמאָ-
נישן אָרקעסטער אין װאַרשע און פלעגט
באַגלײטן אויף קאַנצערטן די בעסטע זיג-
גערס-סאָליסטן און װױירטואָזן-אינסטרו-
מענטאַליסטן, װאָס האָבן גאַסטראָלירט
אין פּױלן,
פאַרנומען אַ בכבודיקן אָרט אין אֲַלנע-
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
מיינעם לעבן פון דער פּוױלישער מוזיק
און גלייכצייטיק געהאַט אַ באַזונדערן איג-
טערעס פאַר דער יידישער מוזיק. ער האָט
מיט ליבע זיך באַטײליקט אין יידישע
מוזיקיאונטערנעמונגען.
1 218280544 0 2נתסמזינהמ גיז
;(זי 37) 1932 8טי8?פיזהער
אינדאַל עלזא -- זינגערין און געזאַנג-
פּראָפּעסאָרין. געלעבט אין וילנע און
געווען פּראָפּעסאָרין פון געזאַנג אין יידישן
מוזיק-אינסטיטוט. געווען די רעכטע
האַנט פון דירעקטאָר רפאל רובינשטיין
ביים אויפפירן גרויסע אָפּערעיספּעקטאַק-
לען אין דער יידישער שפּראַך.
מאַנגער, טורקאַװון פּערענסאַן : יידישער טע-
אַטער אין אײיראָפּע (ז"ז 247, 248, 249),
אייגער װלאַדיסלאַװו --- פּיאַניסט און
קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן אין לאָדזש. גע-
לערנט שפּעטער אין ואַרשע. געשריבן
מוזיק צום פילם ,טרענדאָװאַטאַי, װוי אויך
צו טעקסטן פון זענאָן פריװואַלד-װאַרדאַן.
פאַר דער מלחמה אַװעק קיין פּאַריז און
שפּעטער, פון דאָרט, קיין אַמעריקע, װוּ
ער געפינט זיך ביזן היינטיקן טאָג.
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
אײידעלטאַן יוסף (1910--) -- חזן און
זינגער. שטאַמט פון מאָדזשיצער חסידים.
צו זעכצן יאָר געװאָרן חזן אין דער ,סיניי-
שול אין װאַרשע. שפּעטער אַװעק קיין
לעמבערג און פון דאָרט קיין ווילנע.
פלעגט אָפט אַרױסטרעטן אויף קאַנצערטן
מיט יידישע פאָלקס-לידער און מיט אַר-
יעס פון אָפּערעס. האָט אָנטײיל גענומען
אין קולטור-לעבן פון יידישן ישוב אין
ווילנע און אַ דאַנק דעם באַליבט געווען
אין אַלע קרייזן פון דער יידישער געזעל-
שאַפט.
אין געטאָ געווען צווישן די אָנטײלנע-
מער אין פאַרשידענע אַרטיסטישיליטע-
ראַרישע אָװונטן, און אַזױ האָט ער זיך
אויך באַטײליקט אין ערשטן פּראָגראַם
פון יידישן טעאַטער אין געטאָ. ער איז
אויך געווען אַן אַקטיווער מיטגליד פון
העברעישן כאָר אין געטאָ אונטער דער
לייטונג פון װאָלף דורמאַשקין. פון די
פּראָגראַמען פון די קאָנצערטן איז צו
זען, אַז ער איז געווען צװישן די סאָ-
ליסטן.
ער איז געראַטעװעט געװאָרן אין לאַגער
און באַלד נאָך דער מלחמה אַװעק קיין
דרום-אַפריקע. שפּעטער האָט ער זיך באַ-
זעצט אין ניו-יאָרק, װוּ ער פאַרנעמט אַן
אָנגעזעענע פּאָזיציע צװישן די דאָרטיקע
חזנים,
ד"ר מאַרק דװאַרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום. פּאַריז 1948 (זיז 249,
9, 289, 293) ; הערמאַן קרוק : טאָגבוך פון
ווילנער געטאָ, ,, יוואָ" 1961, (ז"ז 263, 350);
,די שול און די חזנים-וועלט" װאַרשע, יולי
8 (ז"ז 16, 17) ; סעפּטעמבער 1938 (ז' 23),
אַלטענבערג מאַריאַן (1900--1943) --
פּיאַניסט, אַקאָמפּאַניאַטאָר און דיריגענט.
געבוירן אין ואַרשע און געלערנט אין
211
לעמבערג אין דער קאָנסערװאַטאָריע פון
דער פּוילישער מוזיק-געזעלשאַפט, שפּט-
טער שטודירט דיריגענטור אין בערלין
ביי פּראָפּעסאָר אַלעקסאַנדער פיליץ,
נאָכן צוריקומען קיין לעמבערג געוען
סאָליסט און אַקאָמפּאַניאַטאָר אין פּוילישן
ראַדיאָ און קאַרעפּאָטיטאָר אין דער אָפּע-
רע. אַ לאַנגע צייט געווען דיריגענט פון
געמישטן אַרבעטער-כאָר אין לעמבערג
און פלעגט דיריגירן סימפאָנישע קאָנ-
צערטן פון דאָרטיקן פילהאַרמאָנישן אָר-
קעסטער. אַ געוויסע צייט איז ער געווען
דיריגענט פון "1,661 /168;, אין װאַרשע.
אין די יאָרן 1929--1941 איז ער געווען
דיריגענט פון דער מלוכישער אָפּערע
אין לעמבערג. דערמאָרדעט געװאָרן דורך
די נאַציס,
1 טיזעת : 13123202014 1266082' 1460
48 }1 48 אש 201806 שי אָססס 1 /ס2018
ממ210 (;(7ג1) 1964 0 1884 .0 168טו
.297021 8 ,16טסטהז סטי 8צעלט!2 :411664
37 -- שיסטיז
אַלטערמאַן הלל (1849--1924) --- ער-
שטער חזן אין לאָדזש. געבוירן אין רוס-
לאַנד און געווען חזן אין ניקאָלאַיעו. ווען
ס'איז אין יאָר 1887 באַנייט געװאָרן די
גרויסע סינאַגאָגע אין לאָדזש איז הלל
אַלטערמאַן אַנגאַזשירט געװאָרן איבער-
צונעמען אין איר דאָס חזנות,
די סינאַגאָגע, וועלכע איז אויפגעבויט
געװאָרן דורכן גרויסן אינדוסטריעלער
י. ק. פּאָזנאַנסקי, איז געווען פון די שענ-
סטע אין פּוילן. די גייסטיקע אָנפירונג
איז געלעגן אין די הענט פון ד"ר מרדכי
זאב ברוידאָ און דער גאָטעסדינסט איז
געווען אונטער דער אפּטורופּסות פון חזן
הלל אַלטערמאַן.
248
;ער האָט פאַרמאָגט אַ ריזיקע באַריטאָן-
באַס-שטימע מיט אַ דונערדיקער קלאַ" אין
דער הייך", געווען אַ גרויסער קענער פון
די נוסחאות התפילה און אַ מוסטערהאַפ-
טער אינטערפּרעטאַטאָר פון טעקסט. אַ
חוץ דעם איז ער געוען אַ בר-אוריון.
זיבן-און-פערציק יאָר איז ער געשטאַנען
אויף זיין פּאָסטן און ביזן טיפן עלטער פון
5 יאָר האָט ער משמש געווען בעבודת
הקודש,
,די חזנים-וועלט", ואַרשע, אויגוסט 1924
(ז' 23) ; ,די שול און די חזנים-וועלט"
װאַרשע, יוני 135 (ז' 10) ; אָקטאָבער 1927
(ז' 10) ; מאַי 1938 (ז' 18),
אַנהאַלט פּאַװעל -- מװזיקעריטעאָרע-
טיקער, מוזיקאָלאָג. געבוירן און דערצויגן
אין קראָקע. ער איז געווען טעטיק אין
דער איידישער מוזיק-געזעלשאַפט? און
איז געווען לערער פון די טעאָרעטישע
לימודים אין דער ידישער מויקשול
אונטער דער לייטונג פון ד"ר רוזשאַ
אַרנאָלד-הערשטײן,
אָסטראַװיעצקי פייוול -- זינגער און
חזן. געבוירן אין קעלץ און פון די יינגסטע
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
יאָרן געזונגען ביי חזנים. מיט זיין אַלט-
שטימעלע האָט ער באַצױיבערט די צוהע-
רער און פלעגט קאָנצערטירן אין פאַר-
שידענע שטעט אין פּױלן. נאָכן באַקומען
זיין לירישן טענאָר איז ער געװאָרן חזן
אין לאָדזש, און אין יאָר 1938 איז ער
אַװעק קיין אַרגענטינע.
פון בוענאָס-איירעס איז ער געקומען קיין
סאַנטיאַגאָדטשילע, װווּ ער איז חזן פון דער
יידישער קהלה. װי אַ ליבהאָבער פון
יידישן װאָרט נעמט ער אויך אָנטײיל אין
אַלע קולטור-אונטערנעמונגען פון געזעל-
שאַפטלעכן כאַראַקטער,
י. ק. הדקל : ספר החזנים, בוענאָס-איירעס
8 (ז' 137),
אָסער אַננאַ -- יונגע לערערין, װאָס
האָט זיך אויסגעצייכנט אין װאַרשעװער
געטאָ. זי האָט אָרגאַניזירט און אַלײן
אָנטײלגענומען אין אַ פרויען--טריאָ אין
דער פּוילישע שפּראַך, װאָס איז אויפגע-
נומען געװאָרן אין געטאָ מיט גרויס דער-
פאָלג. זי פלעגט מיטן טריאָ אויפטרעטן
אויף פאַרשידענע קולטור-אונטערנעמונגען.
יאַנאַס טורקאַװ : אַזױ איז עס געוען, בוע-
נאָס-אײירעס 1948 (/' 204).
אַפּטע הענריק, ד"ר -- פידלער, קאַמע-
ראַליסט און מוזיק-עסקן, געבוירן און גע-
לערנט אין קראָקע. געענדיקט יורי און
געווען באַקאַנטער אַדװאָקאַט. געשפּילט
אין קאַמער-אָרקעסטער און אָפט אַרױס-
געטרעטן סאָלאָ. געווען צװוישן די מיט-
גרינדער פון דער ;יידישער מוזיק-געזעל-
שאַפט? און לאַנגיאָריקער פּרעזידענט
אירער,
בשעת דער מלחמה אַנטלאָפן קיין לעמ"
בערג און אומגעקומען אין 1942,
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
אַראַנאָװויטש דן (1909--) --- קאָמפּאָזי-
טאָר און מוזיק-קריטיקער. געבוירן אין
פּולטוסק. ביים פאָטער, דעם חזן-שוחט,
געלערנט סאָלפעזש און ביי לייבקע דעם
קלעזמער -- פידל, אין די יאָרן 1928---
1 געלערנט אין דער װאַרשעװער קאָנ-
סערװאַטאָריע און שוין דעמאָלט געווען
שעפעריש אויפן געביט פון קאָמפּאַזיציע.
פון 1922 אין פּאַריז, װוּ ער האָט שטודירט
אין דער מוזיק-הויכשול א"נ ,צעזאַר
פראַנק". גלייכצייטיק געווען טעטיק אויפן
געביט פון ליטורגישער מוזיק ביי דער
יידישער קהילה אין פּאַריז,
בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע אין פראַנק-
רייך געשריבן עטלעכע גרעסערע אינ-
סטרומענטאַלע שאַפונגען,. צוישן וועלכע
די סימפאָנישע פּאָעמע קכל נדרי" איז די
וויכטיקסטע. זי איז געשריבן געװאָרן אין
אונטערגרונט און געווידמעט געווען די
אומגעקומענע קהילות אין פּױלן. צום
ערשטן מאָל אויסגעפירט געװאָרן דורכן
סימפאָנישן אָרקעסטער ביים ראַדיאָ אין
טולוז --- פראַנקרייך.
פון 1947 אין ישראל, װוּ ער שאַפט כסדר
אויף ישראלדיק-יידישע און אויף אַלגע"
249
מיינע טעמעס, צוישן זיינע שאַפונגען :
אַ סימפאָנישע פּאָעמע ;השחר" : אַ קװאַר-
טעט אויף ליטורגישע מאָטיוון: אַ פּאָץ-
מע, געווידמעט די פליִער צו דער לבנה;
אַן אוּווערטורע געבויט אויף פאָלקלאָ-
ריסטישע יסודות און לידער פאַר סאָלאָ-
געזאַנג און כאָר. דער בולטסטער אויס-
דרוק פון זיין אינערלעכער װעלט איז די
שאַפונג פאַר אָרקעסטער און כאָר ,אמר
אַבײ תיקו", װאָס איז געבויט אויף תלמו-
דישע מאָטיוון.
ער איז געווען כאָר:דיריגענט אין דער
צענטראַלער סינאַגאָגע אין חיפה, שפּץ-
טער לערער אין דער קאָנסערװאַטאָריע
אין תל--אביב און איז ביזן היינטיקן טאָג
דער מוזיק-קריטיקער אין דער טעגלע-
כער פּראַנצויזישער צייטונג ל'אינפאָר-
מאַסיאָן אין תל-אביב,
א :
דן אַראָנאָװויטש איז אין זיין גייסטיקן
איינשטעל געבונדן מיט די טראַדיציאָ-
נעלע קולטור-װוערטן פון אונדזער עבר
און ער שטרעבט דאָס דאָזיקע אויסצו-
דריקן אין זיינע שאַפונגען. ער װייטיקט
אויף אַלע דערשיינונגען, װאָס ווייזן אַרױס
סימנים פון דערווייטערן זיך פון מקור
און העלפט שאַפן די פאַרבינדונג צווישן
דער מוזיק פון פאָלק אין די תפוצות מיט
די קלאַנגען פון דער ניער מוזיק אין
מדינת ישׂראל,
,די חזנים-וועלט", װאַרשע, נאָוועמבער 1934
(ז' 9) ; דעצעמבער (ז' 17); י. שליטא:
המוסיקה היהודית ויוצריה, תל-אביב 1960 (ז"ז
6 277) ; ד"ר פ. ע, גרדנויץ : עולם הסימ-
פוניה, תל-אביב 1950 (ז' 532).
זירזשח
אַראָנאָװיטש זיגמונט -- פּיאַניסט. גע-
לערנט מוזיק אין װאַרשע אין דער
מוזיק-הויכשול אויפן נאָמען פון שאָפּען-
250
ביים ענדיקן באַקומען אַ גאָלדענעם מע-
דאַל. פלעגט שפּעטער אויפטרעטן אויף
קאָנצערטן אין זאָל פון דער װאַרשעװער
קאָנסערװאַטאָריע און אין דער פילהאַר-
מאָניע.
-12.10.30 -שמ8טיס11080 21269186 8832
אָרלאָף"מאָשקאָװיטש איזידאָר --
פידלער און מוזיק-לערער. אין דער צייט
פון דער ערשטער וועלט-מלחמה געקומען
קיין פּלאָצק. געווען לערער פון געזאַנג
און געגרינדעט אַן אָרקעסטער אין דער
יידישער גימנאַזיע. אויך געשאַפן און אָנ-
געפירט מיטן ,מכבי"-אָרקעסטער אין
דער שטאָט,
אומגעקומען בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע.
העורך אליהו אייזנבערג :
הקהלה, הוצאת ,המנורה",
(ז' 427),
פּלוצק, תולדות
תליאביב 1967
אָרלאָנינשרי ישׂראל -- קסילאָפאָניסט,
פּיאַניסט, פּעדאַגאָג. זון פון איזידאָר.
געקומען אַלס קינד קיין פּלאָצק, ווּ ער
האָט געלערנט און באַקומען זיין בילדונג,
געווען זייער באַגאַבט צו מוזיק און שוין
אַלס קינד אַרױסגעטרעטן מיט גרויס
דערפאָלג. זיינע קאָנצערטן אויף קסילאָ-
פאָן האָבן אַרויסגערופן באַװונדערונג,
האָבן די יידישע אינסטיטוציעס אויסגע-
נוצט זיינע פעיקייטן און אָפט איינגע-
אָרדנט קאָנצערטן, צו וועלכע עס זענען
געקומען פּאָליאַקן און יידן,
עס איז אים געלונגען אין דער צייט פון
דער אָקופּאַציע צו אַנטליפן פון פּױלן
קיין ישׂראל, דאָ געפינט ער זיך צווישן
די טיכטיקסטע מוזיקער אין תל-אביב,
העורך אליהו אייזנבערג :
הקהלה, (ז' 429).
פּלוצק, תולדות
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
אָרליוק שמעון -- זינגער. געווען טעטיק
אין װאַרשע אין די צװאַנציקער יאָרן. ער
האָט זיך זייער אָפט מיטבאַטײליקט אין
קאָנצערטן פון גרויסן שניאור-כאָר וי
סאָליסט. אַ געוויסע צייט איז ער געווען
סטאַבילער מיטבאַטײליקטער אין פּוױלישע
אָפּערעטעס.
אַרױסגעטרעטן אין דער אָפּערע פון הענעך
קאָן ;דוד און בת שבש".
רעד. אריח טאַרטאַקאַװער : יאָרבוך, תל-אביב
7, (ז' 342) ; זינמונט טורקאַװ : די איבער-
געריסענע תקופה, בוענאָס-איירעס 1961 (ז"ז
57 330).
אַרנאָלד * הערשטיין רוושאַ. דיר
(1896--=) --- פּיאַניסטין, פּעדאַגאָגין, לֵיי-
טערין פון מוזיק-שולע. געבוירן אין
זשעשאָװו (ריישע) און געלערנט אין קראָ-
קע. געענדיקט פילאָזאָפּיע און אַװעק
ממשיך זיין איר מוזיק-סטודיע אין וין.
געלערנט ביי די פּראָפּעסאָרן יעזשי לאַ-
לעוויטש, לעאָ סיראָטאַ און עדװאַרד
שטױיערמאַן. נאָכן צוריקקומען קיין פּױלן,
איז זי אַ צייט געווען גימנאַזיע-לערערין
אין אָסטראָװיעץ און שפּעטער זיך באַ-
זעצט אין קראָקע, װוּ זי האָט געגרינ-
דעט און אָנגעפירט אַ יידישע מוזיקשול.
די שול איז געווען גוט אָרגאַניזירט,
געווען קלאַסן פאַר פּיאַנאָ, פידל, סאָ-
לאָ-געזאַנג, טעאָרעטישע לימודים און
ריטמיק. ס'האָבן דאָרט געאַרבעט גוטע
פּעדאַגאָגישע כוחות און די אויפזיכט אי-
בער אַלעם האָבן געהאַט באַקאַנטע גע-
זעלשאַפטלעכע טוערס,
פרוי ד"ר אַרנאָלד-הערשטין, אַלין
אַ פעיַקע פּיאַניסטין, האָט געפירט די שול
ביזן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט-
מלחמה, אין 1929 איז איר געלונגען צו
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוילן
אַנטלויפן קיין לעמבערג און דאָרט גע-
אַרבעט וי לערערין פון פּיאַנאָ.
איבערגעלעבט די מלחמה אויף אַרישע
דאָקומענטן און נאָך װאַנדערונגען געקו-
באַנאַן בער -- דיריגענט, באַאַרבעטער
און קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן און דערצויגן
אין ווילנע. װי אַ זון פון אַ סופר, געווען
אָנגעזאַפּט מיט יידישער טראַדיציע. גע-
לערנט מוזיק ביי חזן א. מ. בערנשטיין
און שפּעטער אויך אין דער פּוילישער
קאָנסערװאַטאָריע אין ווילנע. אַװעק קיין
װאַרשע, און ממשיך געווען זיין לערע אין
װאַרשעװער קאָנסערװאַטאָריע. אין דער
זעלביקער צייט אָנגעפירט מיט אַ קאַמער-
אָרקעסטער.
געווען אַן ענטוזיאַסט פון יידישער מוזיק,
231
מען קיין ישׂראל. אויך דאָ האָט זי גע-
גרינדעט אַ מוזיקשול אויפן נאָמען פוך
יואל ענגעל און זיך דערװאָרבן אַ גוטן
נאָמען.
און ווען עס איז אין 1927 געװאָרן צען
יאָר פון יואל ענגעלס טויט, האָט ער אַלין
אָרגאַניזירט אין זאַל פון װאַרשעװער קאָנ-
סערװאַטאָריע אַ גרויסן קאָנצערט גע-
ווידמעט ענגעלן. דער קאָנצערט, װאָס איז
פאָרגעקומען דעם 9טן מאַי 19237, איז
געעפנט געװאָרן דורך לעאָן לעוויטע (פון
די ציוניסטישע פירער אין װאַרשע) און
בער באַגאָן האָט געהאַלטן אַ גרעסערע
רעדע וועגן יואל ענגעל. אין אַרטיסטישן
פּראָגראַם האָבן אָנטײלגענומען זמרה זע-
ליגפעלד און מ. קליניצקי, וי אויך דער
קאַמער-אָרקעסטער אונטער דער לייטונג
פון בער באַגאָן. זיינער אַ שטרייך-קװאַר-
טעט , יודאַיִקאַ" איז אויסגעפירט געװאָרן
אויף אַ קאַמער-קאָנצערט פון דער ואַר-
שעווער קאַנסערװאַטאָריע.
;די חזנים-וועלט" וװאַרשע, פעברואַר 925}
(זי 7) ; ,די שול און די חזנים-וועלט" װאַר-
שע, יוני 1927 (ז' 11) ; אױגוסט 1929 (ז"ן
9 23) ; רעד. לייזער ראַן: 25 יאָר יונג-
ווילנע (זי 23).
באַדענשטיין אַדאַש (1911 --?) -- פּיאַ-
ניסט, אַקאָמפּאַניאַטאָר. געבוירן אין שפּאָ-
לאַ, אוקראַיַנע, און געקומען אַלס קליין
קינד קיין פּוילן. געלערנט פּיאַנאָ אין
װאַרשעװער קאָנסערװאַטאָריע. געשפּילט
אין דזשאַזיאָרקעסטערס, אָפט צואַמען
מיטן ברודער סטאַניסלאַון.
אומגעקומען אין װאַרשעװער געטאָ.
252
באָדענשטיין חיים (1908 --) -- װיאָ-
לאָנטשעליסט. יינגערער ברודער פון
סטאַניסלאַוו. געבוירן אין שפּאָלאַ, או-
קראַיִנע, און אַלס קינד געקומען קיין
װאַרשע. געלערנט מוזיק אין דער ואַר-
שעווער קאָנסערװאַטאָריע ביי די פּראָפע-
סאָרן צינק און עלי קאָכאַנסקי. פון 1926
געווען פּראָפּעסיאָנעלער מוזיקער און גע-
שפּילט אין ראַדיאָ, קינאָ, און צו מאָל
אויך אין נאַכט-קלובן,
אין 1926 איז ער אינגעלאַדן געװאָרן
פון בר. הובערמאַן אָנטײלצונעמען אין
פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער אין ארץ-
ישׂראל און פון דעמאָלט אָן געפינט ער
זיך אין תל-אביב.
באַדענשטיין סטאַניפלאַװ (1906 --
9) -- פידלער. געפירט אַן אייגענעם
אָרקעסטער. געבוירן אין שפּאָלאַ, אוקראַי-
נע, אין יונגן עלטער געקומען קיין װאַר-
שע. געלערנט פידל אין װאַרשעװער
קאַנסערװאַטאָריע. געשפּילט אין די באַ-
קאַנטע נאַכט-לאָקאַלן קאָאַזאַ" און ;בריס-
טאָל". געגרינדעט אַן אייגענעם אָרקעס-
טער,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אומגעקומען אין ואַרשע,
אין ערשטן
חודש פון דער מלחמה, בשעת אַ באָמ-
באַרדירונג,
באַנמינגער"באַנעט מרים -- מויק-
לערערין, מוזיקאָלאָגין. געבוירן אין קראָ-
קע און געלערנט מוזיק אין דער יידישער
מוזיקשול פון ד"ר אַרנאָלד-הערשטײן
רוזשאַ. שפּעטער האָט זי געלערנט אין
דער מלוכישער קאָנסערװאַטאָריע ביי
פּראָפּעסאָר זדזשיסלאַװו יאַכימעצקי. בעת
דער מלחמה איז זי געווען אין ראַטנפאַר-
באַנד. נאָך דער מלחמה איז זי געקומען
קיין ישׂראל.
באַוער מאַרעק, ד"ר -- װיאָליניסט און
פּעדאַגאָג. שילער פון אָטאָקאַר שעווטשיק,
געלעבט אין לעמבערג, װוּ ער איז געווען
פידל-פּראָפּעסאָר אין דער קאָנסערװאַ-
טאָריע אויפן נאָמען פון קאַראָל שימאַ-
נאָווסקי,
ער האָט געהערט צו דער גייסטיקער עָלי-
טע פון לעמבערג און איז געוען אַן
אַלגעמײן אָנערקענטע פּערזענלעכקייט אין
שטאָט,
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
ער איז דערמאָרדעט געװאָרן דורך די
נאַציס אין יאַנאַָװער לאַגער.
ש00ע29 2281268 :מ04ת1:160 סמוניע .זכ
81 .1400 .296 669 ,ת8410טסטון
,(ז 33) 1949 1,606 .2.2. 6.1 שפנ
באַס שלום -- כאָר-דיריגענט און גע
זאַנג-לערער. געבוירן אין ווילנער געגנט,
אין שטעטל דאַנילאָװיטש. ער האָט געָ-
לערנט אין ווילנע און נאָכן ענדיקן דעם
לערער-סעמינאַר, האָט ער געאַרבעט אין
זשעטל (דזשענציאָל) אַלס לערער אין דער
דאָרטיקער פאָלקסשול. ער האָט געגריג-
דעט אַ כאָר פון די אַביטוריענטן פון דער
שול און פלעגט אָפט אָרגאַניזירן קאָנ-
צערטן. דער רעפּערטואַר פון כאָר איז
געווען אַן אינטערעסאַנטער, אַן עטלעכע-
שפּראַכיקער,
ער איז אומגעקומען בשעת דער מלחמה
וי אַ פּאַרטיזאַן (אין די ליפּטשאַנער
וועלדער),
עורכים יצחק צוקרמן ומשה בפוק : ספר מלח"
מות הגיטאות, הוצ. הקיבוץ המאוחד, בית
לוחמי הגיטאות 1956 (ז"ן ג60, 604, 709) ;
רעד. ש.ח. קאַזשדאַן : לערער-יזכור-בוך פון
צישאָ-שולן אין פּױלן (ז' 230) ; רעד. בווך
קאַפּלינפקי : פּנקס זשעטל, ארגון עולי זשעטל
אין ישׂראל, תל-אביב 1957 (ז"ז 420, 421,
72),
באַקמאַן יצחק -- װיאָלאָנטשעליסט,
קואַרטעטיסט. יינגערער ברודער פון
שמעון. געבוירן און דערצויגן אין ראַדאָם.
געלערנט מוזיק אין דער מלוכישער קאָנ-
סערװאַטאָריע ביי פּראָפ' עלי קאָכאַנסקי
און אין דער קאַמעראַלער קלאַס ביי מ,
שאַלעווסקי,
געשפּילט וואָלאָנטשעל אין שטרייך-
קואַרטעט פון דער װאַרשעװער קאָנסער-
233
װאַטאָריע. אויף אַ קאָנקורס פון קאַנסער-
װאַטאָריע-קװאַרטעטן, װאָס איז פאָרגץ-
קומען אין קראָקע, האָט דער דאָזיקער
יידישער קװאַרטעט באַקומען דעם ערשטן
פּרייז. ער האָט אויך געשפּילט אין קאַ-
מער-אָרקעסטער אונטער דער לייטונג פון
יונגן יידישן דיריגענט דוב באַגאָן,
בשעת דער מלחמה אַנטלאָפן קיין רוסלאַנד
און דאָרט אומגעקומען,
,די שול און די חזנים-וועלט" װאַרשע, אוי-
גוסט 1939 (ןז' 22) ; רעד. יצחק פּערלאָו
ספר ראַדאָם (1' 244).
באַקמאַן שמעון -- פידלער-װירטואָז,
געבוירן און געלערנט אין ראַדאָם. שטו-
דירט אין אויסלאַנד און דערגאַנגען צו
װירטואָזיטעט. ער האָט געװוּנען עטלעכע
אינטערנאַציאָנאַלע פידל-קאָנקורסן,
ער האָט קאָנצערטירט אין די הױיפּטשטעט
פון אײראָפּע און צום סוף האָט ער זיך
באַזעצט אין ציריך, װוּ ער איז געווען
קאָנצערטמייסטער פון פילהאַרמאַנישן אָר-
קעסטער. פלעגט פון צייט צו צייט קומען
קיין װאַרשע, װוּ ער האָט קאַנצערטירט
מיטן פילהאַרמאַנישן אָרקעסטער,
רעד. יצחק פּערלאָו : ספר ראַדאָם (ז' 224),
;2 ע/{ִמג8טיס11080 12698186 2482 אז
.5.7.1931 :4,1.1931
באַר מאַריאַימוים -- פּיאַניסטין סאַ-
ליסטין און פּעדאַגאָגין. געבוירן אין װאַר-
שע און די קינדהייט-יאָרן פאַרברענגט
אין רוסלאַנד. געלערנט מוזיק אין מאָס-
קווע: פּיאַנאָ ביי מיכאַל גנעסין און
טעאָריע ביי אַלעקסאַנדער גרעטשאַנינאָו,
אין יאָר 1921 צוריקגעקומען קיין װאַרשע
און געלערנט אין דער מוויקשול אויפן
נאָמען פון שאָפּען, ביי פּראָפעסאָר אַלעק-
254
סאַנדער מיכאַלאָווסקי. געענדיקט די פּיאַ-
נאָקלאַס און באַקומען אַ גאָלדענעם
מעדאַל, זי איז אַרױסגעטרעטן מיט רֵע-
טשיטאַלן און געשפּילט װי סאָליסטין
מיטן אָרקעסטער אין װאַרשע, אונטער
דער לייטונג פון גזשעגאָזש פיטעלבערג
און בראָניסלאַוו שולץ,
צוזאַמען מיט ווילהעלם קרישטאַל, אָנגש-
פירט דעם װאַרשעװער מוזיק-איגסטיטוט
און געווען איינע פון די זיילן פון דער
אינסטיטוציע. איינע פון אירע שילערינס
איז געווען די יונגע פּיאַניסטין און זינג-
גערין מאַריסיאַ-מרים אייזנשטאַט,
נאָכן אויסברוך פון דער מלחמה אִיז זי
אַװעק קיין ווילנע, פון װאַנען זי איז
שפּעטער פאַרשיקט געװאָרן נאָך סיביר,
ווען זי איז אויפן סמך פון אַמנעסטיע
באַפרײיט געװאָרן, איז זי אַװעק קיין טאַש-
קענט און פון דאָרט מיט דער פּוילישער
אַרמײ פון גענעראַל אַנדערס אַריבער די
גרענעץ קיין טעהעראַן. אין יאָר 1943 איז
איר געלונגען צו קומען קיין ארץ-ישׂראל,
װוּ זי געפינט זיך ביזן היינטיקן טאָג. דאָ
האָט זי אין די ערשטע יאָרן קאָנצערטירט
און לעצטנס איז זי מוזיק-רעצענזענטין
אין דער טעגלעכער צייטונג דבר,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
א
מאַריאַ באַר איז געווען אַן אויסגעצייכנטע
אינטערפּרעטאַטאָרין פון שאָפּען, זי איז
אָבער אויך באַקאַנט געווען, װי די ערשטע
אויספירערין פון ראַװעלס פּיאַנאָשאַפוג-
גען אין פּוילן. זי האָט מיט איר אַרט
שפּילן פאַראײיניקט דאָס צאַרטע און לי-
רישע פון קלאַסיציזם מיט דער טעכניק
און געװאַגטקײט פון מאָדערניזם,
ז. אײיזנשטאַט און א. פּראַנער : אַלגעמײײנער
מוזיק-לעקסיקאָן. װאַרשע 1925 (ז' 80).
באַרוך װאַצלאַוו --- װיאָליניסט. פון די
ערשטע פידלערס אין דער װאַרשעװער
פילהאַרמאָניע. געבוירן און דערצויגן ג-
װאָרן אין װאַרשע. געלערנט מוזיק אין
דער דאָרטיקער מלוכישער קאָנסערװאַ-
טאָריע. געשפּילט לאַנגע יאָרן אין סימ-
פאָנישן אָרקעסטער און אין 1926 איינגע-
לאַדן געװאָרן פון בראָניסלאַוו הובערמאַן
אָנטײילצונעמען אין פילהאַרמאָנישן אַר-
קעסטער אין ארץ-ישׂראל. צוליב פאַמיליע-
באַדינגונגען נישט געקענט אָננעמען דעם
פאָרשלאָג און געבליבן אין װאַרשע.
אומגעבראַכט געװאָרן דורך די נאַציס,
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
באַרונטקי לעאָן -- פּיאַניסט. לאַורעאַט
פון שאָפּען-קאָנקורס אין פּוילן. געווען פון
די בעסטע אַקאָמפּאַניאַטאָרן אין פּולן
האָט געשפּילט אין די באַקאַנטע אין
וואַרשע רעווי טעאַטערס ,מאָרסקע אֶקאָ?
און ,קװוי-פּראָ-קװאָ".
בשעת דער מלחמה איז ער געוען אין
רוסלאַנד און מיטגעשפּילט מיטן אַנסאַמבל
פון עדי ראָזנער. נאָכן צוריקקומען קיין
פּױלן איז ער דערמאָרדעט געװאָרן דורך
אַנטיסעמיטישע כוליגאַנעס אין אָטװאָצק
ביי װאַרשע. ער איז געווען דער מאַן פון
דער באַקאַנטער אין פּױלן אַרטיסטין
סטעפציאַ גורסקאַ.
מאַנגער, טורקאַו, פּערענסאָן : יידישער טע"
אַטער אין אײיראָפּע (ז' 463),
באָרענשטיין צבי -- זינגער און חזן.
אָבערקאַנטאָר אין דער נאָזשיק-שול אין
װאַרשע אויף טװאַרדעיגאַס. געשטאַמט
פון פּוילן און געלערנט געזאַנג ביי חזנים
און ביי פּראָפּעסאָרן. ווען עס איז אין אָנ-
הייב פון די דרייסיקער יאָרן פריי געװאָרן
דער פּאָסטן פון אָבערקאַנטאָר אין דער
נאָזשיק-שול, האָט ער איבערגענומען דעם
אַמט. ער האָט צװאַמענגעאַרבעט מיטן
255
דיריגענט אברהם צבי דאַװידאָװויטש און
ביידע האָבן דאָס דאַװנען דערפירט צו
אַ הויכער קינסטלערישער מדרגה.
ער האָט געהאַט אַ שטאַרקע טענאָר"
שטימע און דערביי האָט ער גערירט די
צוהערער מיט זיין לירישן באַהאַנדלען די
תפילות. ער פלעגט אויפטרעטן אָפט אויף
קאָנצערטן, זינגענדיק אַריעס און נעאַפּאָ-
ליטאַנער לידער. אויף די אויפטריטן איז
ער געװאָרן באַגלײט פון פּױילישן ראַדיאַ-
אָרקעסטער אונטער דער לײטונג פון
בראָניסלאַוו שולץ און פון אַנדערע.
2 /מ8שסענ?05ט11 212681864 852אן
1.2.19314 :11.10.1931
בוטעל אליהו -- לערער פון געזאַנג און
דיריגענט. געלעבט אין שטעטל זשעטל
(דזשענציאָל). אַחוץ זיין אַרבעט אין איי"
נער פון די שולעס, האָט ער אויך אָנגע-
פירט מיטן שטאָטישן בלאָזיאָרקעסטער
פון די פייערלעשער. ער האָט אויך דירי-
גירט אַ מאַנדאָלין-אָרקעסטער.
ער איז אומגעקומען בעת דער מלחמה,
רעד. ח.ש. קאַזשדאַן : לערער-יזכור-בוך פון
צישאַ-שולן אין פּױלן, (ז' 449); פּנקס זשעטל
(ז"ז 180, 208).
ביאַלאָסטאַצקי זיגמונט -- פּיאַניסט
און קאָמפּאָזיטאָר פון שלאַגערס. באַקאַנ-
טער פּיאַניסט אין װאַרשע. געווען מוזיק-
לייטער פון רעווי-טעאַטערס. קאָמפּאָנירט
לידער פון לייכטן זשאַנער, אויך צו
טעקסטן פון זענאָן פריװואַלד-װאַרדאַן.
זיין ליד ,מ'קען נישט צווינגען צו קיין
ליבע" איז פּאָפּולאַריזירט געװאָרן דורכן
באַקאַנטן פילם-אַקטיאָר און זינגער עאו-
געניוש באָדאָ, און זיין טאַנגאָ ;רעבעקאַ",
װאָס חסידישע יידן פלעגן זינגען װוי זמי-
256
רות, איז געזונגען און געשפּילט געװאָרן
אין אַלע נאַכטקלובן, קאַפעהיזער און
רעסטאָראַנען. גרעבעקאַ", װאָס האָט
אויסגעדריקט די צניעות פון דער יידי-
שער טאָכטער, וועלכע האָט געװאַרט אויף
איר באַשערטן, איז געווען געבויט אויף
אַ חסידישן מוזיקאַלישן מאָטיו,
מאַננער, טורקאָװ, פּערענפאַן : יידישער טע"
אַטער אין אײראָפּע (ז' 463),
ביי אַדעלאַ -- פּיאַניסטין, מוזיקילערע-
רין. געלעבט אין ווילנע און געווען פּיאַנאָ-
לערערין. בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע
איז זי געווען אַ מיטאַרבעטערין פון די-
ריגענט אברהם סליעפּ אין דער מוזיק-
שול. זי איז אויך געוען טעטיק אין
קולטור-לעבן פון געטאָ אין ווילנע,
ד"ר מאַרק דװאַרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום, (ז' 234).
בײיגעלמאַן אברהם -- פּיאַניסט און
אַקאָמפּאַניאַטאָר. זון פון שמעון. געלערנט
אין לאָדזש ביים פאָטער און געהאַט איינ-
געבוירענע פעיקייטן צו אַראַנזשירן און
באַאַרבעטן לידער פאַר פּיאַנאָ-באַגלײט.
אויפן אָרט אימפּראָװיזירט און האַרמאָני-
זירט. געשפּילט אין נאַכט-קלובן.
ער איז אומגעבראַכט געװאָרן דורך די
נאַציס,
ביינעלמאַן חיים -- פידלער און סאַק-
סאָפאָניסט. זון פון שמעון. געבוירן אין
6 אין לאָדזש און דאָרט געלערנט מוזיק,
געװאַקסן אין אַן אַטמאָספער פון יידישער
מוזיק און זיך אויסגעצייכנט וי אַ פידלער
און סאַקסאָפאָניסט. לאַנגע יאָרן געשפּילט
אין אָרקעסטער פון רעװוי-טעאַטער קאַר-
רט" און שפּעטער אין נאַכטלאָקאַלן,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
ער איז דער אינציקער געראַטעװעטער
פון דער באַקאַנטער בייגעלמאַן-משפּחה.
נאָך געטאָ-לאָדזש געווען אין לאַגערס און
צום סוף באַפרייט געװאָרן אין שטעטל
קאַם, בייערן, דייטשלאַנד. ער האָט דאָרט
געגרינדעט אַן אָרקעסטער אונטערן נאָ-
מען "פע809ם שמ1120,,, װאָס האָט זיך גע"
שטעלט צום דינסט פון די אַמעריקאַנער
טרופּעס אין דיײיטשלאַנד. מיטן אָרקעסטער
גאַסטראָלירט אין די לאַגערס פון די
;די"פּי,
שפּעטער אַװעק אין די פאַראייניקטע
שטאַטן, װוּ ער געפינט זיך ביזן היינטיקן
טאָג,
בייגעלמאַן חנן -- סאַקסאָפאָניסט און
אַקאָרדעאָניסט. זון פון שמעון. געלערנט
מוזיק ביים פאָטער און זיך אויסגעצייכנט
מיט זיין שפּילן אויף אַקאָרדעאָן און סאַק-
סאָפאָן, אַ דאַנק זיינע נייגונגען צו דזשאַז
מוזיק, האָט ער מיטגעשפילט מיט די
בעסטע דזשאַזיאָרקעסטערס אין לאָדזש,
ער איז אָפּט איינגעלאַדן געװאָרן צו שפּילן
אין אַנדערע גרויסע שטעט,
ער איז אומגעקומען בעת דער נאַצישער
אָקופּאַציע.
געשטאַלטן פון ייִדישע מוזיקער אין פּױלן
בייגעלמאַן שלמה -- פידלער. צווייטער
זון פון שמעון, יינגערער ברודער פון דוד,
דערצויגן געװאָרן אין לאָדזש, געלערנט
מוזיק ביים פאָטער און ביי באַקאַנטע לע-
רערס אין לאָדזש. געווען לאַנגיעריקער
אָרקעסטראַגט פון רעווי-טעאַטער קאררט".
ער איז אומגעקומען בעת דער צוייטער
וועלט-מלחמה,
בייגעלמאַן שמעון -- קלאַרנעטיסט און
מוזיקער. פּאָטער פון באַקאַנטן דיריגענט
דוד. געבוירן און געלעבט אין אָסטראָווצע
(אָסטראָװיעץ-מאַזאָװויעצקי) און שפּעטער
מיט דער גאַנצער פאַמיליע איבערגעצויגן
זיך קיין לאָדזש. געשפּילט אין יידישן
טעאַטער און געווען אַ מוסטער פון אַן
איבערגעגעבענעם טעאַטער-מוזיקער,
אין זיינע מעשׂות פון דער יידישער טע-
אַטער-וועלט שרייבט יוליוס אַדלער, אַז:
;אין די צייטן ווען איך האָב דיריגירט
מיטן אָרקעסטער פלעג איך אַ סך מאָל
אים אַרױיסשטעלן פאַר אַ בישפּיל פון
אָרנטלעכקײט און איבערגעגעבנקייט צו
זיין פאָלק",
געהאַט ניין קינדער און אַלע האָבן באַקו-
מען אַ מוזיקאַלישע דערציונג. אַ צייט
אויך דיריגירט מיטן טעאַטער-אָרקעס-
טער,
ביליג אַראָלף, די"ר -- פידלער-סאָליסט
און טעאָרעטיקער, אַ שװאָגער פון באַ-
קאַנטן אין ישׂראל מוזיק-פּעדאַגאָג יצחק
עדעל. געלעבט אין קראָקע און געװען
דירעקטאָר פון זיין אייגענעם מויק-
אינסטיטוט. אַלײן געלערנט די טעאָרט-
טישע לימודים,
אומגעקומען אין ראַטנפאַרבאַנד בעת דער
מלחמה,
257
בירנבאַום אבכרהם בער (1865--- 1922)
-- חזן, קאָמפּאָזיטאָר און פּעדאַגאָג. גע-
בוירן אין פּולטוסק און אין יונגן עלטער
אַריבער קיין לאָדזש. עס האָט אים געצויג
צו מוזיק און אָן דעם וויסן פון זיין חסי"
דישן פאָטער האָט ער געלערנט מויק
אונטער דער אפּוטרופּסות פון דעמאָלט-
דיקן מוזיק-מעצענאַט אין לאָדזש, חיים-
חייקל יאַנאָווסקי,
אָנגעקומען אין אַ קליין שטעטל אין אונ-
גאַרן אַלס חזן און דאָ געלערנט דייטש
און מוזיק. ער האָט אויך אָנגעהויבן
שרייבן אין דער הצפירה אַרטיקלען
וועגן די פּראָבלעמען פון דער יידישער
מוזיק. אין 1890 איז ער צוריקגעקומען
קיין פּוילן און זיך באַזעצט אין פּראָשניץ
(פּזשאַסניש) און דריי יאָר שפּעטער איז
ער אויפגענומען געװאָרן אין טשענסטאָ-
כאָוו װוי הויפּט-חזן אין דער שטאָטישער
גרויסער שול, ער איז געווען אַ גרויסער
מומחה אין די נוסחאות התפילה און חוץ
דעם האָט ער פאַרמאָגט אַ גרויסן באַגאַזש
ידיעות פון אַלגעמײנער מוזיק. זיין דאַוו"
נען איז אַזױ אַרום געוען אַן אמתט
עבודת הקודש,
אברהם בער בירנבאַום האָט אויך אַנט-
וויקלט אַ מוזיקאַלישע טעטיקייט צװוישן
יונגן משכילישן דור אין טשענסטאָכאָ,
ער איז געווען צווישן די מיטגרינדער פון
דער ליטעראַריש-מוזיקאַלישער געזעל-
שאַפט אין שטאָט, ,ליראַ?" און ער האָט
געגרינדעט אַ געמישטן כאָר, וועלכן ער
האָט דיריגירט און מיט וועלכן ער איז
אויפגעטרעטן אויף קולטור-אונטערגע-
מונגען,
אָבער ער האָט זיך נישט באַגנוגנט מיט
לאָקאַלער טעטיקייט. ער האָט זיך גע-
שטעלט פאַר אַ ציל צו העכערן דעם
258
גייסטיקן מצב פון חזנות, און צוליב
דעם האָט ער געגרינדעט און רעדאַגירט
אין יאָר 1897 דעם ירחון החזנים, אין
וועלכן ער האָט פאַרעפנטלעכט מאמרים
איבער אַלעם, װאָס האָט געהאַט אַ שיי-
כות צו חזנות און חזנים. ער האָט אויך
אַרױסגעגעבן, אין דער פאָרעם פון גע-
שריבענע בריוו, לעקציעס פון מוזיק-
טעאָריע און האַרמאָניע,
דער גרעסטער אויפטו זיינער איז געווען
די ;חזנים-שול", וועלכע ער האָט גְש-
גרינדעט אין יאָר 1906 און אין וועלכער
ער האָט דערצויגן אַ גאַנצן קאַדער חזנים,
אַ יאָר שפּעטער האָט ער געגרינדעט דעם
ערשטן ;חזנים-פאַרבאַנד, צונויפרופנדיק
אין װאַרשע אַ צוזאַמענפאָר פון חזנים,
פון גרויסן ליטעראַריש-מוזיקאַלישן באַ-
דייט איז געווען זיין װערק אמנות החז-
נות אין עטלעכע טיילן, װאָס איז פאַרזען
מיט הסכמה-ווערטער פון די באַקאַנטע אין
דער צווייטער העלפט פון 19טן יאָרהוג-
דערט מוזיקער, עמיל ברעסלאַוער (1826-
9) און שלמה יאַדאַסזאָן (1902-1821),
אין 1912 האָט אברהם בער בירנבאַו
פאַרלאָזט טשענסטאָכאָוו און איבערגע-
פאָרן קיין לאָדזש. דאָ האָט ער זיך אין
גאַנצן פאַרנומען מיט ליטעראַרישער און
פּעדאַגאָגיש-מוזיקאַלישער אַרבעט. ער
האָט געשריבן וועגן געזאַנג אין די רבייי
שע הייף, וועגן די נוסחאות התפילה אין
פאַרשידענע עדות און וועגן יידישן פאָלק-
לאָר. ער האָט אויך קאָמפּאָנירט מוזיק צו
טעקסטן פון יעקב כהן און אַ אקבלת
שבת" פאַר חזן און כאָר, זיין /במה מדלי-
קין" איז אויסגעפירט געװאָרן אויף קאָנ-
צערטן. ער האָט אין דער זעלביקער צייט
געלערנט געזאַנג אין יידישע שולעס און
צוגעגרייט חזנים צו זייער פאַך.
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
געשטאָרבן איז ער אין טשענסטאָכאָ,
בעת אַ וויזיט ביי זיין טאָכטער,
5
אברהם בער בירנבאַום האָט געהערט צו
די חזנים, װאָס האָבן דעם מאָדערגעם
זולצערישן סטיל פון מערב:אײראָפּעישן
חזנות צוגעפּאַסט צו דער גייסטיקער אַט-
מאָספער פון מזרח-אײראָפּעישן יידנטום,
דאָס איז געווען דער סינטעז פון משׂכי-
לישן טעמפּל-גאָטעסדינסט מיטן עהאַרץ-
חזנות? פון מקוריותדיק-יידישער פאָלקס-
טימלעכקייט,
ד. אייזנשטאַט און א. פּראַנער : אַלגעמײנער
מוזיק-לעקסיקאָן (ז' 101-100) ; י. שליטא:
המוסיקה היהודית ויוצריה, תל-אביב 1960,
(זי 103) ; לעקסיקאָן פון דער נייער יידישער
ליטעראַטור, ניו-יאָרק 1956 (זי 204) ; שליטא"
שטייניץ : אנציקלופּדיה למוסיקה, תל-אביב
0 (/ז' 105) ; ספר צ'נסטוחוב -- ירושלים
7 (ז"ז 6847682) ;
1066 66 1641:0 :81600861/)161108
,{ זי ג2) 1941 מ11ע36 ,211818 66 מג
בירנבאום זדזשיטלאַװ (1880 -- 1922)
-- דיריגענט פון סימפאָנישע אָרקעסטערס.
לאַנגיעריקער דיריגענט פון פילהאַרמאַ-
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
נישן אָרקעסטער אין װאַרשע. ער האָט
אויך אַנטװיקלט אַ ברייט-פאַרצווייגטע
מוזיק-טעטיקייט און איז געווען פון די
בויער פון דער מויקאַלישער קולטור
אין פּולן,
ער האָט געענדיקט טראַגיש אין יאָר
2, בשעת איינעם פון זיינע קאָנצערטן,
ער האָט אוױיף דער בינע באַקומען
אַ נערוון-דערשיטערונג און פון דעמאָלט
אָן שוין צו זיך נישט געקומען. באַגאַנגען
זעלבסטמאָרד אין בערלין,
יאַנאָס טורקאַַװ : פאַרלאָשענע שטערן (ז'
1) ; ד. איזנשטאַט און א. פּראַנער : אַלגע-
מיינער מוזיק-לעקסיקאָן (ז' 101) ; עורך יצחק
גרינבוים : אנציקלופּדיה של גלויות, כרך
ששי ורשה, ירושלים -- תליאביב (ז"ז 410"
2.
1+-1901 1721828100544 12מסבתיזהמוני1
, (זיז 14, 15, 16)
בלומענפעלד דיאַנאַ (1906---1961) --
פאָלקס-זינגערין. געבוירן און דערצויגן
אין װאַרשע. געענדיקט אַ פּוילישע דראַ-
מאַטישע שולע און געלערנט אין דער
מלוכישער קאָנסערװאַטאָריע פּיאַנאָ. אין
3 חתונה געהאַט מיטן אַקטיאָר און
רעזשיסער יאָנאַס טורקאָוו און פון דע-
מאָלט אָן זיך פאַרבונדן אויפן גאַנצן לעבן
מיטן יידישן טעאַטער. זיך אויסגעצייכנט
אין דראַמאַטישע, װי אויך אין כאַראַק-
239
טער-ראָלן. אָפט, אָבער, אויך אַָנטיילגץ-
נומען אין רעווי-פאָרשטעלונגען און אויס-
גענומען מיט אירע סאָלאָ-אַרױסטריטן,
דיאַנאַ בלומענפעלד האָט באַזיצט אַ ני-
דעריקן אַלט, װאָס האָט געגלעט דאָס
אויער פון צוהערער און אַ דאַנק איר גע-
טאָקטער דיקציע איז יעדעס װאָרט בי
איר אַרױסגעקומען געשליפן וי אַ ברי-
ליאַנט. אַ חוץ דעם האָט די אַלגעמײנע
אינטערפּרעטאַציע עדות געזאָגט װעגן
איר אַלזײטיקער אינטעליגענץ.
אין װאַרשעװער געטאָ איז זי אַרױסגע-
טרעטן אין קאַפע-הייזער און אויף פאַר-
שידענע קולטור-אונטערנעמונגען און זי
איז געווען די פּאָפּולערסטע פאָלקס-זיג-
גערין אין דער דעמאָלטדיקער צייט,
באַלד נאָך דער באַפרײונג האָט זי די ער-
שטע געלאָזט הערן דעם יידישן קלאַנג
פון דער פּוילישער ראַדיאָ-סטאַציע אין
לובלין,
אין משך פון עטלעכע יאָר האָט זי קאָנ-
צערטירט אין אַלע יידישע ישובים, װוּ
ס'האָט זיך אויף ס'ניי אָנגעהויבן פּיקן
יידיש לעבן און בעיקר האָט זי געפונען
סאַטיספאַקציע אין אירע אויפטריטן פאַר
דער שארית הפּליטה אין די די-פּי-לאַ-
גערס אין דייטשלאַנד.
געשטאָרבן אין ניו-יאָרק.
מיכאל ווייכערט : זכרונות, צווייטער באַנד --
װאַרשע -- פאַרלאַג , מנורה" תל-אביב 1961
(ז"ז 184, 186, 192) ; ספר קראקא, הוצאת
מוסד הרב קוק ירושלים (זי 252) ; יצחק טוך-
קאָוויגרודבערג ; אויף מיין וועג, בוענאָס-
איירעס 1964 (ז"ז 291-283).
בלעכאַראַװיטש אברהם -- אָפּערע-
זינגער און חזן. געשטאַמט פון ווילנער
געגנט. געלערנט אין דער העברעישער
200
גימנאַזיע אין סוּװואַלק און גלייבצייטיק
געזונגען ביי די אָרטיקע חזנים. שפּעטער
האָט ער געלערנט מוזיק אין ווילנע און
געזאַנג אין ריגע ביים באַרימטן זינגער
הערמאַן יאַדלאָווקער.
נאָך דעם, וי ער האָט אַבסאָלװירט די
ריגער קאָנסערװאַטאָריע איז עֶר אָנגע-
קומען וי ערשטער סאָליסט אין דער
דאָרטיקער אָפּערע. ער האָט אָבער גלייכב-
צייטיק אַליין געלערנט חזנות און די
נוסחאות התפילה און אין יאָר 1925 איז
ער געװאָרן אָבערקאַנטאָר אין דער נאָ-
זשיק-שול אין װאַרשע.
אין 1948 איז ער געקומען קיין אַרגענ-
טינע, װוּ ער האָט איבערגענומען דעם
אַמט פון הױיפּט-חזן אין גרויסן , ליבער-
טאַד-טעמפּל? אין בוענאָס-איירעס. ער
האָט מיט גרויס דערפאָלג קאָנצערטירט
אין די גרעסטע שטעט אין דער וועלט,
געשטאָרבן דעם 17טן אױגוסט 1968,
די שול און די חזנים-וועלט"י װאַרשע, נאַ-
וועמבער 1936 (ז' 22); יאַנואַר (1' 21);
מאַרץ 1937 (ז' 22) ; אוינוסט 1927 (ז' 23) ;
י. ל. חדקל : ספר החזנים, בוענאָס-איירעס
8 (ז' 162) ; ,, די שול און די חזנים-וועלטי,
בוענאָס-איירעס, סעפּט. 1968 (ז"ז 24, 258).
בעלזאַצקי דוד -- אָפּערעטן-קאָמפּאָזי-
טאָר און דיריגענט. געלעבט אין ואַרשע
און געווען טעטיק אויפן געביט פון פאַר-
וויילונגס-מוזיק. האָט דיריגירט אַן איי-
גענעם אָרקעסטער און אָפט -- אין דער
פּוילישער אָפּערעטע. האָט קאָמפּאַנירט
און אַראַנזשירט,
ד. אייונשטאַט און א. פּראַנער : אַלגעמײנער
מוזיקילעקסיקאָן (ז' 115),
בעלזאַצקי יעזשׂי -- פּיאַניסט און קאָמ-
פּאָזיטאָר. פון די באַקאַנטע דזשאַזיפּיאַ-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
ניסטן אין פּוילן. ער האָט קאָמפּאָנירט
לידער, װאָס האָבן זיך זייער אָנגענומען.
פון זיינע פּאָפּולערסטע טאַנגאָס איז גע-
װען דריי בענדער". ער איז אויך
געווען דיריגענט פון אָפּערעטעס, וי אויך
פון יידישן טעאַטער,
בשעת דער צווייטער וועלט-מלחמה איז
ער געווען אין רוסלאַנד, װוּ ער האָט
אַ געוויסע צייט מיטגעשפּילט מיטן אָר-
קעסטער פון עדי ראָזנער,
ער איז געשטאָרבן אין רוסלאַנד,
בעלזאַצקי פטאַניפלאַו (1891 -- ?) --
פּיאַניסט און קאָמפּאָזיטאָר. דזשאַז-מוזי-
קער. געווען טעטיקער מוזיקער אין פּולן
אויפן געביט פון פאַרוויילונגס-מוזיק. אָנ-
געפירט מיט אַ באַקאַנטן קווינטעט, װאָס
פלעגט אַרױסטרעטן אין װאַרשע אין קאַ-
פעהויז ?עספּלאַנאַדאַ?.
ער פלעגט אַלין אַראַנזשירן זיינע אייגענע
און אַנדערע דזשאַזיקאָמפּאָזיציעס, װאָס
זענען זייער װאַרעם אויפגענומען געװאָרן
אין גאַנץ װאַרשע.
;(ז' 209) 1220 8061טיע0ס0 :228601185241 .1
מססטע !606 1641404 :5160961/6101104
,(זי 28) 1941 מ26111 ,0814ט20 461 מג
בעם טשעפלאַװו -- װיאָליסט. געבוירן
און דערצויגן אין ואַרשע. געלערנט מו-
זיק אין דער װאַרשעװער מלוכישער
קאָנסערװאַטאָריע און געווען פון די ער-
שטע װאָלאָדשפּילערס אין דער װאַרשע-
ווער פילהאַרמאָניע. ער האָט געהערט
צום פילהאַרמאָניע-אָרקעסטער ביזן אויס-
ברוך פון דער מלחמה,
אומגעקומען בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע.
בעניאֿקאַנסקא דינה -- פידלערין-סאָ-
ליסטין. געבוירן און דערצויגן אין ווילגע.
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
געלערנט אין געטאָ אין דער מוזיקשול
פון דיריגענט א. סליעפּ און זיך אויס-
געצייכנט,
זי איז אָפּט אַרױסגעטרעטן מיט פידל-
קאָנצערטן,
ד"ר מאַרק דװאָרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום (ז"ז 234, 244) ;
מאַננער, טורקאָװו, פּערענפאָן : יידישער טע"
אַסטער אין אײראָפּע (ז' 485).
בעקער װאָלף -- דיריגענט. אָנגעפירט
מיט אַן אָרקעסטער אין ווילנע. אין געטאַ
געווען זייער שאַפּעריש און האָט אָנגץ-
שריבן אַ וויכטיק מוזיקאַליש ווערק,
ער איז אומגעקומען אין עסטאָניע,
ש. קאַטשערגינפקי : חורבן ווילנע, ניו-יאָרק
7 (ז' 228) ; רעד. לייזער ראַן: 25 יאָר
יונג-ווילגע (ז' 23).
בערמאַן מישא -- קאָמפּאָזיטאָר און
דיריגענט. געווען טעטיק אין מוזיקאַלישן
לעבן אין ביאַליסטאָק. ער איז געווען דער
מוזיקאַלישער לייטער פון קליינקונסט-
טעאַטער ;גילאָרינע? אין ביאַליסטאָק,
יצחק טורקאַװו"גרודבערג : יידיש טעאַטער
אין פּױילן, פאַרלאָג , יידיש-בוך", װאַרשע
1 (ז' 88).
בערמאַן יעקם (1800 -- 1932) --- כאָר-
דיריגענט און קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן אין
שטעטל זשעטל, געלערנט אין װאָרשע.
זיך באַזעצט אין ביאַליסטאָק און אין משך
פון 43 יאָר אַנטװיקלט און אָנגעהאַלטן
אַן אַקטיווע און רירעוודיקע מוזיקאַלישע
טעטיקייט,
ער איז געווען דיריגענט פון סינאַגאָגע-
כאָר און לערער פון געזאַנג אין די יידי-
שע שולן. געפירט כאָרן ביי פאַרשידענע
201
אָרגאַניזאַציעס און דערצויגן צענדליקער
יידישע מוזיקער. צװוישן זיינע שילער
זענען געווען ליאָוו און יצחק שלאָסבערג,
צו זיינע באַקאַנטע קאָמפּאָזיציעס געהערן
;ממשמר הירדן? און ;עם אחד היינו",
א. ש. הערשבערג : פּנקס ביאַליסטאָק, גין-
יאָרק 1949 (ז"ן 396, 425) ; ד. אייזנשטאט
און א. פּראַנער : אַלגעמײנער מוזיק-לעקסי-
קאָן (ז' 129) ; ,די חזנים-וועלט", װאַרשע,
דעצעמבער 1922,
-40/80, 60880011841 :08ס/מ180 ג0מ3618)
, (זיז 182, 357) 1998 . צ-. א ,4 .1סע ,1084
בערעזאַװפקי פייוול -- כאָר-דיריגענט
262
און געזאַנג-לערער. געווען דיריגענט אין
דער װאַרשעװער שול ,עדת ישורון-סיני"
אין דער צייט פון חזן זשאַרניצקי. שפּע-
טער אין גראָדנע, געווען דיריגענט פון
סינאַגאָגע-כאָר און לערער פון געזאַנג פון
די דאָרטיקע יידישע שולן.
,די חזנים-וועלט", װאַרשע, יאַנואַר 1935
(ז' 21); ,די שוֹל און די חזנים-וועלט",
װאַרשע מאַרץ 1928 (זי 23) ; ד. אייזנשטאַט
און א. פּראַנער : אַלגעמײנער מוזיק"לעקסי-
קאָן, (/' 132).
בערעזאַװסקי שאול (1908 --) -- זון
פון פייוול. געבוירן אין גראָדנע און די
ערשטע מוזיק-לערע באַקומען ביים פאָ-
טער און ביי דער פּיאַנאָדלערערין ליליאַ
פידעלמאַן. אין די יאָרן 1926---1929 גע-
לערנט אין דער װאַרשעװער קאָנסער-
װאַטאָריע און שפּעטער זיך באַזעצט אין
ביאַליסטאָק, װווּ ער איז געװאָרן דיריזשאָר
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
פון אָרקעסטער אין קינאָ. אַפּאָללאָ?.
גלייכצייטיק האָט ער אויך אָנגעפירט מיט
אַ דזשאַזיאָרקעסטער פון דאָרטיקן מילי-
טער,
שוין אין די פאַרמלחמהדיקע יאָרן איז
ער געווען פאַרבונדן מיטן יידישן טעאַ-
טער און פלעגט אַרומפאָרן מיט װאַנדערג-
דיקע יידישע טעאַטער-טרופּעס, אַקאָמפּאַ-
יידישער פאָלקסכאָר אין לאָדזש אונטער דער לייטונג פון שאול בערעזאָווסקי
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
נירנדיק אויף דער פּיאַנאָ, אָדער דירי-
גירנדיק דעם אָרקעסטער. אין די
מלחמה-יאָרן געווען דער מזיקאַלישער
לייטער פון שמעון דזשיגאַנס און ישׂראל
שומאַכערס רעװי-פאָרשטעלונגען אין
רוסלאַנד. נאָך זייער אַרעסט, איז ער
געווען דער מוזיק-באַגלײטער פון דער
שוישפּילערין-זינגערין אַננאַ גוזיק.
באַלד נאָך דער מלחמה איז ער צוריקגע-
קומען קיין פּוילן, װוּ ער האָט פאַרנומען
אַ צענטראַלע פּאָזיציע אין יידישן מוזיק-
לעבן אין לאָדזש. ער האָט געפירט דעם
יידישן פאָלקסכאָר ביים קולטור: געזעל-
שאַפטלעכן פאַרבאַנד, געשריבן מוזיק
פאַרן יידישן מלוכישן טעאַטער פון אידאַ
קאַמינסקאַ (;הערשעלע אָסטראָפּאָליער?,
;אין אַ ווינטער-נאַכט? און אַנדערע) און
קאָמפּאָנירט מוזיק פאַר די פילמען : ,מיר
איבערגעבליבענע" און ;אונדזערע קינ-
דער". ער האָט אויך דיריגירט דעם רו-
סישן כאָר ;קאַלינקאַ* און אַ פּױלישן כאָר
פון דער קאָאָפּעראַטיווער באַוועגונג,
פון 1957 געפינט ער זיך אין מדינת
ישׂראל, װוּ ער איז טעטיק אויפן גצביט
פון יידישער טעאַטער-מוזיק,
יצחק טורקאַװיגרודכערג : יידיש טעאַטער
אין פּױלן, װאַרשע 1951 (זי 117).
בערקמאן בערנאַרד -- פּיאַניסט און
פּעדאַגאָג. געבוירן און דערצויגן אין
װאַרשע. געלערנט אין דער מלוכישער
קאַנסערװאַטאָריע און געווען אַ פעיקער
פּיאַניסט.
געווען טעטיק אין יידישן מוזיק-איסטי-
טוט (ווים) אין װאַרשע, פירנדיק די קלאַס
פאַר פּיאַנאָ. פאַררעכנט געװוען צו די
בעסטע פּיאַנאַיפּעדאַגאָגן אין דער הויפּט-
שטאָט.
263
ער איז אומגעקומען בשעת דער נאַצי-
אָקופּאַציץ.
ד, אײיזנשטאַט און א. פּראַנער : אַלגעמײנער
מוזיק-לעקסיקאָן (ז' 122) { ,די שול און די
חזנים-וועלט", ואַרשע, יולי 1927 (ז' 23),
בראַון פּאַולינאַ -- קאָמפּאָזיטאָרין און
טעקסטן-שרייבערין. זי האָט געלעבט
אין װאַרשע און האָט געשריבן מוזיק פאַר
דער פּוילישער בינע. זי פלעגט אויך
שרייבן טעקסטן.
אין װאַרשעװער געטאָ האָט זי געשריבן
לידער, װאָס זענען אויסגעפירט געװאָרן
דורך דיאַנאַ בלומענפעלד. צװוישן די באַ-
קאַנטע לידער זענען געװוען: ?צוריק אַ-
היים", , האָט רחמנות", ;אַ חלום? און
אַנדערע.
זי איז אַרוסגעפירט געװאָרן קיין מאַידאַ-
נעק אין 1943, װוּ זי איז דערמאָרדעט
געװאָרן דורך די נאַציס,
שמערקט קאַטשערגינסקי : לידער פון געטאָס
און לאַגערן (ז"ז 99, 157).
בראָס אירענאַ -- פּיאַניסטין. געלעבט
און געלערנט אין קראָקע. מוזיק שטודירט
אין דער מזיקשול אויפן נאָמען פון
װלאַדיסלאַוו זשעלענסקי. זי האָט געענ-
דיקט פּיאַנאָ אין יאָר 1925 און פון דע-
מאָלט אָן געווען אַ פּראָפּעסיאָנעלע אַקאָמ-
פּאַניאַטאָרין און פּעדאַגאָגין,
ברוידא כתריאל (1907 -- 1945) --
פאָלקס-קאָמפּאָזיטאָר,. טעקסט-שרייבער
און רעזשיסער. געבוירן און דערצויגן אין
ווילנע. געענדיקט די העברעישע גימ-
נאַזיע און זיך פאַרנומען מיט יידיש
טעאַטער,
געווען אַ מיטגליד פון מאַריאָנעטן-טעאַטער
204
,מיידים? און געשריבן טעקסטן, אָפט
צוזאַמען מיט מוזיק, פאַר זיינע פאָר-
שטעלונגען. זיין ליד: ,האָט זיך אַ זון
אַזאַ ברייטע צעשפּרײט? איז געווען זייער
פּאָפּולער צווישן די יידן אין ווילנע.
אין געטאָ איז ער געווען דער מחבר פון
עטלעכע רעװי-פּראָגראַמען. ,קאָרענע
יאָרן און ויי צו די טעג", ,מען קען
גאָרניט וויסן" און ,,משה האַלט זיך? --
די אַלע האָט ער געשריבן, רעזשיסירט
און מיטגעשפּילט. פון זיינע באַקאַנטסטע
לידער זענען געווען: ;געטאָ, דיך פאַר-
געסן וצל איך קיין מאָל ניט", ;עס שלאָגט
די שעה", ,כ'וויל צייטן אַנדערע", ,משה
האַלט זיך? און אַנדערע.
ער איז אַװעקגענומען געװאָרן פון דער
אַרבעט און אַװעקגעשיקט געװאָרן אין
אַ לעטישן לאַגער. ער האָט נאָך אַלץ
פאָרגעזעצט זיין קינסטלערישע טעטיקייט,
אין יאַנואַר 1945 איז ער איבערגעשיקט
געװאָרן קיין דייטשלאַנד און ביי קעניגס-
בערג אַרײנגעװאָרפן געװאָרן דורך נאַציס
אין ים אַרײן,
הערמאַן קרוק : טאָגבוך פון ווילנער געטאָ,
, ייוואָ", ניו-יאָרק 1961 (ז' 2369) ; ד"ר מאַרק
דװאַרזשעצקי : ירושלים דליטא אין קאַמף
און אומקום (זייז 250-"252, 280-278, 2301, 458) ;
ש. קאַטשערנינסקי : לידער פון געטאָס און
לאַגערן (זיז 5, 6, 63, 115, 137, 302-200, 354);
ש. קאטשערגינסקי : חורבן ווילנע, (ז' 222).
גאָטליב זדזיפלאַוו -- פידלער, קלאַר-
נעטיסט און סאַקסאָפּאַניסט. אַ קראָקע-
ווער. געלערנט מוזיק און גלייכצייטיק
שטודירט אויפן יאַגעללאָנער אוניווער-
סיטעט.
אָנגעהויבן שפּילן וי אַן אַמאַטאָר און
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
ברי עמיל -- װיאָליניסט, ער האָט אויס-
געצייכנט באַהערשט די דזשאַזיריטמעי
און מיט גרויסן דערפאָלג געשפּילט אין
פאַרשידענע נאַכט-לאָקאַלן,
בשעת דער צווייטער וועלט-מלחמה איז
ער געווען אין רוסלאַנד, װוּ ער האָט
געשפּילט אין די אָרקעסטערס פון הענריק
װאַרס און עדי ראָזנער. ער איז געוען
אַרעסטירט און שפּעטער, אויפן סמך פון
אַמנעסטיע, באַפרייט געװאָרן און זיך
מאָביליזירט אין דער פּוילישער אַרמײ פון
גענעראַל אַנדערס.
גענ. אַנדערס האָט וועגן אים געשריבן
אין זיינע זכרונות :
,דריי מתנות האָב איך באַקומען פון סטאַ-
לינען: אַ פערד, אַ מונדיר און.. עמיל
ברל,* |
מיט דער פּוילישער אַרמײ איז ער גע-
קומען קיין ארץ-ישׂראל, װוּ ער איז פאַר-
בליבן אויף מערערע יאָרן. צום סוף איז
ער אַװעק קיין פילאַדעלפיאַ.
עמיל ברי איז באַשאָנקען מיט אַ טאַלענט
צו אימפּראָװיזירן. זיינע אַדיהאָק געשאַ-
פענע און געשפּילטע טאַנגאָס, דורכגע-
פלאָכטענע מיט קאַדענצן, האָבן אַרײנ-
געפירט די צוהערער אין אַנטציקונג.
יעדער צי פון בויגן האָט גערירט הער"
צער.
שפּעטער געװאָרן אַ פּראָפעסיאַנעלער
סאַקסאָפאָניסט. דער אַנסאַמבל, צו וועלכן
ער האָט געהערט, האָט געטראָגן דעם
נאָמען ,, שאַל* און איז געווען פאַררעכנט
וי איינער פון די בעסטע אין פּולן,
,(זי 105) 2822 84061טיעטס :8861108241 .1
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
גאָלד אַדאַם -- פלעטיסט. לאַנגיאָריקער
מיטגליד פון װאַרשעװער אָפּערע-אָרקעס-
טער. נאָכן טויט פון זיין פאָטער מיכאל,
אין יאָר 1904, האָט ער איבערגענומען
זיין אָרט און אין משך פון 25 יאָר
געשפּילט אין אָרקעסטער פון דער װאַר-
שעווער אָפּערע,
אַ ברודער פון אַרטור און הענריק,
גאָלד אַרטור -- פידלער און קאָמפּאָזי"
טאָר פון טאַנץ-מוזיק. צווייטער זון פון
מיכאל. נאָכן טויט פון פאָטער האָט אים
אַ פעטער אַריבערגענומען קיין ענגלאַנד,
װוּ ער האָט באַקומען זיין מוזיקאַלישע
דערציונג. שפּעטער איז ער צוריקגעקו"
מען קיין װאַרשע און אַלע יאָרן געשפּילט
אין נאַכט-לאָקאַלן,
זיין נאָענטסטער מיטאַרבעטער איז געווען
יעזשי פּעטערסבורסקי, מיט וועלכן עֶר
פלעגט צוזאַמען אָרגאַניזירן זיינע באַרימ-
טע אַנסאַמבלען. ביידע צוזאַמען האָבן גע-
הערט צו די פּאָפּולערסטע קאָמפּאָזיטאָרן
אין פּוילן און זייערע פילצאַליקע שלאַ-
גערס זענען געזונגען געװאָרן איבערן
גאַנצן לאַנד, |
265
אַרטור גאָלד איז אין איינער פון די אַק-
ציעס אַרוסגעפירט געװאָרן קיין טרע-
בלינקע, װוּ ער האָט געשפּילט פאַר די
נאַצישע תליינים אין זייער פאַרוויילונגס-
;קאַסינאָי. דאָרט איז ער דערמאָרדעט
געװאָרן.
צו זיינע באַקאַנטסטע שלאַגערס האָבן גע-
הערט: 1682026 08124181),, , "סמיז8עס 205 ,
1877 (און אַ סך אַנדערע) -- אַלע טעקסטן
פון הענריק װולאַסט.
ד. אײיזנשטאַט און א. פּראַנער : אַלגעמײנער
מוזיק-לעקסיקאָן (ז' 150). |
זין 95,) 1822 8461טיעסס :880114581 .נ.
1109 ,102( .
גאָלרבלום אַרטור, אינזשיניער -- מו-
זיקער, דיריגענט פון כאָרן. געלעבט אין
ראדאָם. געלערנט מוזיק און אָנגעפירט
מיט כאָרן,
ס'ערשטע האָט ער געגרינדעט אַ כאָר
,;האַרפאַ" און אין די שפּעטערדיקע יאָרן
האָט ער געשאַפן אַ כאָר פון דער ;צופים"-
אָרגאַניזאַציע אין דער שטאָט. זיינע כאָרן
זענען געווען אויף אַ קינסטלערישן ניוואָ
און האָבן געהאַט פּרעסטיזש אין דער
געזעלשאַפט,
נאַלדבערג פיליפ -- פּערקוסיאָניסט ---
דזשאַזבאַנדיסט, געבוירן און דערצויגן
אין װאַרשע. געלערנט מוזיק און געווען
פאַרליבט אין דזשאַז. ער האָט שטענדיק
געשפּילט אין די בעסטע אַנסאַמבלען
ביזן אויסברוך פון דער מלחמה געשפּילט
אין באַקאַנטן ;עספּלאַנאַדאַייקלוב אין
װאַרשע,
געראַטעװעט געװאָרן אין ראַטן-פאַרבאַנד
און שפּעטער געקומען קיין ישׂראל. ער
איז געשטאָרבן אין אַמעריקע.
206
גאַלרבערג שמעון (1461909 =-) --
פידלער-װירטואָז, דיריגענט פון סימפאָ-
נישע אָרקעסטערס. געבוירן אין װלאָצ-
לאַװועק. געלערנט פידל ביי מיעטשיסלאַװ
מיכאַלאָװויטש אין װאַרשע און שפּעטער
ביי קאַראָל פלעש אין בערלין. געבליבן
אין דייטשלאַנד, װוּ ער האָט פאַרנומען
אַ הויכע פּאַזיציע אין מוזיקאַלישן לעבן
געװאָרן אַ מיטגליד פון פילהאַרמאָנישן
אָרקעסטער אין דרעזדען און עטלעכע
יאָר נאָך דעם -- קאָנצערטמײיסטער פון
פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער אין בערלין,
געשפּילט אונטער דער לייטונג פון וויל-
העלם פורטווענגלער.
אין די יאָרן 1925--1939 האָט ער גאַ-
סטראָלירט אין די גרעסטע שטעט פון
דער וועלט, אין אײראָפּע און אין אַמע-
ריקע, װי פידלער-װוירטואָז און װוי דירי-
גענט. אין יאָר 1928 האָט ער דיריגירט
דעם גאַנצן סעזאָן אין װאַרשע מיטן אֶר-
טיקן פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער.
אין די מלחמה-יאָרן איז ער געווען אין
יאַפּאַן, פון 1944 -- אין אַמעריקע און
שפּעטער אין אַמסטערדאַם, װוּ ער האָט
געגרינדעט און אָנגעפירט מיט אַ קאַ-
מעראַלן אָרקעסטער. מיטן דאָזיקן אֶר-
קעסטער אַרומגערײזט איבער דער גאַנ-
צער וועלט,
1,ססעעץנעם : 1312852029/4 1806082' מ1,60
28 { 2184 ש 201806 שש צסטס 1 201809
-1:6 : 5460861/61611014 ;(ו' 85) 16טט
1361 ,814ט}ת 461 מו מ1006 661 .1400
1 212681280 16882 {;(ז' 866) 1941 מג
1930 /שמ8טיסע?8
גאָלדרבערנער הענריק -- פּאַניסט.
פּיאַנאָדאַקאָמפּאַניאַטאָר. לאַנגע יאָרן גע-
אַרבעט אין דזשאַזיאָרקעסטערס. אַ געווי-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
סש צייט געווען נאָענטער מיטאַרבעטער
פון פידלער שאַץ אין לעמבערג, שפּעטער
לאַנגיאָריקער אַקאָמפּאַניאַטאָר פון עדי
ראָזנערס אָרקעסטער. געווען אין רוסלאַנד
בשעת דער צווייטער וועלט-מלחמה און
געהאַט דאָרט גרויס דערפאָלג,
אַװעק פון רוסלאַנד מיט אַנדערסעס אַר-
מיי און שפּעטער -- קיין אַמעריקע.
גאַלדמאן יעקם -- געאַנגילערער.
אַ סטאַשעװער. געווען אַ קענער פון מוזיק,
האָט געלייענט נאָטן, געקענט מוזיק-טע-
אָריע און געגעבן לעקציעס מוזיק. געווען
באַליבט אין שטעטל און געקרוינט גע-
װאָרן מיטן נאָמען : ,יאַנקעלע דער בעל-
מנגן". פון װאַנען ער האָט געשעפּט זיינע
ידיעות --- איז געווען אַ סוד,
משה ראָטנבערג : מוזיקער, חזנים און מוזיק-
מעלאָמאַנען, ספר סטאשוב, תל-אביב 1962
(ז' 295).
גאַלדשטײן יוועף (23.1899 -- ) --
פּיאַניסט, פּעדאַגאָג און אָפּערע-דיריגענט.
געבוירן אין קאַליש און געלערנט מוזיק
אין דייטשלאַנד. פון 1924 ביזן איבער-
נעמען פון היטלערן די מאַכט איז ער
געווען דיריגענט און קאָרעפּאָטיטאָר פון
די סאָליסטן אין די אָפּערעס אין שאַרלאָ-
טענבורג און אין דרעזנאָ.
אין 1922 איז ער צוריקגעקומען קיין פּוילן
און האָט איבערגענומען די לייטונג פון
אַן אָפּערע-סטודיע ביי דער , געזעלשאַפט
פאַר נאַציאַנאַלער אָפּערע? אין װאַרשע.
נישט לאַנג נאָך דעם איז ער געװאָרן
קאָרעפּאָטיטאָר און דיריגענט פון דער
אָפּערע אין װאַרשע. ער איז געווען אַן
אַקאָמפּאַניאַטאָר פון הויכן קאַליבער און
ער איז געװאָרן דער פּיאַנאָ-באַגלײטער
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
פון אויסלענדישע געסט, װאָס זענען גע-
קומען אויף גאַסטראָלן קיין װאַרשע,
אין 1938 איז ער אַװעק קיין אַמעריקע,
ד. אייזנשטאט און א. פּראַנער : אַלגעמײנער
מוזיק-לעקסיקאָן (ז' 151).
1סעץצעי : 4ש12123202 1866082' מ0סם,1
224 1 818 שיו 001806 טי {סמ0 1 +ספֿ{נסם
.(ז' 86) 0168
גאָלדשטײן יעב (1897 --) -- זינגער
און חזן. געבוירן און דערצויגן אין װאַר-
שע. געלערנט אין דער הויכשול פאַר
מוזיק אויפן נאָמען פון שאָפּען אין װאַר-
שע און גלייכצייטיק געזונגען אין כאָר
פון דער נאָזשיק-שול אין װאַרשע אונטער
דער לייטונג פון אברהם צבי דאַװידאָ
וויטש.
אין עלטער פון 20 יאָר איז ער געװאָרן
חזו-שני אין דער נאָזשיק-שול. אין 1925,
נאָך דעם וי אליהו זאַלודקאָװסקי האָט
פאַרלאָזט ווילנע, האָט ער איבערגענומען
דאָס חזנות אין דער גרויסער כאָרשול אין
ווילנע. אין 1933 האָט ער פאַרלאָזט פּוילן
און איז אַװעק קיין לאָנדאָן,
געווען אַ מענטש מיט אַ געזעלשאַפטלעכן
חוש און אומעטום געווען טעטיק אין דער
ציוניסטישער באַועגונג,
נתן סטאָלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאַָ-
ראָנטאַ 1957 (ז"ז 29, 34-20, 179, 190) ; די
חזנים-ווצלט : ואַרשע נאָוועמבער 1924 (ז"ז
1 22) ; ד. אייזנשטאט און א. פּראַנער :
אַלגעמײנער מוזיק-לעקסיקאָן (ז' 151).
גאַרנאָװטקי יאַן -- װיאָליסט. געלעבט
אין װאַרשע און דאָרט געלערנט מוזיק,
געשפּילט אין פאַרשידענע אָרקעסטערס,
אָנטײיל גענומען אין באַקאַנטן ,קאַמינסקי-
קװואַרטעט* אין װאַרשע.
געפינט זיך היינט אין פּוילן און אַרבעט
אין פּולישן ראַדיאָ,
261
גוטװוערק משה 1906 -- 1942) --
דיריגענט פון כאָרן און קאָמפּאָזיטאָר,
געבוירן און דערצויגן אין װאַרשע. גע-
לערנט מוזיק אין װאַרשעװער קאָנטער-
װאַטאָריע ביי די פּראָפּעסאָרן יאַן אַדאַם
מאַקלאַקעװיטש (1899--1954) און אַנטאָ-
ני סיקאָרסקי (1882---1961),
פון 1922 דיריגענט אין דער סינאַגאָגע
;סיני? אין װאַרשע און פון 1927 -- אין
דער גרויסער שול אין פּראַגע ביי װואַרשע.
אויך געווען לערער פון געזאַנג אין יידישע
שולן. געשריבן קאָמפּאָזיציעס, סינאַגאָ-
גאַלע און וועלטלעכע.
אומגעקומען בעת דער נאַצי-אָקופּאַציע,
עורך יצחק גרינמוים : אנציקלופּדיה של גלו-
יות, פּרק ראשון ורשה, ירושלים--תליאביב
3 (ז' 313) ; ד. אייזנשטאַט און א. פּראַ-
גער : אַלגעמײײנער מוזיק-לעקסיקאַן (ז' 162) ;
, די חזנים-וועלט", וװאַרשע יאַנואַר 1924 (ז'
7;,די שול און די חזנים-וועצלט" װאַרשע,
אָקטאָבער 1927 (ז' 19).
גוטמאן קאַראָל -- װיאָלאָנטשעליסט,
פּעדאַגאָג. געבויגן און געלערנט אין קראָ-
קע. ער האָט אָנטיילגענומען אין די אַר-
בעטן פון דער גיידישער מוזיק-געזעל-
שאַפט? אין קראָקע.
געווען לערער פון װיאָלענטשעל אין דער
יידישער מוזיקשול און געשפּילט אין
יידישן קאַמער-אָרקעסטער.
גימפּעל אַראָלף (17:1.1875 -- ) --
קלאַרנעטיסט, פידלער און טעאַטער-די-
ריגענט. געבוירן אין לעמבערג ביי זיין
פאָטער יעקב-בער, װאָס איז אין די
יונגע יאָרן געווען אַ כאָר-זינגער אין דער
לעמבערגער אָפּערע און שפּעטער געווען
דער גרינדער און בויער פון יידישן טע-
אַטער אין לעמבערג. געלערנט מוזיק און
268
פידל ביי מאַוריצי װאָלפסטאַל און קלאַר-
נעט ביי פראַנצישעק לינק. שפּעטער איז
ער געווען אָרקעסטראַנט אין שטאָטישן
טעאַטער אין לעמבערג,
פון 1906 און ביזן אויסברוך פון דער
מלחמה איז ער געווען דיריגענט פון אָר-
קעסטער פון איינציקן אין לעמבערג סטאַ-
בילן יידישן טעאַטער, װאָס האָט טאַקע
געשמט אין פּוילן װי דער גימפּעל-טעאַ-
טער,
אַליין אַ פּעדאַגאָג, האָט ער די ערשטע
יסודות פון מוזיק איבערגעוויזן זיינע באַ-
רימטע דריי זין בראָניסלאַוז, יאַקוב און
קאַראָל, אַלע אויסגעצייכנטע מוזיקערס,
ער איז אומגעקומען אין לעמבערגער
געטאָ.
זיגמונט טורקאָװ : די איבערגעריסענע תקופה
(ז"ז 1230, 132, 216, 217) ; זלמן זילבערצווייג :
לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער, קדושים
באַנד, מעקסיקע-סיטי 1967, פאַרלאַג אלישבע
(זיז 4017-4016) ; ד. איײיזנשטאַט און א. פּראַ-
גער : אַלגעמײנער מוזיק-לעקסיקאָן (ז' 167).
1)ס;עעיצעי : 123125202014 18660832' 1,600
2624 1 2158 שש 201806 ש {סטס 1 ע20180
8עלטזת :2166 מת210 ;(י 82) 1610עי
4 -- ששסטה1 .297621 2 2606016ז טי
נימפּעל יאַקוב, קובאַ. -- פּיאַניסט:
װירטואָז, שאָפּעניסט. צווייטער זון פון
אַדאָלף. געלערנט ביים פאָטער און שפּף-
טער ביי די בעסטע לערערס אין לעמבערג
און צום סוף האָט ער זיך פּערפעקציאַנירט
אין ווין. אויסגעצייכנט זיך מיט ספּע-
ציעלן אופן פון אינטערפּרעטירן שאָפּענס
שאַפונגען, אין יאָר 1927 האָט ער באַקו-
מען דעם ערשטן פּרײז אויפן שאָפּען-
קאָנקורס, װאָס איז דעמאָלט פאָרגעקומען
אין פּוילן,
ער האָט גאַסטראָלירט אין די הױיפּטשטעט
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
פון אײראָפּע און אין פּוילן פלעגט ער
אויך אָפט געבן קאָנצערטן צוזאַמען מיט
זיין ברודער קאַראָל -- שאַפונגען אויף
צוויי קלאַווירן, |
עס איז אים געלונגען זיך צו ראַטעװען
און ער געפינט זיך אין אַמעריקע.
זינמונט טורקאָוו : די איבערגעריסענע תקופה
(ז"ז 130, 122) ; יצחק טורקאַװינגרודבערג :
אויף מיין וועג, 1964 ; ד. אייזנשטאַט און
א. פּראַגער : אַלגעמײנער מוזיק-לעקסיקאָן,
(ז' 167).
גימפּעל קאַראָל -- פּיאַניסט, אַקאָמ-
פּאַניאַטאָר. עלטסטער זון פון אַדאָלף,
טאַלענטירטער מוזיקער מיט אַ ספּעציעלן
חוש פאַר אַקאָמפּאַניאַמענט. געלערנט אין
פּױלן, פלעגט אַרױסטרעטן אויף קאָנ"
צערטן מיט די גרעסטע זינגערס-סאָליסטן
און װיאָלין:װירטואָזן, אָרטיקע, וי אויך
אויסלענדישע געסט, װאָס זענען געקומען
גאַסטראָלירן אין פּוילן. אַ געוויסע צייט
געווען מוזיק-לייטער פון קליינקונסט-
טעאַטער ;אַזאַזעל?.
לאַנגע יאָרן איז ער געווען דער נאַענט-
סטער מיטאַרבעטער פון זיין ברודער
בראָניסלאַוו און האָט מיט אים גערייזט
איבער דער גאַנצער וועלט, זייענדיק זיין
אַקאָמפּאַניאַטאָר אויף די קאַנצערטן,
ער איז געשטאָרבן אין יאָר 1942 אין
תפיסה-שפּיטאָל אין בוכאַראַ.
יצחק טורקאָוז"גרודבערג : אויף מיין ועג
4 ; זיגמונט טורקאַװו : די איבערגעריסענע
תקופה, 1961 ; ד. אײיזונשטאַט און א. פּראַנער :
אַלגעמײנער מוזיק-לעקסיקאָן (ו' 167),
גינזבורג אריה װעל אַלפרעד (1911 --)
--- װױיאָליניסט, יינגסטער זון פון פּסח
גינזבורג. געבוירן און דערצויגן אין װאַר-
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
שע. געענדיקט מלוכישע קאָנסערװאַטאָר-
יע אין יאָר 1922. געווען אַ שילער פון
װאַצלאַוו קאָכאַנסקי און נאָך פאַרן ענדיקן
קאַנסערװאַטאָריע געווען אַ מיטגליד פון
פילהאַרמאַנישן אָרקעסטער אין װאַרשע,
ער איז אָפט אַרױסגעטרעטן װי סאָליסט
און איז באַקאַנט געװאָרן וי אַ באַגאַבטער
פידלער. גלייכצייטיק האָט ער ממשיך
געווען זיין מוזיק-לערע ביי װאַלעריאַן
בערדיאַיעוו,
אַלפרעד גינזבורג איז געווען געבונדן מיט
דער איידישער מוזיקיגעזעלשאַפט? אין
װאַרשע און האָט געגרינדעט ביי דער
געזעלשאַפט אַ שטרייך-קואַרטעט. עס
האָבן מיט אים מיטגעאַרבעט: װיגדאָראָ-
וויטש --- צווייטע פידל, קריגעל אברהם
--- װויאָלא און וויינער לעאָן -- װיאָלאָנ-
טשעל,
צוזאַמען מיטן פאָטער און מיט דער גאַנ-
צער משפּחה געקומען אין 1926 קיין ארץ-
ישׂראל און פון דעמאָלט אָן און ביזן היינ-
טיקן טאָג איז ער אַ מיטגליד פון פיל-
האַרמאָנישן אָרקעסטער אין תל-אביב. ער
געהערט צו דער גרופּע פון ערשטע פיד-
לער און האָט אויך געהערט צום קאַמיג-
סקי-קװאַרטעט. פון 1961 איז ער דער
הױיפּט-ביבליאָטעקאַר און קאָרעקטאָר פון
דער אָרקעסטער-ביבליאָטעק,
ד. אייזנשטאט און א. פּראַנער : אַלגעמײנער
מוזיק-לעקסיקאָן (ז' 168),
גינזבורג ברוך װעל באָלעסלאַװ
(1906 ---) --- װויאָלאָנטשעליסט, צווייטער
זון פון פּסח. געבוירן און געלערנט אין
װאַרשע,. געענדיקט די מלוכישע מוויק-
קאָנסערװאַטאָריע און געשפּילט אין פיל-
האַרמאָנישן אָרקעסטער אין װאַרשע, גע-
ווען אויך קאָנצערטמײיסטער.
. 9
באָלעסלאַוו גינזבורג איז געווען איינגץ-
װאָרצלט אין מוזיקאַלישן לעבן פון װאַר-
שע און טראָץ דעם, האָט ער אויפן רוף
פון בראָניסלאַוו הובערמאַן זיך געשטעלט
צו זיין דיספּאָזיציע און געקומען קיין
ארץ-ישׂראל,
ער שפּילט ביזן היינטיקן טאָג אין פיל-
האַרמאָנישן אָרקעסטער אין תל-אביב.
ד. אײיזנשטאַט און א. פּראַנער : אַלגעמײנער
מוזיק-לעקסיקאָן (ז' 168).
01+=+172182200814 12מסהמזיזנהמ1גיץן
,(ז 18)
גינזבורג גזשעגאָוש (1904 --) -- פיד-
לער. זון פון פּסח. געבוירן און דערצויגן
אין װאַרשע. זיין ערשטע מװיקאַלישע
בילדונג האָט ער באַקומען אין דער קאָנ-
סערװאַטאָריע, זייענדיק אַ שילער פון פּראָ-
פעסאָר באַרצעװיטש. אַ קורצע צייט גע-
שפּילט אין אָרקעסטער פון װאַרשעװער
פילהאַרמאָניע און איז אַװעק קיין בעלגיע,
װוּ ער האָט באַקומען דעם ערשטן פּרײז
אין אַ פידל-קאָנקורס,
ער האָט געאַרבעט פּראָפּעסיאָנעל אין
פאַרשידענע אַרקעסטערס, ביז ער איז
אַועק קיין אַמעריקע און ביזן היינטיקן
טאָג שפּילט ער אין אָרקעסטער פון דער
מעטראָפּאָליטאַן-אָפּערע אין ניו-יאָרק,
נינזבורג דוב װעל בראַניסלאַװ
(1906 --) -- פּיאַניסט, פּערקוסיאָניסט
און קאָמפּאָזיטאָר. זון פון פּסח און צווי-
לינג-ברודער פון ברוך. געבוירן און דער-
צויגן אין ואַרשע. געלערנט מוזיק ביי
פּראָפּעסאָר הענריק מעלצער (1928-1869)
און שוין װי אַ שילער געשפּילט אין
פילהאַרמאַנישן אַרקעסטער אין װאַרשע
אונטער דער לייטונג פון עמיל מלינאַר-
20
סקי. געשפּילט אין פאַרשידענע אָרקעס-
טערס וי פּיאַניסט און פּערקוסיאָניסט,
ביז ער איז צוזאַמען מיט זיין פאָטער און
ברידער אַװעק קיין ארץ-ישׂראל.
פון 1936 איז ער אַ מיטגליד פון פיל-
האַרמאָנישן אָרקעסטער אין תל-אביב און
אַחוץ דעם איז ער געװען טעטיק װי
פּעדאַגאָג און קאָמפּאָזיטאָר. און אַזױ האָט
ער צוזאַמען מיט זיינע ברידער געגרינ-
דעט אַ מוזיקשול, פון וועלכער עס איז
אַרוסגעקומען אַ גאַנצע פּלעיאַדע יונגע
אינסטרומענטאַליסטן,
דוב גינזבורג האָט אָנגעשריבן שאַפונגען
פאַר פּיאַנאָ, פאַר קאַמער-אָרקעסטער
און פּערקוסיע-אינסטרומענטן. זיין 12-
מינוטיקע סויַטע ,24 שעה אין תל-אביב"
איז פול מיט קאָלאָריט און לייכטקייט,
אַנדערע שאַפונגען װי: ;סקערצאָ פאַר
פּערקוסיעס", ;,קסילאָ-פּאָלקאַ*, , קװאַר-
טעטאָ פּיקאָלאָ? --- צייכענען זיך אויס
מיט קאָלאָריט פון מעלאָדיע און ריטעם,
גרויסן בייפאַל האָט געהאַט זיין קאָמפּאַ-
זיציע ,, פיר אָרקעסטערס".
זיינע שאַפונגען זענען געשפּילט געװאָרן
אין ישׂראל און אין אַנדערע לענדער.
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
ד. אייזנשטאַט און א, פּראַגער : אַלגעמײנער
מוזיק-לעקסיקאָן (ז' 168),
גינזבורג פסה, פּאַװעל (1881 -- 1944)
-- פידלער און אַלטאָ-װיאָליסט. געבוירן,
דערצויגן און אויך געלערנט אין װאַרשע,
אין משך פון דרייסיק יאָר געשפּילט און
פאַרנומען איינעם פון די וויכטיקסטע ער-
טער אין פילהאַרמאָנישן אַָרקעסטער. גע-
ווען לאַנגע יאָרן פאַרװאַלטונגס-מיטגליד
פון אָרקעסטער און געהאַט פאַרדינסטן
פאַר זיין אַנטװיקלונג. אַרױסגעטרעטן
אונטער דער לייטונג פון די באַרימטסטע
דיריגענטן אין דער װעלט, וי אַרטור
ניקיש (1855--1922), גוסטאַװוו מאַהלער
(1860---1911), עמיל מלינאַרסקי (1870---
5) און אַנדערע.
פּסח גינזבורג איז פון קינדווייז אָן געווען
געבונדן מיטן געדאַנק פון שיבת ציון און
שפּעטער מיטן ציוניזם און ווען בראָ-
ניסלאַוו הובערמאַן האָט אָרגאַניזירט דעם
סימפאָנישן אָרקעסטער אין ארץ-ישׂראל,
האָט ער אויך אים איינגעלאַדן צו שפּילן.
ער איז געקומען אין 1926 קיין ישׂראל
צוזאַמען מיט זיינע דריי זין, װאָס זענען
שוין געווען באַקאַנטע אינסטרו"
מענטאַליסטן און האָבן געשפּילט
אין אָרקעסטער פון דער ואַר-
שעווער פילהאַרמאָניע.
אַחוץ זיין מיטגלידערשאַפט אין
אָרקעסטער, האָט פּסח גינזבורג
אַנטװיקלט אין ישׂראל אַ פרוכט-
באַרע פּעדאַגאָגישע טעטיקייט
און האָט אויך קאָמפּאָנירט
שאַפונגען פאַר פידל און פּיאַ-
נאָ, װאָס זענען אויסגעפירט
געװאָרן אין ישׂראל און אין
אַנדערע לענדער. צװישן זיינע
קאָמפּאָזיציעס האָבן זיך אויס-
געצייכנט ,קאַסקאַדאַ? און
,;טראַפּעז".
ער איז געשטאָרבן אין ישׂראל
אין יאָר 1944,
אַטעסטאַט פון פּרעמיער-מיניסטער
באַרטעל צו ב. גינזבורגס באַקומען
דעם פאַרדינסט-קרייץ פאַר אויס-
געצייכנטער מוזיקאַלישער טעטי"-
קייט (1922),
יי א יי יי - קשׁ9
קֹשֶׁן 323( יוח 8 28 = אש 4 .6 , .שס 30 וניג7
51 0040:6: 1סססט 3 .0004 ס .8 .6 יי 3 : 2 16421616ח א 28
פאוסהיקאהום 580 א
יא 1 6או2),
(8ח2סץ 1/ 8 צס8זם 6018 301 ?טס 2
8 76אווג) א { שִׂי א ס
027 (5:856518י3 /' 15חס1ס 1652 ,; 1 15{סס8|1--- 15128ח871חסס
.30 |8 08 (16206חסחחי118;-
:0218 פוז?8/ץ חעשס52ט18:טן 0666 /
(4065) 81 9814
:8037 וטאוסהפאםוח 00603/08)
8ג 8606 161 8 0706 6 יע( 00
602 0256 0607808
2 טוט וויזס יש 078טודיוש/, +
ג8006/אוב) סססז(/
) ג 78006ג) שאט 20סם
(066ע7ב)
(2062518} סוא)
{ | אשזפסט 6שסטן זי
.?ח6װח8{ח8קװחס88 09 0071 . {סזם
4538 506 1 8ח2סען 5ע!"ם 2651 166 כַּחה 804אט 7
1006 26 802056ח 6 0016 18מאינסט 2 קר 8 יע 810 86 /
, ן
/281066 0ז52028/6 } 018 |2סע? 128אן מח ? 518 5006 צ+חס11802
068 עס קחזעפ , אסֿח8חיס) פחז 60 װ5על8(3165ח 1 אס{ ;0סקץקגווח 5188 סחששסז28
יו סעחנס;חסחז?כ/); 66!ז6סחסט 6ס|פאיץ 1
,280/0326016 1613:6ח1ח 1880ע265' 0
060 (15ח81007:51ת עחופסזס
-006000868ס סא טסע 6,;ע:189:0 0
א !1 .4 .9406 14
212
+
אין יאַנואַר 1920 איז ער אויסגעצייכנט
געװאָרן דורכן דעמאָלטדיקן פּוילישן
פּרעמיער-מיניסטער, פּראָפּעסאָר באַר-
טעל, מיט אַ זילבערנעם מעדאַל פאַר זיינע
;פאַרדינסטן אויפן געביט פון אַרטיסטיש-
מוזיקאַלישער אַרבעט". און צוליב דער
זעלביקער אינטענץ איז אויך פאָרגעקומען
אין זיין כבוד אַ פייערלעכער קאָנצערט,
אין וועלכן ס'האָבן זיך באַטײליקט די
דיריגענטן גזשעגאָזש פיטעלבערג, יוזעף
אָזימינסקי, און קאַזימיעזש װילקאָמירסקי,
דער קאָנצערט, װאָס איז אָרגאַניזירט גע-
װאָרן דורך דער פאַרװאַלטונג פון דער
פילהאַרמאָניע, איז פאָרגעקומען דעם
9טן פעברואַר 1920 אין זאָל פון דער
װאַרשעװער פילהאַרמאָניע.
ד. אײיזנשטאַט און א. פּראַנער : אַלגעמײײנער
מוזיקילעקסיקאָן (ז' 167).
9011 82200814נהץעט 102318ינ 11
(זי 18)
גיסער פ. -- פידלער און מוזיק-לערער
אין ראַדאָם. געווען אַקטיוו אויפן געביט
פון מוזיקאַלישער דערציונג. אין 1917
האָט ער געעפנט אַ מוזיקשול, אין וועל-
כער ער האָט געלערנט פידל און פרױי
לוריע -- פּיאַנאָ. אַ דאַנק זיין אידעאַליזם
איז די שול געװאָרן אַ מוסטערהאַפטע
אינסטיטוציע,
ביי דער שול האָט ער אָרגאַניזירט אַן
אָרקעסטער, מיט וועלכן ער פלעגט אויפ-
טרעטן אויף קאָנצערטן. ער האָט אויס-
געפירט שאַפונגען פון בראַמס, ווערדי
און אַנדערע קלאַסיקער. ער האָט דער-
צויגן אַ גאַנצע פּלעיאַדע מוזיקער.
רעד. יצחק פּערלאָװו : ספר ראַדאָם (ז' 118).
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
גירשאָוויטש טאַמאַיאֿ -- פּיאַניסטין,
פּעדאַגאָגין. פרוי פון באַקאַנטן אין ווילנע
מעדיקער ד"ר משה גירשאָװויטש. גע-
לערנט מוזיק און קאָנצערטירט אין רוס-
לאַנד. נאָך דער אָקטאָבער-רעװאָלוציע
זיך באַזעצט אין ווילנע,
טראָץ פילצאָליקע איינלאַדונגען פון פּױוי-
לישע און אויסלענדישע קאָנסערװאַטאָר-
יעס, זיך איבערגעגעבן דעם יידישן מוזיק-
אינסטיטוט אין ווילנע. געווען צווישן די
בויערס און הויפּט-כוחות פון אינסטיטוט,
עס האָט געטראָפן, אַז פּראָפּעסאָרן פון
אַנדערע שטעט זענען געקומען אויף איי-
ניקע חדשים קיין ווילנע צו פאַרפולקאָ-
מען זייערע פּעדאַגאָגישע ידיעות ביי טאַ-
מאַראַ גירשאָװויטש,
אין די שווערע געטאָדטעג האָט זי צוזאַ-
מען מיטן דיריגענט אברהם סליעפּ אָנגע-
פירט מיט דער מוזיקשול און אָרגאַניזירט
מוזיקאַלישע אָװונטן. זי פלעגט אויך געבן
אין געטאָ קאַנצערטן,
הערמאַן קרוק : טאָגבוך פון ווילנער געטאָ
(ז"ז 377, 438) ; א. סוצקעווער : פון ווילנער
געטאָ, מאָסקװוע 1946 (ז' 102) ; ד"ר מארק
דװאָרזשעצקי : ירושלים דליטא אין קאַמף און
אומקום (ז"ז 224, 244) ; אחרן פאַפיר : דער
יידישער מוזיק-אינסטיטוט אין ווילנע -- אַר-
טיקל אין ,װאָכענשריפט פאַר ליטעראַטור,
קונסט און קולטור" פון 25טן יולי 1924 ; ,די
חזנים-וועלט" װאַרשע, מאַי 1924 (ז' 20).
גלאַטשטײן יוסף-"שלמה (1890 --- געטאָ
װאַרשע) -- דיריגענט פון כאָרן און
מוזיק-קריטיקער. געבוירן און דערצויגן
אין לובלין. זיין פּאָטער, ר' משה גלאַט-
שטיין איז געווען שטאָט-חזן. עלטערער
ברודער פון דיריגענט, יעקב, און קוזין
פון דיכטער יעקב גלאַטשטײן. זיך אַרױס-
געריסן פון דער אָרטאָדאָקסישער היים
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוילן
און אַװעק נאָך װאַרשע. דאָ האָט ער געענ-
דיקט קאָנסערװאַטאָריע און געװאָרן די-
ריגענט פון כאָר אין דער שול ,ישורון"
און שפּעטער אין ,סיבי",
ער איז געווען לערער פון געזאַנג אין די
,צישאָ?-שולן און צום סוף איז ער גע-
װאָרן מזיק-קריטיקער אין דער טעג-
לעכער צייטונג פון , בונד" אין װאַרשע.
זיינע אָפּהאַנדלונגען וועגן די פּראָבלעמען
פון יידישער מוזיק אין דער פאָלקסציי-
טונג זענען געווען באַלערנדיק. ער האָט
אויך פאַרעפנטלעכט אַרטיקלען אין
לעבנס-פראַגן און אין אַנדערע צײט.-
שריפטן,
מיכל געלבאַרט האָט וועגן אים געשריבן
פאָלגנדיקס ;
;ער האָט כסדר געװועקט און געמונטערט,
באַגײסטערט און דערמוטיקט יידישע מו-
זיקיחברים צו שאַפן יידישע מוזיק. ..אָן
געבייזער און אָן פאָראורטײיל האָט ער
אויפריכטיק און ערלעך אָנגעוויזן װאָס
איז ריכטיק און װאָס איז אַ טעות. און
אויב ער האָט צו אַ יונגן מוזיקער-מחבר
געדאַרפט זיין אַ ביסל שטרענגער -- און
נישט וילנדיק יענעם דערצערנען און
דערמיט יענעם אפשר אַנטמוטיקן צוֹ
שאַפן, װאָס דורך דעם קען אפשר ליידן
די מוזיק-ליטעראַטור --- האָט ער ועגן
דעם עפנטלעך נישט געשריבן, נאָר גע-
שיקט אַ בריוול אַהים... יוסף גלאַטשטײן
איז געווען דער אמתער מורה-דרך. ער
איז געשטאַנען װוי אַ געטרייער שומר און
געהיט, אַז אַלע יידישע מוזיק-אינסטיטו-
ציעס זאָלן װאַקסן געזונטש".
ער איז געווען טעטיק אין דער איידישער
מוזיק-געזעלשאַפט? אין װאַרשע און האָט
אָנטײילגענומען אין אַלע געזעלשאַפטלעכע
איניציאַטיוועס, װאָס האָבן געהאַט אַ שיי-
213
כות צו יידישער מוזיק אין פּולן,
ער איז אומגעקומען אין װאַרשעווער
געטאָ,
יעקב פּאָט : שמועסן מיט יידישע שרייבער,
ניװדיאָרק 1954 (7' 82) ; מלך ניײשטאַט:
חורבן און אויפשטאַנד פון די יידן אין װאַרשע
(ז"ז 400, 401) ; רעד. ח. ש. קאַזשדאן : לע-
רער-יזכור-בוך (ז' 99) ; דוד אייזנשטאט און
א. פּראנער: אַלגעמײנער מוזיק-לעקסיקאַן
(ז' 168).
גלאַפבערג שמעון -- װיאָלאָנטשעליסט,
סאָליסט. געשטאַמט פון לעמבערג און
אויך דאָרט געלעבט און געלערנט. גש-
שפּילט אין אָרקעסטער פון אָפּערע און
אין רעסטאָראַנען.
גלעזער חנן (1904--1942) -- דיריגענט
פון כאָרן אין ווילנע. געבוירן אין ווילנע
און דאָרט געלערנט אין יידישן מוזיק-
אינסטיטוט. געװאָרן דיריגענט אין דער
גרויסער כאָרשול ;טהרת-הקודש? און
אויך אָנגעפירט מיט כאָרן אין שולן און
אין אָרגאַניזאַציעס,
ער איז דערמאָרדעט געװאָרן דורך די
נאַציס אין קאָוונע, אויפן ניינטן פאָרט,
נתן סטאָלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, (ז"ז
4, 72); ,די חזנים-וועלט", װאַרשע, נאַװועמ-
בער 1924 (ז' 22) ; נאָוועמבער 1938 (ז' 21) ;
ש. קאַטשערגינסקי: חורבן ווילנע (ז' 223) ;
רעד. לייזער ראַן: 25 יאָר יונג-ווילנע, (ז' 23) ;
ד, איײיזנשטאַט און א. פּראַנער : אַלגעמײנער
מוזיק-לעקסיקאָן (ז' 173).
געלבאָרט ישׂראלייהושע (1895--1942)
--- געזאַנגילערער אין יידישע שולן אין
לאָדזש. געבוירן אין אָזאָרקאָוו, אַ ברודער
פון באַקאַנטן יידישן מוזיקער אין אַמע-
ריקע מיכל געלבאַרט געלערנט מויק
אין לאָדזש און געװאָרן לערער פון געזאַנג
274
אין די יידיש-וועלטלעכע שולן אין דער
דאָזיקער שטאָט,
געטאָן זיין אַרבעט מיט גרויסער ליבשאַפט
צום יידישן ליד און צום יידישן קינד.
ער האָט אויך אַלײן קאָמפּאָנירט לידער
צו יידישע און העברעישע טעקסטן
אומגעקומען דורך די נאַציס אין איינער
פון די ,אַקציעס?. |
רעד. ח. ש. קאַזשדאַן : לערער-יזכור-בוך (ז'
5
געלברון אַרטור (11.7.1913 --) -- פיד-
לער, דיריגענט און קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן
און דערצויגן אין װאַרשע. אין די יאָרן
3+-1926 געלערנט דיריגענטור ביי
פּראָפעסאָר װאַלעריאַן בערדיאַיעו אין
דער װאַרשעװער קאָנסערװאַטאָריע. אַ גע-
וויסע צייט געשפּילט אין דער װאַרשעװער
פילהאַרמאַניע און שפּעטער געווען דירי-
גענט פון דער געזאַנגיגעזעלשאַפט ;אָר-
פעוש".
ביים אויסברוך פון דער ועלט-מלחמה
געווען אין אויסלאַנד. אין איטאַליע האָט
ער וייטער געלערנט קאָמפּאָזיציע ביי
2
|
ו
וֶ
1
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
ץוש
"יי יי א ל? אפאט .
קצול אי אואשטה אל :א
אַלפרעדאָ קאַסעלי און בערנאַרדינאָ מאָ-
לינאַרי, שפּעטער האָט ער נאָך דערגענצט
זיינע ידיעות ביי הערמאַן שערכן,
פון 1949 געפינט זיך אַרטור געלבורן אין
ישׂראל, װוּ ער האָט פאַרנומען און פאַר-
נעמט פאַרשידענע פּאָסטנס און איז ביזן
היינטיקן טאָג טעטיק אין מוזיק-לעבן פון
לאַנד,
1,ס;עענעם : 4ש13129702 266852/' 1,600
8א { אזא ש 001866 שי 0067 1 ש20180
,(זי 78) טאס1טי
געלערנטער קאַזימיעזש -- ינגער
פּיאַניסט. האָט געהערט צו די יונגע מו-
זיקער אין געטאָ, װאָס האָבן זיך אויס-
געצייכנט. די ,צענטראַלע אימפּרעזעס-
קאָמיסיע? אין ואַרשעװער געטאָ האָט
אויך אים צוגעצויגן צו עפנטלעכע אַרוס-
טריטן אויף פאַרשידענע קולטור-אונטער-
נעמונגען.
יאַנאַס טורקאָו : אַזױ איז עס געװען (ז"ז
2, 244).
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
גערט יעזשי (1908 -- ) --- קאָמפּאָזיטאָר
און דיריגענט. געבוירן אין טאַרנאָו. גע-
לערנט אין ווין. געווען שילער פון אַרנאָלד
שענבערג. פון 1933 דיריגענט פון אַן
אייגענעם אָרקעסטער ביי דער געזעל-
שאַפט פאַר פּראָדוצירן פּלאַטעס ;אָדעאָן".
אין די יאָרן 1929--1941 איז ער געווען
דיריגענט פון סימפאָנישן אָרקעסטער אין
לעמבערג, און פון נאָך דער מלחמה לעבט
ער אין קראָקע, װוּ ער אַנטװיקלט אַן
אַלגעמײנע ברייט-פאַרצווייגטע מויק-
טעטיקייט. פירט אָן מיטן אָרקעסטער פון
ראַדיאָ, טרעט אויף וי דיריגענט אויף
סימפאָנישע קאָנצערטן און איז דירעקטאָר
פון פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער אין
קראָקע.
יעזשי גערט האָט זיך שטענדיק פאַרנומען
מיט לייכטער מוזיק. שוין אין די סטו-
דענטישע יאָרן האָט ער זיך באַטײליקט
אין דזשאַז-אָרקעסטערס. ער איז געוען
דער קינסטלערישער פּראָטעקטאָר פון
דער אַמאַטאָרן-גרופּע ;שאַל?, װאָס איז
שפּעטער פאַרװאַנדלט געװאָרן אין איינעם
פון די בעסטע דזשאַזיקאָלעקטײון אין
קראָקע, ער האָט דערצויגן אַ גאַנצע פּלץ-
יאַדע מוזיקערס, אָנהענגער און בויער פון
דער דזשאַזימוזיק אין פּױלן.
ער האָט געשאַפן אַ סך קאָמפּאָזיציעס פאַר
דזשאַזיאָרקעסטער,
1, לקעי : 4עץ13128707 1266082' מ1,60
88 1 18א ש 201806 ש +צסטס 1 ש20180
-8טעס0 :88010881 .9 ;/'80) 1680
, (ז"ז 105, 129) 1822 161
גערטל מעכל -- מוזיקער, אָרגאַניזאַטאָר
פון קולטור-אונטערגעמונגען. געלעבט און
געווען טעטיק אויפן געביט פון מוזיק אין
הרוביעשאָװו. אַליין געשפּילט אויף אַ סך
215
אינסטרומענטן און פלעגט אויפטרעטן
סאָלאָ אויף פאַרשידענע קולטור-אונטער-
נעמונגען. ער האָט אָרגאַניזירט אין הרו"
ביעשאָוו אַ מאַנדאָלין-אָרקעסטער פון זי-
בעצן מענטשן. געווען באַליבט אין דער
שטאָט און געהאָלפן אָרגאַניזירן דאָס קול-
טור-לעבן.
רעד, ברוך קאַפּלינפקי ; פּנקס הרוביעשאָװ,
ארגון יוצאי הרוביעשאָוו, תל-אביב 1962 (ז"ז
2, 321, 423).
גערשטענקאָרן י. -- װאָליסט. מיט-
גליד פון מוזיק-סעקציע ביים ;עקספּערי-
מענטאַלן" טעאַטער אין װאַרשע. האָט
געלעבט אין װאַרשע און געלערנט מוזיק
אין דער מלוכישער קאָנסערװאַטאָריע.
נאָכן ענדיקן די פידל-קלאָס געהערט צו
דער יונגער גרופּע יידישע מוזיקער, װאָס
האָבן געשאַפן אַ מויק-סעקציע ביים
אַװאַנגאַרדישן ;עקספּערימענטאַלן טעאַ-
טער" אין װאַרשע.
געווען פון די אָנטײלנעמער אין דעם
קװאַרטעט, װאָס איז אָפט אַרױסגעטרעטן
אויף די מוזיק-אָוונטן,
גרינבאַל מלךדישמעון -- זינגער און חזן,
לירישער טענאָר. אַ געבוירענער אין
סטאַשעו. געפילט טיפע ליבשאַפט צו
מוזיק בכלל און צו געזאַנג בפרט. זעעג-
דיק, אַז די אַרומיקע האָבן נישט קיין פאַר-
שטענדעניש פאַר זיינע אַספּיראַציעס, איז
ער אַװעק קיין ווין.
מיט שווערער מי איז אים געלונגען צו
לערנען מוזיק. ער איז שפּעטער געװאָרן
אַ זינגער און חזן,
משה ראַטנבערג : מוזיקער, חזנים און מוזיק"
מעלאַמאַנען, ספר סטאַשוב, תליאביב 1962
(ז' 298).
276
דאָבזשיניעץ א. -- פידלער, קװאַרטע-
טיסט. געלעבט אין װאַרשע און געווען
אַ שילער פון פּראָפּעסאָר מ. שאַלעװסקי.
אָנטײילגענומען אין אַ שטרייך-קװואַרטעט,
װאָס האָט אויף אַ קאָנקורס פון קאַנסער-
װאַטאָריע-קװאַרטעטן אין קראָקע גענומען
דעם ערשטן פּריז,
א. דאָבזשיניעץ האָט געשטאַמט פון דער
באַקאַנטער מוזיקאַלישער דאָבזשיניעץ-
משפּחה אין װאַרשע און מ'האָט אים פאָר-
אױסגעזאָגט אַ גרויסע קינסטלער-קאַריע-
רע. ער האָט אויך געשפּילט אין יידישן
קאַמער-אָרקעסטער אונטער דער לייטונג
פון יונגן דיריגענט בער באַגאָן.
,די שול און די חזנים-וועלט", װאַרשע, אוי-
גוסט 1939 (|' 23).
דאָבזשיניעץ סטאַניפלאַו -- פידלער
און דיריגענט. געבוירן און דערצויגן אין
װאַרשע. געשטאַמט פון אַ משפּחה מוזי-
קער. געענדיקט װאַרשעװער קאָנסערװאַ-
טאָריע און געווען לאַנגיאָריקער אָרקעס-
טראַנט אין דער װאַרשעװער פילהאַר-
מאַניע.
געגרינדעט און לאַנגע יאָרן דיריגירט
ר פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
דעם בלאָז-אָרקעסטער פון ,מכבי" אין
װאַרשע.
דאַװידאַװיטש-ליכטערמאַן סאָניאַ --
פּיאַניסטין, אַקאָמפּאַניאַטאָרין. טאָכטער
פון באַקאַנטן דיריגענט פון כאָר אין דער
;נאָזשיק?-שול אין װאַרשע, פרוי פון
צווייטן חזן אין דער זעלביקער שול. גע-
בוירן און דערצויגן אין װאַרשע. געלערנט
פּיאַנאָ אין דער מלוכישער קאָנסערװאַ-
טאָריע, האָט זיך ספּעציאַליזירט אין אַ-
קאָמפּאַנירן און פלעגט באַגלײטן די גרעס-
טע זינגער אויף זייערע קאָנצערטן אין
װאַרשע,
סאָניאַ דאַװידאָוויטש-ליכטערמאַן איז געי
ווען אַ טיפע קענערין פון יידישער מוזיק,
זי איז אויך געווען אַ טעטיקע מיטגלי-
דערין פון דער ,געזעלשאַפט פאַר פאַר-
שפּרײיטן יידישע מוזיק" אין װאַרשע.
יאָנאַס טורקאָוו : אַזױ איז עס געווען (ז' 244).
,די חזנים-ווצלט", װאַרשע יאַנואַר 1925 (ז'
8 ; ,די שול און די חזנים-וועלט", װאַרשע
פעברואַר 1939 (ז' 23).
דאַטינער הערמאַן, ד"ר -- פּיאַניסט,
אַקאָמפּאַניאַטאָר און מוזיק-עסקן. ברודער
פון זינגער לעאַן דאַטינער. געווען אין
װאַרשע אַקטיוו אין דער יידישער מוזיק"
געזעלשאַפט און אָנטײילגענומען אין קול-
טור-אונטערנעמונגען. אָפט אַרויסגע-
טרעטן וי אַקאָמפּאַניאַטאָר פון קאַמע-
ראַלע מוזיק-אַנסאַמבלען.
,1901-1931 108/822008184 18מסמזיזגמוניז
, (ז' 35)
דאַטינער לעאָן -- זינגער. פון קינדווייז
אָן ליב געהאַט מוזיק און געזונגען אין
כאָרן. ווען ער האָט באַקומען זיין באַס-
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
שטימע, האָט ער זי געלאָזט בילדן און
שפּעטער פלעגט ער איפטרעטן איף
קאָנצערטן װי סאָליסט,
געווען אַ מיטגליד פון שניאור-כאָר אין
װאַרשע און איינער פון דער גרופּע סאָ-
ליסטן ביים כאָר. זיין שטימע איז געווען
פון אַ זעלטן שיינעם טעמבער. ער איז
געווען ספּעציאַליזירט אין זינגען אַריעס
פון אָפּערעס און לידער פון קלאַסישן רע-
פּערטואַר,
לעאָן דאַטינער איז געווען אַ באַקאַנטער
ציוניסטישער עסקן אין װאַרשע. ער איז
געווען לאַנגיאָריקער מיטגליד פון דער
קהילה-פאַרװאַלטונג אין װאַרשע און אַק-
טיווצר טוער און מיטפירער פון גרויסן
יידישן פאָלקסכאָר,
;די חזנים-וועלט", װאַרשע נאָוועמבער 1932
(זי 9),
דאַליצקאַ הילדאַ -- זינגערין, דראַמאַ-
טישער סאָפּראַן. באַקאַנט געווען פון אירע
6
אַרױסטריטן אויף עפנטלעכע קאָנצערטן
אין װאַרשע,. רעפּערטואַר האָט זי גע-
שעפּט פון קלאַסישן און יידישן ליד,
אַ דאַנק איר שיינער שטימע און אינטע-
רעסאַנטער אינטערפּרעטאַציע האָבן אירע
211
קאָנצערטן געצויגן יידישע און פּוילישע
צוהערער,
דאַרגוזשאַנטקי משה (1867--19230) --
דיריגענט, געזאַנג-לערער און מוזיקירץ-
צענזענט. געבוירן אין אָלקעניק ביי טראָק,
געלערנט אין ווילנע. געענדיקט א גימ-
נאַזיע און גלייכצייטיק געלערנט מזיק,
געזונגען ביי די חזנים קופּער און ראַבי-
נאָוויטש אין קאָווגע.
ווען א. מ. בערנשטיין האָט פאַרלאָזט ריגע
און איבערגענומען חזנות אין דער ;טהרת-
קודש"-שול אין ווילנע, האָט ער רעקאָ-
מענדירט זיין חבר אויפן פּאָסטן פון כאָר-
דיריגענט ביים חזן ברוך לייב ראָזאָווסקי.
שפּעטער האָט ער איבערגענומען די ליי-
טונג פון כאָר אין דער גרויסער סינאַ-
גאָגע אין לאָדזש, װוּ עס איז געווען חזן
חלל אַלטערמאַן,
גלייכצייטיק איז ער געווען לערער אין
יידישע שולן און האָט אָנגעפירט מִיט
כאָרן. אַ געוויסע צייט אויך דיריגירט
מיט די כאָרן ,,עכאָ" און ,;לוטניאַ".
משה דאַרגוזשאַנסקי איז אויך געוען אַ
מיטאַרבעטער פון דאָס נייע פּאָלקסבלאַט
אין לאָדזש. ער האָט געשריבן מוזיק-
רעצענזיעס, וי אויך דערציילונגען וועגן
חזנים און מוזיקער.
*
דער רעדאַקטאָר פון די שול און די
חזנים-וועלט, פ. מילאַקאָווסקי, האָט גע-
שריבן פאָלגנדיקס וועגן דאַרגוזשאַנסקי:
2. דער דאָזיקער דיריגענט, וועלכער איז
גוט באַקאַנט אין דער יידישער מוזיקאַלי-
שער װעלט, איז אַ יחיד במינו. ער איז
אַ געװאַלדיקער עסטעטיקער אין געזאַגג,
אַ מפונק אין יעדער קלענסטער פראַזע,
און דעריבער, װער עס הערט זיין כאָר,
218
ווערט מיטגעריסן מיט זיין געזאַנג".
און אין אַן אַנדער אָרט שרייבט ער :
4 יאָר ,ציט? דאַגוזשאַנסקי ;די גלאָקן?
פון דער לאָדזשער סינאַגאָגע. און אַלץ
שטיל אָן געפּילדער, אָן זעלבסטרעקלאַמע,
ביי די ערגסטע מאַטעריעלע באַדינגונגען
און קיינער קלערט נישט און טראַכט נישט
וועגן אים".
א
משה דאַרגוזשאַנסקי האָט דערצויגן אין
לאָדזש אַ גאַנצן דור יידישע מעלאָמאַנען
און מוזיקיעסקנים. סיי אין כאָר פון דער
סינאַגאָגע, סיי אין ,הזמיר"-כאָר, האָט
ער שטענדיק געזאָרגט פאַר נאָכװוּקס און
פאַר אויפהאַלטן יידישע מוזיק אין לאָדזש,
נתן סטאַלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאַָ-
ראָנטאָ 1957 ; 9. מילאַקאָװפקי: יום-כיפּור
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אין לאָדזש, ,די שול און די חזנים-וועלט",
װאַרשע אָקטאָבער 1937 (ז"ז 10, 11) ; לעקי
טיקאָן פון דער נייער יידישער ליטעראַטול
ניו-יאָרק 1958 (ז' 456).
דאַרעמבוס נחמן -- פאָר-דיריגענט,
געבוירן און דערצויגן אין זאַקראָטשים,
ביי װאַרשע. געהאַט איינגעבוירענע פעי-
קייטן צו מוזיק. געזונגען ביי חזנים און
ביי זיי באַקומען ידיעות וועגן די יסודות
פון מוזיק. געפירט אַ כאָר אין פּלאָנסק
און בעת די מלחמה-יאָרן, זייענדיק אין
רוסלאַנד, געגרינדעט אַ יידישן כאָר אין
מאַגניטאָגאָרסק.
נאָכן צוריקקומען קיין פּוילן געפירט
אַ כאָר אין װאַלבזשיך, װאָס איז געשטאַ-
נען אויף אַ הויכן קינסטלערישן ניװאָ,
געפינט זיך היינט אין ישׂראל,
נ. דאָרעמבוס בעתן דיריגירן מיט אַ יידישן פאָלקסכאַר
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
דובקאָוופקי דאָראַ -- זינגערין, לירי-
שער סאָפּראַן. געשטאַמט פון כעלם. פון
דער נאַטור געהאַט אַ גוטן שטימע-מאַ-
טעריאַל און געלערנט מוזיק. אָנערקענט
געווען וי אַן ערנסטע זינגערין און אַרויס-
געטרעטן אין די גרעסטע שטעט מיט
געזאַנג-רעטשיטאַלן.
רעד. מלך באַקאלטשוק-פעלין : יזכור-בוך
כעלם, כעלעמער לאַנדסמאַנשאַפט אין יאָהאַ-
נעסבורג 1954 (ז' 258).
דורמאַשקין װאָלף (1914 -- 1944) --
פּיאַניסט, אַקאָמפּאַניאַטאָר און דיריגענט,
געבוירן אין ווילנע. אַ זון פון חזן און די-
ריגענט-לערער עקיבא. ביי פיר יאָר אָנ-
געהויבן לערנען פּיאַנאָ און שוין אַלס
קינד אַרױסגעטרעטן אויף קולטור:אוג-
טערנעמונגען. ביי זעכצן יאָר האָט ער
געענדיקט די העברעישע גימנאַזיע און
אין יאָר 1927 האָט ער אַבסאָלװירט די
מלוכישע מוזיק-קאָנסערװאַטאָריע אין
ווילנע. אין די יאָרן 1927---1929 איז ער
געווען אין װאַרשע און געלערנט דירי"
גענטור ביי פּראָפ' װאַלעריאַן בערדיאַיעוו,
דער אויסברוך פון דער מלחמה האָט אים
צוריקגעברענגט קיין ווילנע, װוּ ער איז
באַלד נאָמינירט געװאָרן װי דיריגענט
פון סימפאָנישן אָרקעסטער אין דער
שטאָט. גלייכצייטיק האָט ער געלערנט
געזאַנג אין די יידישע שולן, געגרינדעט
און געפירט כאָרן און געשטעלט די אָפּע-
רע ;אַאידאַ* פון ווערדי אויף יידיש. און
אַזױ איז ער אין משך פון צויי יאָר
געווען דער טיכטיקסטער מוזיקער אין
כאָוויעטישן ווילנע.
ווען עס זענען געקומען די טעג פון דער
נאַצי-אָקופּאַציע און ס'איז געשאַפן גע-
װאָרן דאָס געטאָ, האָט װאָלף דורמאַשקין
219
באַשלאָסן צו גרינדן אַ יידישן אָרקעסטער,
מ'האָט געדאַרפט האָבן אַ פּיאַנאָ. יידישע
מוזיקער, װאָס האָבן געאַרבעט אין דער
שטאָט אויף פאַרשידענע צװאַנגס-אַרבעטן
האָבן אין אַ לידיקער דירה געפונען
אַ פּיאַנאָ און באַשלאָסן זי איבערטראָגן
אין געטאָ אַרײן. יעדער האָט בגניבה גע-
ברענגט אַ טייל. ספּעציאַליסטן האָבן די
טיילן צונויפמאָנטירט און װאָלף דורמאַש-
קין האָט געקענט אָנהייבן זיין מוויקאַ-
לישע אַרבעט. אָנגעהויבן האָט ער מיט
אַ גרופּע פון זיבעצן אָרקעסטראַנטן און
שפּעטער איז עס געװאָרן אַ סימפאַנישער
אָרקעסטער פון פערציק מוזיקער.
דער דערעפענונגס-קאָנצערט איז פאָרגע-
קומען דעם 15טן מאַרץ 1942 און וי"
טערדיקע קאָנצערטן זענען פאָרגעקומען
ביי פינף און דרייסיק. צװישן די געָ-
שפּילטע שאַפונגען זענען געװען: די
פינפטע סימפאָניעס פון טשיקאָווסקי,
דװאָזשאַק און בעטהאַװען,. דער פּיאַנאָ-
קאָנצערט ע-מאָל פון שאָפּען, אוווערטורע
צו ,פיגאַראָס חתונה" פון מאָצאַרט, ;די
ניט-פאַרענדיקטע סימפאָניט" פון שובערט
און די ניינטע פון בעטהאָווען. אַחוץ די
;גרויסע קאָנצערטן", האָט ער אויך אָר-
גאַניזירט קאָנצערטן פון קאַמעראַלן כאַ-
ראַקטער און רעטשיטאַלן פון די פעיקע-
רע אינסטרומענטאַליסטן.
װאָלף דורמאַשקין איז אויך געווען שע-
פעריש אויפן געביט פון קאָמפּאָזיציע.
ער האָט אָנגעשריבן אַן ;עלעגיע אויף
פּאָנאַר", פאַר וועלכער ער האָט באַקומען
אַ געטאָדפּרעמיע פאַר מוזיק, מוזיקאַלישע
אילוסטראַציעס צו דוד פּינסקיס ,היהודי
הנצחי", װאָס איז געשפּילט געװאָרן דורכן
העברעישן דראַמאַטישן קרייז ביי /ברית
עברית עולמית" און ער האָט אַראַנזשירט
280
פאַר כאָר די אַלע לידער, װאָס ער האָט
אויסגעפירט מיטן גרויסן העברעישן כאָר,
דער דאָזיקער כאָר, װאָס איז אָרגאַניזירט
געװאָרן דורך ;ברית עברית עולמית"
און האָט געציילט איבער הונדערט מאַן
איז געשטאַנען אויף זיער אַ הױכן
קינסטלערישן ניװאָ. צו די געזונגענע
העברעישע לידער האָבן געהערט: גירו-
שלים, ירושלים !, , אומרים ישנה ארץ",
;עלי להבה" און בעיקר -- חלוצישע,
תימנישע, חסידישע און שירי"עם פון
ח. נ. ביאַליק.
װאָלף דורמאַשקין איז איבערגעשיקט גע-
װאָרן קיין עסטאָניע און לויט ידיעות,
װאָס שטאַמען פון זיינע ביים לעבן אי-
בערגעבליבענע שװועסטער, איז ער דער-
מאָרדעט געװאָרן אין טאָג פון זיין באַ-
פרייונג: דעם 19טן סעפּטעמבער 1944
האָבן אים נאַצישע ס.ס,-לייט אומגעבראַכט
אויף אַ בעסטיאַלישן אופן,
צ
װואָלף דורמאַשקין האָט געהערט צו די
אויפגייענדיקע טאַלענטן אויפן געביט פון
מוזיק אין פאַרמלחמהדיקן פּױלן, װאָס
אַחוץ איינגעבוירענע באַגאַבונג האָבן זי
אויך פאַרמאָגט אַ סך עמאַציאָנעלע און
גייסטיק-אינטעלעקטועלע כוחות. האָט ער
זיך לייכט געקענט געפינען זיין בכבודיקן
אָרט אין דער אַלגעמײנער מויק פון
לאַנד,. ער האָט זיך אָבער געקלאַמערט
אין יידישן מעלאָס.
נאָך מער. ער איז געווען אונטער דער
השפּעה פון דער ציוניסטישער, לירישער
ראָמאַנטיק און האָט געטרוימט ועגן אַ
נייער יידישער מוזיק, װאָס זאָל אין זיך
אַרײיננעמען די קלאַנגען פון אַלע יידישע
דורות.
ליידער איז אים דאָס נישט געגעבן גע-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
װואָרן צו דערלעבן. זיינע פליגלען זענען
אונטערגעהאַקט געװאָרן, איידער ער האָט
אָנגעהויבן צו פליען.
א. סוצקעווער : פון ווילנער געטאָ (ז' 106) ;
רעד. ח. ש. קאזשואַן: לערערייזכור-בוך
(ז' 125) ; ד"ר מאַרק דװאָרזשעצקי : ירושלים
דליטא אין קאַמף און אומקום (ז"ז 2467244,
3, 259) ; הערמאַן קרוק : טאָגבוך פון וויל-
נער געטאָ (ז"ז 235, 244, 329, 560, 5170) {
ש. קאַטשערגינסקי : חורבן ווילנע (ז"ז 223,
4) ; רעד. לייזער ראן : 25 יאָר יונג-ווילנע
(ז' 23) ; נתן סטאַלניץ: נגינה אין יידישן
לעבן, טאָראַנטאָ 1957 (ז"ז 11 72, 16).
61ץיעם : 1312870298 118046182' 160
אא { אזא שש 001806 שש שססס 1 2010
| ,זי 62) 1611
דורמאַשקין עקיבא -- דיריגענט, קאָמ-
פּאָזיטאָר און חזן. פאָטער פון װאָלף.
געווען אַ גוטער מוזיקער און טעטיק אויף
אַ סך אָפּשניטן פון יידישער מוזיק. אין
דער צייט פון דער ערשטער וועלט-מל-
חמה געווען אין ראַדאָם, װוּ ער האָט אַנט-
וויקלט אַ מזיקאַלישע טעטיקייט צווישן
דער יוגנט. שפּעטער איז ער געווען חזן
אין ווילנע, װוּ ער האָט אויך געפירט
כאָרן און געאַרבעט אין די שולן וי לע-
רער פון געזאַנג,
ער האָט קאָמפּאַנירט העברעישע לידער
און זיי פאַרשפּרײט אין די שולן און אין
די יוגנט-אָרגאַניזאַציעס. אַ דאַנק דעם
געווען באַליבט צװוישן דער גאַנצער יידי-
שער באַפעלקערונג.
ער איז אומגעקומען אין ווילנע,
נתן סטאַלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאָ-
ראָנטאַָ 1957, (ז"ז 72, 76, 172, 187) ; רעד.
ח. ש. קאזשדאן : לערער-יזכור-בוך פון צישאַָ
שולן אין פּולן (ז' 126) ; ,די חזנים-וועלט"
װאַרשע מאַי 1934 (ז' 20) ; ש. קאטשערגינ-
פקי : חורבן-ווילנע (ז' 223).
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוױלן
דיאַמאַנט אַלאַ -- זינגערין, סאַליסטין,
קאָלאָראַטור-סאָפּראַן, געלעבט און גע-
לערנט אין לאָדזש. געווען אַ זינגערין אין
כאָר ;הזמיר", שפּעטער געװאָרן סאָ-
ליסטין,
ווען דיריגענט יצחק זאַקס האָט אין יאָר
8 געשטעלט די אָפּערע ,טראַװיאַטאַ",
האָט זי געזונגען די הױפּטראָל פון װיאַ-
לעטאַ. זי האָט געהאַט גרויסע דערפאָלגן,
;די שול און די חזנים-וועלט" װאַרשע, מאי
8 (זי 19) ; א. װאָלף יאַסני : די געשיכטע
פון יידן אין לאָדזש אין די יאָרן פון דער
דייטשישער יידן-אויסראַטונג, י. ל. פַּרץ-
האבער לעאַפּאַלד -- פּיאַניסט. אָרגאַ-
ניזאַטאָר פון דזשאַזיאָרקעסטערס. געלעבט
אין קראָקע און שטודירט אויפן דאָרטיקן
אוניווערסיטעט. גלייכצייטיק זיך פאַרנו-
מען מיט מוזיק און אין דִי סטודענטישע
יאָרן אָרגאַניזירט פאַרשידענע אָרקעס-
טער-גרופּעס,
פון אַזאַ סטודענטישן אַמאַטאָרן-אָרקעס-
טער איז אַנטשטאַנען דער אָרקעסטער
;שאַל, וועלכער איז שפּעטער געװאָרן
איינער פון די בעסטע דזשאַזיאָרקעסטערס
אין קראָקע, לעאָפּאָלד האַבער איז געווען
דער פּיאַניסט פון דעם אָרקעסטער,
,(זי 105) 2222 8461טעס0ס :28601108581 .1
האַלבער קובמא -- פידלער. מיטבאַטײ-
ליקטער אין דזשאַזיאָרקעסטערס. געלעבט
אין פאַרשידענע שטעט און געשפּילט אין
נאַכט-קלובן. פלעגט אויך איבעראַרבעטן
און אַראַנזשירן לידער פאַר דזשאַזיאָר-
קעסטערס,
אַװעקגעפאָרן קיין אַמעריקע.
281
פאַרלאַג, ישׂראל 1960, ערשטער באַנד (ז"ז
1, 354, 427, 428).
דראָבנער מיעטשיטלאַװ -- פּעדאַגאָג
און מוזיק-טעאָרעטיקער. זון פון סאָציאַ-
ליסטישן פירער. געלעבט און געלערנט
אין קראָקע. געענדיקט די דאָרטיקע מלו-
כישע מוזיק-קאָנסערװאַטאָריע, קלאַס פון
קאָמפּאָזיציע,
געפינט זיך היינט אין פּױילן, װוּ ער
געהערט צו די, װאָס שטייען אין שפּיץ
פון דער מזויקאַלישער דערציונג אין
לאַנד.
האַללער טינקא -- זינגערין און געזאַנג-
לערערין. געבוירן אין סטאַניסלאַװאָוו און
דאָרט געלערנט אַלגעמײנע לימודים און
געזאַנג. שפּעטער איז זי אַװעק קיין ווין
און געענדיקט די דאָרטיקע מוזיק-אַקאַ-
דעמיע.
זי איז געווען אַ זינגערין פון קלאַסישע
לידער. נאָכן צוריקקומען קיין סטאַניסלאַ-
װאָוו איז זי געווען געזאַנג-פּראָפּעסאָרין
אין דער מוזיקשול אויפן נאָמען פון סט,
מאָניושקאָ,
האַלפּערין הענריק (1896 --) -- װיאָלי-
ניסט און דיריגענט. געבוירן אין װאַרשע
און געלערנט אין דער מלוכישער קאָנ-
סערװאַטאָריע אין דער זעלביקער שטאָט,
לאַנגע יאָרן איז ער געװען טעטיק אין
בערלין, אַרױסטרעטנדיק אין פאַרשידענע
אָרקעסטערס. אין יאָר 1926 איז ער צו-
ריקגעקומען קיין פּױלן,
ער האָט געגרינדעט און דיריגירט אַ קאַ-
מער-אָרקעסטער, װאָס איז אָפט אַרױס-
282
געטרעטן מיט קאָנצערטן אין דער פיל-
האַרמאָניע אין װאַרשע. איז אַװעק קין
אַמעריקע.
1 עקעט : 4ש131848202 982ו866' 60 1
8 1 212 שי 201506 טי זָסמס 1 {ס18{סע
-166 : 8160861/)161108 {;96'1) 016
-1261 ,213814 401 מג מ2066 66 1600צ
(ז'100) 1941 מג
האַלפּערן מאַקסימיליאַן (1869 --:) ---
קאָנטראַבאַסיסט, דיריגענט פון רעוי-
טעאַטערס. געבוירן אין לובלין. געלערנט
און געענדיקט דעם װאַרשעװער מוזיק-
אינסטיטוט אין יאָר 1891, פון דעמאָלט
אָן האָט ער געשפּילט אויף קאַנטראַבאַס
אין גרויסע אָפּערע-טעאַטער אין װאַרשש
און אין אַנדערע גרעסערע שטעט פון צאַ-
רישן רוסלאַנד,
פון 1921 --- כסדר אין װאַרשע. לאַנגע
יאָרן געשפּילט אין פילהאַרמאָנישן אֶר-
קעסטער, אין די יאָרן 1926 -- 1927 די-
ריגירט מיט סימפאָנישע קאַנצערטן פאַר
יוגנט אין באַקאַנטן טעאַטער ;נאָװאָש-
טשי". ער איז אויך געווען דיריגענט פון
רעווי-טעאַטערס אין װאַרשע.
1עעצעם : 4ץ13145702 8660182' 60 1
8 1 818 שש 201806 טי זשסטס 1 ש20180
,(ז' 96) 401611
האָלצמאַן לודוויג (1889 -- 1942) --
װיאָליניסט און דיריגענט. געבוירן אין
אַ שטעטל ביי װאַרשע, געלערנט אין חדר
און דערנאָך אין אַ מיטלשול אין װאַרשע.
גלייכצייטיק געלערנט פידל און שפּעטער
אַרױסגעפאָרן קיין פּאַריז, װוּ ער האָט
געלערנט ביי פּראָפּ. זשאַק טאַרבאָ. נאָכן
צוריקקומען קיין פּוילן געװאָרן סאָליסט
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אין דער װאַרשעװער פילהאַרמאָניע. אַ-
חוץ דעם פלעגט ער אָפט אַרױסטרעטן וי
דיריגענט פון סימפאָנישע קאָנצערטן
זיינע אויפטריטן האָבן שטענדיק אַרױס-
גערופן אינטערעס צווישן די מוזיקאַלישע
קרייזן און האָבן אים געברענגט גרויס
אָנערקענונג,
פאַרן אויסברוך פון דער מלחמה איז ער
אײינגעלאַדן געװאָרן דורכן ארץ-ישׂראל-
דיקן פילהאַרמאַנישן אָרקעסטער אויף אַ
סעריע קאַנצערטן, עס איז שוין אָבער
געווען צו שפּעט דעם באַזוך צו רעאַלי-
זירן. ער איז געבליבן אין װאַרשע.
ער האָט אָנטײילגענומען אין קולטור-לעבן
פון געטאַ און אָפט געשפּילט אויף די
קולטור-אונטערנעמונגען פון דער ידי-
שער קולטור-אָרגאַניזאַציע. מיטן פאַר-
ערגערן זיך פון דער סיטואַציע האָט ער
צוזאַמענגעשטעלט אַן אָרקעסטער מיט
וועלכן ער האָט דיריגירט אויף די הייף
און אויף די גאַסן,
ער איז אומגעקומען אין טרעבלינקע און
זיין נאָמען פיגורירט אין דער רשימה פון
קולטור-מענטשן, װאָס איז צונויפגע-
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
שטעלט געװאָרן דורך ד"ר עמנואל ריג-
געלבלום.
מלך נײישטאַט : חורבן און אויפשטאַנד פון
די יידן אין װאַרשע (ז"ז 312, 428, 429) ; יאַ-
נאָס טורקאָװו ; אַזױ איז עס געווען (ז"ז 204,
4),
,1901-1931 102182860812ר 12תסמתיזהמווין
(ז"ז 18, 19)
האַמערמאַן ישׂראל (1914 -- 1943) --
פּיאַניסט, אַקאָמפּאַניאַטאָר און דיריגענט.
געבוירן און געלערנט אין װאַרשע. גע
ווען געבונדן דורך משפּחה-פעדעם מיט
די באַקאַנטע אין װאַרשע קינסטלער-פאַ-
מיליעס אסתר רחל קאַמינסקי, שמעון
פּולמאַן און ד"ר אָװוסעי ביעלענקי (דעם
לעצטנס טאָכטער איז געווען זיין פרוי).
געלערנט מוזיק אין דער װאַרשעװער
מלוכישער קאַנסערװאַטאָריע, פּיאַנאָ בי
פּראָפּעסאָר זביגניעוו דזשעוויעצקי און
דיריגענטור ביי װאַלעריאַן בערדיאַיעװ.
שוין דעמאָלט אַרױסגעטרעטן וי אַקאָמ-
פּאַניאַטאָר פון זינגערס-סאָליסטן און
קאָנצערטיסטן. אויך געווען טעטיק אין
דער מוזיק-סעקציע פון ,עקספּערימענ-
טאַלן טעאַטער".
אין די יאָרן 1929--1941 איז ער געוען
אין לעמבערג, פאַרנעמענדיק דעם הויכן
אָמט פון דיריגענט אין ;טעאַטער פון
אָפּערע און באַלעט?. ער איז צוריקגעקו"
מען קיין װאַרשע און האָט זיך מיט ברען
אַרײינגעװאָרפן אין קולטור-מוזיקאַלישן
לעבן פון געטאָ, דיריגירט קאָנצערטן פון
סימפאָנישן אָרקעסטער אין אָפט באַגלײט
סאָליסטן אויף זייערע רעטשיטאַלן און
קלענערע אויפטריטן,
א
פון די
קינדער-יאָרן אָן אַרױסגעװיזן
283
איינגעבוירענע פעוקייטן צו מוזיק. ליב
געהאָט צו זיצן שעהען ביי דער פּיאַנאַ
און קאָמפּאָנירן לידער. צוליב שווערע
מאַטעריעלע באַדינגונגען אָנגעהויבן פרי
אַרבעטן פּראָפּעסיאָנעל און אין משך פון
אַלע לערן-יאָרן פאַרדינט אויף זיין קיום,
ער פלעגט געבן לעקציעס פּיאַנאָ, צו-
גרייטן זינגערס צו זייערע אַרױסטריטן
און אַקאָמפּאַנירן געזאַנג-קאָלעקטיון און
באַלעט-גרופּעס בשעת זייערע פּראָבעס.
4 אוא 4.4 5
ם א = } = 2,
2 2א8ז8ס 602
"יס 6
יפֶם 12 . 0 .יז ,1 1933 024ע2ו 25 ,0 3018ט80 על
6 0410461210
ווא וואווטץ ואווא ויז
זאָל פון קיגאָ
,ס פל ענ די ד"
סענאַטאָ? 'ספע 39
ש בּ ת, דעם 55 מערץ 3, פּיגקטלעך 2 בײטאָג
קומט פגָר דער
?= גרויסעך
מוזיל - פר'מארגן
יזייר
אין פראָגראַכם ;
שטפונגען פוּן בּעטהאָון,
טשייקאָווסקי, ראָסיני,
וויצנאַווסקי, שוּבּערט,
בּיוע, שציפער אוּן
צנדערע. (ההההאם
ישׂראל האַמערמאַן האָט זיך קונה שם
געווען וי איינער פון די בעסטע פּיאַנאָ-
באַגלײטער אין װאַרשע. טראָץ דעם אַנ-
טיסעמיטישן קורס אין דער פּילישער
מוזיקוועלט, האָט מען אים אָפט איינגע-
לאַדן צו שפּילן מיט די בעסטע װירטואָזן-
פידלער און זינגער, אויסלענדישע געסט,
װאָס האָבן באַזוכט פּוילן.
284
ישׂראל האַמערמאַן האָט אין זיינע יונגע
יאָרן נישט באַקומען קיין יידישע דער-
ציונג און איז געווען ווייט פון די יידישע
גייסטיקע װוערטן. ווען ער האָט, אונטער
דער השפּעה פון שטייגנדיקן אַנטיסשמי-
טיזם, געזוכט צו דערנענטערן זיך צו דער
יידישער מוזיק, האָט ער דערפילט דעם
דאָזיקן בלויז. ער האָט פאַרשטאַנען, אַז
אויב וויל ער זיין שעפעריש אויפן געביט
פון דער יידישער מוזיק, מוז ער דער-
קענען, כאָטש אין אַ געוויסער מאָס, אויך
די אַלגעמײינע גייסטיקע אוצרות פון דער
יידישער קולטור-ירושה. ער האָט אין די
שפּעטערדיקע דרייסיקער אָרן אָנגע-
הויבן דעריאָגן דאָס, װאָס ער האָט פאַר-
נאַכלעסיקט אין דער פאַרגאַנגענהײט. ער
איז איינציקווייז אַריין אין תחום פון
יידישן לעבן און איז געװאָרן אַקטיוו אין
דער יידישער מוזיקאַליש-קינסטלערישער
וועלט,
אין די שווערע געטאָ-טעג האָט ער גע-
הערט צו די, װאָס האָבן מיט זייער אָנ-
שטרענג און מסירת'נפש געברענגט
טרייסט און דערמוטיקונג די אַלע, װאָס
האָבן געקעמפט פאַר אַ מינוט לעבן,
ער איז אומגעבראַכט געװאָרן דורך די
נאַציס,
יאָנאס טורקאָו : אַזױ אין עס געוען (ז'ז
4 42)ן; מאַנגער-טורלאָו-פּערענסאַן :
יידישער סעאַטער אין אײיראָפּע (ז' 402).
1),סעעיעם : 4ע13129202 866082' 1,600
8 1 2618 שש 201806 שי צססס 1 ש20180
;(ז' 96) 16160טט
האָפּמאן טאָביאַשישמעון -- זינגער,
לירישער טענאָר. ברודער פון דייר שלמה
האָפּמאַן, געלערנט און געווען טעטיק אין
װאַרשע. סאָליסט פון כאָרן און אַ טעטי-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
קער מיטגליד פון דער מוזיק-געזעלשאַפט
; טאָן* (-000ע8א זזסטס סשספעלצגטיסד
31) אין ואַרשע.
האָפּמאַן יאַן -- פּיאַניסט, שאָפּעניסט,
פּעדאַגאָג. זון פון יהודה-יוליוש. געבוירן
און געלערנט אין קראָקע. אין 1928 גראַ-
דוירט געװאָרן אין דער מלוכישער קאָנ-
סערװאַטאָריע אין קראָקע. געווען אויס-
געצייכנטער שאָפּעניסט און עטלעכע מאָל
פּרעמירט געװאָרן,
געפינט זיך אין קראָקע. געהערט צו די
אָנפירנדיקע פּראָפּעסאָרן פון פּיאַנאָיקלאַס
אין דער מלוכישער קאַנסערװאַטאָריע.
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
האָפּמאַן יהודה"יוליוש (1878-- 1941)
--- מוזיקער, דיריגענט און קאָמפּאָזיטאָר.
געבוירן אין אָדעס און שפּעטער זיך באַ-
זעצט אין קראָקע. אָנגעפירט גאַנצע יאָרן
מיט אַן אָרקעסטער, װאָס פלעגט שפּילן
אין נאַכטקלובן און אויף טעאַטער-פאָר-
שטעלונגען.
געווען אַן אינטימער פריינד פון מרדכי
געבירטיג, פאָרמירט זיינע לידער און זי
פאַרשריבן מיט נאָטן. די טעכטער זיינע
-- יוליאַ און האַנקאַ -- האָבן געראַטע-
וועט די מוזיקיירושה פון געבירטיגן און
נאָך דער מלחמה זי איבערגעגעבן צו דער
דיספּאָזיציע פון דער היסטאָרישער קאָ-
מיסיע אין קראָקע.
אָנגעהאַלטן אַלע יאָרן חברישע באַציונגען
מיט מרדכי געבירטיג און צוזאַמען מיט
אים געווען טעטיק אין דער סאָציאַליס-
טישער גרופּע ,ברידערלעכקייט" אין
קראָקע. אין 1941 איז ער אַרויסגעפירט
געװאָרן קיין אוישוויץ, װוּ ער איז דער-
מאָרדעט געװאָרן.
זיינע דריי געראַטעװעטע קינדער, יוליאַ,
האַנקאַ און יאַן זענען געבליבן לעבן און
געפינען זיך אין קראָקע.
285
מרדכי געבירטיג : העירה בוערת, תל-אביב
7 (/ז' 79) ; מרדכי געבירטיג : ס'ברענט,
קראָקע 1946 (זי 7).
האַפּמאן מיעטשיםלאַװ"מיעטעק --
פּיאַניסט, אַקאָמפּאַניאַטאָר. זון פון יהודה-
יוליוש און יינגערער ברודער פון יאַן. גע-
בוירן און געלערנט אין קראָקע. געווען אַ
שילער פון זיין ברודער יאַן. מיטגעשפּילט
מיט פאַרשידענע אָרקעסטערס וי פּיאַ-
ניסט. געווען אַ פעיקער אַקאָמפּאַניאַטאָר
און באַגלײט זינגער-סאָליסטן,
ביים אויסברוך פון דער מלחמה איז ער
אַנטלאָפן קיין לעמבערג, װוּ ער איז שפּע-
טער אומגעקומען דורך די נאַציס,
האַפּמאַן שלמה, ד"ר (1909--) --- קאָמ-
פּאָזיטאָר, מוזיקאָלאָג און פּעדאַגאָג. גע-
בוירן אין װאַרשע און אין די קינדער.
יאָרן געזונגען אין כאָר פון דער גרויסער
סינאַגאָגע אויף טלאָמאַצקע ביי די דירי-
גענטן לעאָ ליאָוו, יצחק שלאָסבערג און
דוד אײיזנשטאַט. געווען אַ שטובמענטש
ביי אייזנשטאַטן און פלעגט אים העלפן
286
איבערשרייבן און באַאַרבעטן פּאַרטיטו-
רעס. אין דער זעלביקער צייט געווען אַן
איינגייער אין דער שטוב פון הרב יצחק
ניסענבוים, וועמענס אַדאָפּטירטער זון
איז געווען זיין נאָענטסטער חבר. דאָס
הויז פון דעם באַרימטן רב, איינער פון
די פירער פון ,מזרחי", האָט געהאַט אַ
גרויסע השפּעה אויף דער גיסטיקער
אַנטװיקלונג פון יונגן שלמה,
מוזיק האָט ער געלערנט אין דער װאַר-
שעווער קאָנסערװאַטאָריע ביי די פּראָ-
פּעסאָרן קאַראָל שימאַנאָוװסקי, גזשעגאָזש
פיטעלבערג, סטאַניסלאַוו קאַזוראָ און וואַ-
לעריאַן בערדיאַיעװ. נאָך אין דער צייט
פון זיין לערנען האָט ער אָנגעפירט מיטן
בלאָזיאָרקעסטער פון ,השומר הצעיר",
מיט אַ כאָר פון דער קליגע פאַרן אַר-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
בעטנדיקן ארץ--ישׂראל? און שפּעטער
מיטן כאָר פון דער מוזיק-געזעלשאַפט
;אָרפעוש". געשריבן און פאַרעפנטלעכט
רעצענזיעס און מװיקאָלאָגישע אָפּהאַנד-
לונגען אין הצפירה, דאָס װאָרט און
פאָלקסצייטונג,
אין יאָר 1934 עולה געווען קיין ישׂראל,
װוּ ער האָט זיך ספּעציעל געווידמעט דער
פּראָבלעמאַטיק פון װאָקאַלער קונסט. גע-
פירט כאָרן פון קינדער און דערװאַקסענע
און גלייכצייטיק פאַרטיפט די טעאָרעטי-
שע יסודות פון דער מוזיקאַלישער דער
ציונג פון יונגן דור אין ארץ-ישׂראל,
אין די יאָרן 1927--19238 האָט ער גע"
לערנט קאָמפּאָזיציע ביי דאַריוש מייאָ אין
פּאַריז און אין די יאָרן 1947--1949 איז
ער ווידער געווען נאָך אַ מאָל אין פּאַריז,
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
װוּ ער האָט באַקומען אַ סטיפּענדיע פון
דער פראַנצויזישער רעגירונג פאַר זיין
פאָרשונגס-אַרבעט ועגן פּראַנצויזישן
קאָמפּאָזיטאָר פראַנסואַ קופערען (1668--
3 פאַר דער אַרבעט האָט ער אויך
פון דער סאָרבאָנע באַקומען זיין דאָקטאָר-
טיטל,
געפינט זיך ביזן היינטיקן טאָג אין ישׂ-
ראל און איז איינער פון די אָנערקענטסטע
מוזיקאַלאָגן, לעקטאָרן און שרייבער וועגן
פּראָבלעמען פון מוזיק. פון זיינע קאָמ-
פּאָזיציעס זענען באַקאַנט געװאָרן: / מאָ-
ניש", לויט פּרצס טעקסט -- סױײַטע;
,זכור שואת ישראל" -- פון דװאָרזשעצ-
קי --- פאַר שטימע מיט פּיאַנאָיבאַגלײט;
מוזיק צום פילם ,,בית אבי?"; לידער פאַר
סאָלאָ-געזאַנג און כאָר, אייגענע און באַ-
אַרבעטע: ;שיר וזמר", ,צלילי נוף", ;אל
ארצי", ;ניר ולחן" און אַנדערע. ער האָט
אויך געשריבן פאַר אינסטרומענטן.
פון זיינע ביכער זענען פּאָפּולער: אין די
װעגן פון דער מװיקאַלישער דערצינג
(בשבילי החנוך המוסיקאלי 1945) נאָטע
צו נאָטע (תו לתו), לערנבוך פאַר סאָל-
פעזש און אַנדערע אַרבעטן,
י. שליטא : המוסיקה היהודית ויוצריה, תל-
אביב 1960 (ןז' 262) ; שליטא -- שטיניץ :
אנציקלופּדיה למוסיקה, תליאביב 1950 (ז'
5) ; ג. קרפל: לכסיכון הספרות העברית
בדורות האחרונים, מרחביה 1905.
.שא ,ענשס; 100116 מו סמטל פ'סמ'אץ
1965
האָפּמאַן פּאַװעל -- פידלער און פּאָפּור
לערער זינגער. געשטאַמט פון גראָדנע.
שפּעטער געקומען קיין װאַרשע, װוּ ער
האָט געשפּילט אין פאַרשידענע אָרקעס-
טערס,
בשעת דער מלחמה געווען אין רוסלאַנד
287
און מיטגעאַרבעט מיט עדי ראָזנער. גע-
ווען פידלער און זינגער פון פּאָפּולערש
לידער. געבליבן אין רוסלאַנד,
האָפּמעקלער ליאָלע -- דיריגענט. גע-
בוירן אין ווילנע. געלעבט אין קאַוונע,
וװווּ ער האָט געלערנט מוזיק און געװאָרן
דיריגענט פון כאָרן און אַרקעסטערס,
פון 1929 צוריק אין ווילנע, װוּ ער איז
אומגעקומען מיט זיין גאַנצער משפּחה
אויף פּאָנאַר,
ש. קאַטשערגינסקי : חורבן ווילנע (ז' 231) ;
רעד. לייזער ראַן : 25 יאָר יונג-ווילנע (ז' 23),
האַק שמואל -- דיריגענט פון כאָרן און
געזאַנג-לערער. דערצויגן אין לוצק ביי
זיין פאָטער, דעם שטאָט:חזן דוד האַק.
אַרױסגעװיזן גרויסע פעיקייטן צו מוזיק,
געלערנט ביים פאָטער און שפּעטער בי
אַנדערע לערער.
געװאָרן דיריגענט פון פאָטערס כאָר אין
דער סינאַגאָגע און לערער פון געאַנג
אין די דאָרטיקע שולן. ער האָט אויך
אָנגעפירט מיט אַ גרויסן כאָר פון ,קול-
טור-ליגע", װאָס איז געשטאַנען אויף אַ
הויכן קינסטלערישן ניװאָ.
ספר לוצק (זייז 2326, 321).
האַראַװיץ מאַרצעלי (1900 -- 1942) --
פידלער, פּעדאַגאָג און דיריגענט. געבוירן
אין סטרי, גאַליציע, און דאָרט אָנגעהויבן
לערנען מוזיק. איבערגעפאָרן קיין לעמ-
בערג און קאָנטינוױירט זיין לערע אין
קאַנסערװאַטאָריע פון ,פוילישער מוזיק-
געזעלשאַפט". אַ געוויסע צייט געלערנט
אין וװוין ביי הערמאַן שערכען און נאָכן
צוריקקומען קיין לעמבערג געשפּילט אין
אָרקעסטער פון גרויסן טעאַטער,
288
אין דער זעלביקער צייט איז ער געווען
דיריגענט פון יידישן סימפאָנישן אָרקעס-
טער ביים ,;ליטעראַריש-אַרטיסטישן פאַר-
באַנד" אין לעמבערג און לערער פון פידל-
קלאַס אין דער מוזיקשול אויפן נאָמען פון
שאָפּען. אין דער מוזיקשול האָט ער אויך
אָנגעפירט מיטן כאָר און אָרקעסטער. אין
די יאָרן 1929---1941 איז ער געווען איי-
נער פון די דיריגענטן פון פילהאַרמאַנישן
אָרקעסטער אין לעמבערג,
אומגעקומען בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע
אין 1942,
1ססעעצעי : 4צ7ל1312870 86652' 60 1
88 { 818 ש 201806 ש זָססס 1 ש20180
8צלט/2 :411/64 ממ210 ;(זי 106) 161טי
74 -- ששסטג! 297624 84 ,606סאתז 106
ש2900 2881242 :020ת1'160 מגע"ג -זם
86 .1401 .70ץ2 ,0681 ,ת8410שסאין
,(זי 33) 1949 1602 .14.2.2.ס שענם
האַרריס אַלבערט -- מוזיקער, טעקסטן-
שרייבער, באַקאַנטער דזשאַזימוזיקער און
קאָמפּאָזיטאָר, פון די יונגע כוחות אויפן
געביט פון לייכטער מוזיק. צוזאַמען מיט
זיין ברודער געהערט צו די בויער פון
פּױלישן דזשאַז,
באַלד נאָך דער מלחמה געשאַפן דאָס באַ-
קאַנטע ליד וועגן װאַרשע: 110860248,
"178182216 (6(סגת ס
נאָך דער מלחמה זיך באַזעצט אין קראָקע.
(זי 110) 2806 86061טעסס :2861188121 .1
האַרריס מיעטשיפלאַװו -- מוזיקער און
טעקסטן-שרייבער. יונגער אויפקומענדי-
קער מוזיקער, װאָס האָט זיך פאַרנומען
מיט דזשאַזימוזיק. ער האָט געשריבן לי-
דער מיט טעקסטן פאַר לייכטע אָרקעס-
טערס. געשריבן אויסגעצייכנטע אַראַנ-
זשירונגען,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
ווען די פּוילישע אַרמײ האָט אין 1944
פאַרנומען לובלין און אָנגעהויבן איינ-
שטעלן אַ ניי לעבן, האָט ער געהערט צו
די ערשטע, װאָס האָבן זיך פאַרנומען
מיט צושטעלן פּראָגראַמען פון לייכטער
מוזיק פאַרן ראַדיאָ.
,(ז' 110) 2822 02161ע9ס0 :886114881 .1
היילמאַן יצחק (1906 --) -- דיריגענט
און פּעדאַגאָג. קאָמפּאָנירט לידער צו
יידישע טעקסטן. געבוירן און דערצויגן
אין לעמבערג. דאָרט האָט ער אויך גע-
לערנט מוזיק און געענדיקט דיריגענטן-
קלאַס אין דער קאָנסערװאַטאָריע. שוין
אַלס שילער זיך אויסגעצייכנט און באַ-
שטימט געװאָרן פאַר אַסיסטענט פון פּראָ-
פעסאָר אין געזאַנג-קלאַס,
היילמאַן איז אַ מענטש מיט אַלגעמײינעם
און יידישן וויסן און אַ דאַנק דעם האָט
ער געהאַט השפּעה אויף ברייטערע קרייזן
פון דער יידישער געזעלשאַפט אין לעמ-
בערג. ער איז געװאָרן דיריגענט פון כאָר
און אָרקעסטער ביים ;,יידישן ליטעראַ-
ריש-אַרטיסטישן פאַרבאַנד" אין לעמ-
בערג און ער האָט זיי געגעבן אַ נאַציאָ-
נאַלע אָריענטאַציע. ער איז אויך געווען
דער, װאָס האָט די ערשטע קאָנצערטן פון
יידישער מוזיק אין לעמבערג געברענגט
פאַרן ראַדיאָ. ער האָט אויך אין לעמבערג
אָרגאַניזירט אַן אַנדערן כאָר מיט אֶר-
קעסטער אונטערן נאָמען ;יובל". די דאָ-
זיקע אָרגאַניזאַציע איז זיך צעװאַקסן און
האָט שפּעטער געשפּילט אַ וויכטיקע ראָל
אין קולטור-געזעלשאַפטלעכן לעבן פון
יידישן לעמבערג,
אין 1925 איז ער אַװעק קיין בריסל, און
אויך דאָ האָט ער אַנטװיקלט אַ ברייט-
פאַרצווייגטע מוזיקאַלישע טעטיקייט. ער
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
האָט געגרינדעט און אָנגעפירט מיט כאָרן,
אָרגאַניזירט קאָנצערטן פון יידישער מו-
זיק און צוגעגרייט קאַדרען פון סאָליסטן,
װאָס פלעגן אַרױסטרעטן אויף יידישע
פאַראַנשטאַלטונגען, אויך געשאַפן אויפן
געביט פון קאָמפּאָזיציע, שרייבנדיק בעיקר
מוזיק צו טעקסטן פון יידישע דיכטער.
פון 1949 געפינט ער זיך איז ישׂראל, אין
חיפה, װוּ ער איז דיריגענט פון אַ סינאַ-
גאָגע-כאָר און גלייכצייטיק פירט ער אַ
פּעדאַגאָגישע טעטיקייט,
עטלעכע פון זיינע קאָמפּאָזיציעס זענען
פאַרעפנטלעכט געװאָרן אין דער לידער-
זאַמלונג אונדזער ליד, װאָס איז אַרױס-
געגעבן געװאָרן דורכן בעלגישן אָפּטײל
פון אַלװעלטלעכן יידישן קולטור-קאָנ-
גרעס אין בריסל, אין 1949. צווישן די
לידער: ,ממעמקים? און ;עם ישׂראל
חי" פון ישעיה זאַנדבערג און ,װוּ ביסטו,
זונעניו ?77 פון חוה ראָזנפאַרב,
ישעיה זאַנדבערג : אונדזער ליד, בריסל 1949
(ז"ז 2, 3, 4, 12, 15, 16) ; ד"ר נ. מ. נלבר :
אנציקלופּדיה של גלויות, פּרק רביעי לבוב,
ירושלים--תל-אביב 1956 (ז' 508),
היימאַן זינמונט -- באַנדזשיסט. שפּי-
לער אין דזשאַזיאָרקעסטערס. געווען באַ-
קאַנטער מוזיקער אין די קרייזן פון לייב-
טער מוזיק אין פּױילן. געשפּילט אין נאַכט-
קלובן אין די גרעסערע שטעט, נאָענטסטער
מיטאַרבעטער פון פידלער יולעק פראָנט
און צוזאַמען מיט אים געעפנט אין װאַר-
שע דעם באַקאַנטן נאַכט-לאָקאַל 7ם.ק,,
דער אָרקעסטער זײיערער איז באַקאַנט
געווען אונטערן נאָמען ,פראָנט-היימאַן".
הירשין אליחו (אלינקע) -- חזן, דירי-
גענט, קאָמפּאָזיטאָר און שרייבער. געווען
289
חזן אין פּלאָנסק, און שפּעטער אין װאַר-
שע. געשמט פון זיין מיײיסטערהאַפטן פירן
כאָרן, ליטורגישע און וועלטלעכע. אין די
דרייסיקער יאָרן אַװעק קיין פּאַריז און
געווען חזן אין איינער פון די דאָרטיקע
שולן,
זיינע קאָמפּאָזיציעס זענען געװאָרן געזוג-
גען פון אַ סך חזנים. זיין ליד ,האָף און
גלויב", טעקסט פון י. ל. פּרץ, איז גע-
זונגען געװאָרן פון די גרעסטע כאָרן אין
פּוילן.
ווען ,די שול און חזנים-וועלט" האָט אין
7 פּראָקלאַמירט אַ קאָנקורס איף
רעטשיטאַטיוון פון ראש-חודש-בענטשן,
האָט ער באַקומען דער ערשטן אָרט.
געשריבן מוזיק-רעצענזיעס און אָפּהאַנד-
לונגען איבער יידישער מוזיק אין פאַר-
שידענע צייטונגען, די לעצטע יאָרן --
אין פּאַריזער אונדזער װאָרט.
נתן סטאָלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאַ-
ראָנטאָ 1957 (ז' 31) ; ,די חזנים-וועלט" װאַר-
שע, אַפּריל 1934 (ז' 23) ; אַפּריל 1935 (ז'
9) ; ,די שול און די חזנים-וועלט"י װאַרשע,
מאַרץ 1927 (ז' 11) ; פעברואַר 1929 (זי 23).
הירשפעלד יעקב (1870--1924) --
פּאַניסט, אַקאָמפּאַניאַטאָר, אָפּערע-דירי-
גענט, פּעדאַגאָג. געבוירן און דערצויגן
אין װאַרשע. געלערנט אין װאַרשע אין
מוזיק-אינסטיטוט אין די יאָרן 1888 --
4, ביי פּראָפּעסאָר אַלעקסאַנדער מי-
כאַלאָווסקי. קאָמפּאַזיציע געלערנט בי
זיגמונט נאָסקאָװסקי. ער איז באַקאַנט
געװאָרן פון זיינע סאָלאָ-אַרויסטריטן אויף
קאָנצערטן, װי אויך אַלס אַקאָמפּאַניאַ-
טאָר פון זינגער. פון 1909 איז ער געווען
דיריגענט פון אָפּערע-כאָר און פון 1915
ביז 1922 -- דיריגענט פון דער אָפּערע.
290
נאָכן פאַרלאָזן די אָפּערע איז ער געווען
דיריגענט פון כאָר און אָרקעסטער בי
דער באַקאַנטער מוזיק-געזעלשאַפט ;אָר-
פעאָך".
יעקב הירשפעלד איז אַלע יאָרן געווען
פאַרבונדן מיט דער יידישער געזעלשאַפט
און אויף יעדן רוף איז ער געווען גרייט
איר צו העלפן. ער פלעגט באַגלײטן יידי-
שע זינגער און האָט אויך געהאָלפן אָר-
גאַניזירן קולטור-פאַראַנשטאַלטונגען פון
מוזיק-כאַראַקטער.
צ
וועגן זיין לויה לייענען מיר אין די חזנים-
וועלט פאָלגנדיקע באַשרײבונג: ;די לויה
האָט זיך אָנגעהויבן אַרום 1 ביי טאָג פון
זיין װווינונג אויף סענאַטאָרסקע 19. פון
דאָרט איז די עגלה, וועלכע איז געווען
באַגלײט מיט פיל קרענץ פון פּױלישן
אַרטיסטן-פאַראײן, דירעקציע פון דער
װאַרשעװער אָפּערע, אָרקעסטער, סאָליסטן
און כאָר, פאַרפאָרן פאַרן בנין פון דער
אָפּערע, וועלכע איז געווען דעקאָרירט
מיט אַ שװאַרצער פאָן. נאָך דעם װי דער
אָרקעסטער האָט אָפּגעשפּילט שאָפּענס
טרויער-מאַרש, איז די לויה געגאַנגען
דורך ביעלאַנסקע, לעשנאָ, און אָקאָפּאָוע
צום גענשער בית-עלמין,
אין דער לויה האָבן זיך באַטײליקט כמעט
אַלע פּוילישע אַרטיסטן פון אַלע טעאַ-
טערס אין װאַרשע. אַזױ למשל האָט מען
געזען : דיגאַסן, גרושטשינסקין, מיכאַ-
לאָווסקין, קאַרעלאַװיטש-װײידאַ, פּאָלינ-
סקאַ-לעװיצקאַ,. יונאָשאַדסטעמפּאַװסקי,
ווענגזשין, אַלע פּוילישע מוזיקער אאַזײו.
אויפן בית-עולם האָט דער כאָר פון דער
װאַרש. אָפּערע געזונגען מאַצאַרטס ,רעק-
וויעם? און נאָך דעם האָבן קוסעוויצקי
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
און שערמאַן, צוזאַמען מיטן כאָר אונטער
דער לייטונג פון ה' איזנשטאַט, אָפּגץ-
זונגען די געהעריקע קאַפּיטלעך תהילים,
דער פאַרשטאָרבענער יידישער מוזיקער
האָט באַקומען פון דער קהילה אַ שיינע
קרקע אין דער ,מוזיקאַלישער אַלצש".
,די חזנים-וועלט", װאַרשע נאָוועמבער 1924
(זיז 237-22).
1,,קיעם : 1312920294 128660832' 1460
26 1 218 ש 201906 טיש צססס 1 ש20180
,(ז' 102) ט168טי
העללער לעאַן (1908 --) -- פידלער
און סאַקסאָפאָניסט. דזשאַזימוזיקער. גע-
בוירן און געלערנט אין װאַרשע. זיין פאָ-
טער איז געווען באַקאַנטער פידל-לערער,
געגאַנגען אויפן וועג פון טאַנץ-מוזיק און
זיך אויסגעצייכנט אויף דעם שטח,
בשעת דער מלחמה געווען אין ראַטן-
פאַרבאַנד און געשפּילט אין אָרקעסטער
פון הענריק װאַרס, געפינט זיך אין אַמע-
ריקע.
0660 66 1624140 :56609861/6661104
,(זי 107) 1941 6111 ,518ט1ת 46 מו
הענדעל אידאַ -- פידלערין, אָנערקענ-
טע װירטואָזין. געבוירן און דערצויגן אין
כעלם. דער פאָטער האָט אין איר באַ-
מערקט פעיקייטן צו פידל, איז ער מיט
איר געקומען קיין װאַרשע צו קיפּניסן
און ער האָט קאַטעגאָריש פאַרלאַנגט, אַז
זי זאָל ווייטער לערנען. זי האָט געלערנט
אין לאָדזש און אין װאַרשע (ביי פּראָ-
פעסאָר מיכאַלאָװויטש) און שפּעטער אין
אויסלאַנד,
זי איז געװאָרן אַ װיאָלין-קינסטלערין פון
הויכער מדרגה און אַרױסגעטרעטן אויף
די בינעס פון די הױיפּטשטעט פון אַלע
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױילן
לענדער אין דער װעלט. זי האָט זיך
אויסגעצייכנט אין די שאַפונגען פון יידיש-
פּוילישן קאָמפּאַזיטאָר הענריק װיעניאַו-
(1835---1880), ביזן היינטיקן טאָג
סקי
קאָנצענטירט זי איבער דער גאַנצער
וועלט.
מ. קיפּניס : אַרטיקל אין ,, היינט" -- 29סטן
מערץ 1925 { זינמונט טורקאָו: די איבער-
געריסענע תקופה (ז' 122) ; רעד. מלך באַ-
קאַלטשוק-פעלין : יזכור-בוך כעלם, כעלעמער
לאַנדסמאַנשאַפט אין יאָהאַנעסבורג 1954, (די
8), '
הערמעלין אַרטור -- פּיאַניסט, סאָליסט.
געבוירן און דערצויגן אין לעמבערג. זון
פון ד"ר נתן הערמעלין. געלערנט מוזיק
אין לעמבערג און שפּעטער אין ווין בי
פּראָפּ. עדװאַרד שטױערמאַן.
געלעבט אין לעמבערג און געווען טעטיק,
וי סאָליסט און אַקאָמפּאַניאַטאָר,
הערמעלין נתן, דיר יורי (1875--1941)
-- פידלער, דיריגענט און קאָמפּאָזיטאָר.
געווען באַקאַנטער אַדװאָקאַט אין לעמ-
בערג און זיך געווידמעט דער אידעע פון
פאַרשפּרײיטן מוזיקאַלישע קולטור צווישן
יידן. לאַנגע יאָרן געווען טעטיק אין אַמאַ-
291
טאָרישן סימפאָנישן אָרקעסטער ביי דער
,גאַליציאַנער מוזיק - געזעלשאַפט? אין
לעמבערג. פון 1919 ביז 1927 דיריגענט
פון אָרקעסטער ביי דער גיידישער מוזיק-
געזעלשאַפט? אין שטאָט,
באַגאַנגען זעלבסטמאָרד אין יאָר 1941,
1 ;עקיזעם : 8עץ13125207 18606082' מס6 ז
28 { 8זא ש 201806 ש צססס 1 ש20190
1+2עלטזת : 811166 ממ210 ;(זי 100) 1611טי
71 -- ש6סטה297621.1 8 ,16טיסטהז 8חט
1 ?8114 11802 :1301681840 619260102
{ 1946 1/21852268 ,(018416ם /זטז
2946 2281202 :מ184ת11166 מנע"ז .נם
.11186 .1600 .2976 0600 ,94100שסאין
,(זי ג3) 1945 1,002 .ת.1.2.ס שענצם
הערער זישע -- חזן און זינגער. געווען
איינער פון די טיכטיקסטע חזנים אין
לעמבערג. געהאַט אַ פּאָסטן אין דער אַזױ
גערופענער פאָרשטעטער-שול און געווען
זייער באַליבט צװוישן די מתפּללים.
ער איז געווען אַ גרויסער מוזיק-קענער,
קאָנצערטירט, קאָמפּאָנירט אייגענע שאַ-
פונגען און אַרױסגעגעבן אַ לערנבוך פאַר
סאָלפעזש און מוזיק-טעאָריע אין דער
יידישער שפּראַך.
,די שול און די חזנים-וועלט", װאַרשע, אַפּ-
ריל 1929 (זי 21) ; ד"ר נ. מ. גלבר : אנצי-
קלופּדיה של גלויות, פּרק רביעי לבוב, ירו"
שלים--תל-אביב 1956 (ז' 496).
הערשמאַן מרדכי (1886 -- 1943) --
חזן און זינגער, אינטערפּרעטאַטאָר פון
יידישן פאָלקס-ליד. קאָנצערטירט אין
דער גאַנצער וועלט. געבוירן אין אַ שטע-
טעלע אין װאָלין און פון קינדווייז אָן
געווען משורר ביי חזנים. געזונגען ביי
די באַרימטע חזנים ניסן בעלזער, זיידל
ראָװונער און שלמה ראַוועץ.
292
די ערשטע שטעלע אַלס חזן פאַרנומען
אין זשיטאָמיר און פון דאָרט געקומען
קיין ווילנע, װוּ ער איז געווען חזן אין
שטאָט-שול. שפּעטער איז ער צװאַמען
מיטן דיריגענט לעאָ ליאָוו אַװעק קיין
אַמעריקע. פון 1920 געװווינט אין אַמע-
ריקע, פון װאַנען ער פלעגט אָפט אַרוס-
פאָרן קיין אײיראָפּע אויף קאָנצערטן,
מרדכי הערשמאַן איז געווען איינער פון
די גרעסטע עמוד-קינסטלער. ער האָט
געהאַט אַ שטאַרקע טענאָר-שטימע און
איז באַשאָנקען געווען מיטן כוח פון אימ"
פּראָוויזירן. אַחוץ דעם איז ער געווען איי'
נער פון די בעסטע אינטערפּרעטאַטאָרן
פון יידישן פאָלקסליד., ער האָט פאַרמאָגט
די פעיקייט צו אַנאַליזירן אַ ליד לוט
זיין אינהאַלט און זיינע חנען אַנטפּלעקן
פאַרן צוהערער. זענען זיינע קאָנצערטן
פאַרװאַנדלט געװאָרן אין ימים:טובים פון
יידישער מוזיק בבלל.
צו די מייסטנס פון אים געזונגענע לידער
האָבן געהערט די לידער פון קיפּניסעס
זאַמלונגען.
נתן סטאַלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאָ-
ראָנטאָ 1957 (ז"ז 41, 42, 67, 107, 247) ;
י. שליטא : המוסיקה היהודית ויוצריה (ז'
1); ישׂראל שליטא -- חנן שטיניץ : אנצי-
קלופּדיה למוסיקה (ז' 256) ; , די חזנים-וועלט"
װאַרשע, אַפּריל 1935 (ז' 12) ; ,די שול און
די חזנים-וועלט" װאַרשע, אױיגוסט 1938, (ז'
2 ; יולי 1928 (ז' 23),
הערשמאַן שלמה -- חון און זינגער.
יינגערער ברודער פון מרדכי. געבוירן
און דערצויגן אין אַ שטעטעלע אין װאָלין,
געזונגען ביי חזנים און געװאָרן חזן. אין
די צװאַנציקער יאָרן געווען אָבערקאַנטאָר
אין דער נאָזשיק-שול אין װאַרשע, צוזאַ-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
מען מיטן דיריגענט אברהם צבי דאַװי-
דאָװויטש דערפירט דאָס דאַװנען צו אַ
הויכער קינסטלערישער מדרגה.
} םס 8 ס שש ס א, זז83ס6ד
.5 16140948
א 3טסמום
.קק 4.4 ס 101640 14 .ח4 61.8ו2סטוא
1671 1611 שש
1טיסטע22-צמתזואונסת
-- .} 2 8ָזסוע /6218ט --
םת א 4 } } ז ת
.מזס/1100308 הת ונַסעבתץ5 (0181616 זס1ח2װ20אן
או 4, }א 2 5 א ז זו
1662444 ייוו זמטעהװעב |פוא/סוש זסותמאסטא'
שש 0 ם }א 4, ,1 1 א
אַרצָו בכ אי 058/86ט!1 (8526ס ושי( זויזװ8װ1486
צחו3סססהחעץפ זסחשט
8ע0 /:סן
28סוצששססטוצצשאאם .4 .ס
,כן 6וח3וס16זס} צ2זס
102טצס0ושטבס בּוֹחספ
טעאַטער ,1 אָוואָשצי" (ביעלאַנסקא 5)
שלמה הערשמאַן האָט פאַרמאָגט אַ שיי-
נעם דראַמאַטישן טענאָר און איז געווען
אַ װוּנדערבאַרער אינטערפּרעטאַטאָר פון
די תפילות. עֹר האָט איבער זיך געאַר-
בעט און יעדעס מאָל האָט ער עפּעס מחדש
געווען. אַחוץ דעם איז ער געווען באַ-
קאַנט פון זיין שיינעם האַלטן זיך בשעתן
דאַװונען.
ער האָט פאַרלאָזט װאַרשע און איז אַװעק
קיין לאָנדאָן,
נתן סטאָלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאָ-
ראָנטאָ 1957 (ז' 30) ; ,די חזנים:וועלט"
װאַרשע, דעצעמבער 1933 (זי 26) ; ,די שול
און די חזנים-וועלט"י װאַרשע, פעברואַר 1927
(ז' 22),
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
װאַגהאַלטער הענריק -- טשעליסט
און אָרגאַניסט. געשטאַמט פון אַ באַקאַנ-
טער מוזיקער-משפּחה אין װאַרשע. אַ
ברודער פון יוזעף און איגנאַץ. געווען אַ
באַקאַנטער װיאָלאָנטשעליסט און געשפּילט
אין פאַרשידענע אָרקעסטערס.
בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע געווען אין
װאַרשעװער געטאָ און דורך אַ גליק-
לעכן צופאַל זיך אַרײנבאַקומען אין אַ
קירכע, װוּ ער האָט געשפּילט אויף אָרגל.
מאננער, טורקאָװ, פּערענסאַן: יידישער טע"
אַטער אין אײיראָפּע, ניו-יאָרק 1968 (ז' 462) ;
יאַנאַס טורקאַװו : אַזױ איז עס געווען (ז' 244).,
װאַגהאַלטער יוזעף -- פידלער און פּע-
דאַגאָג. געשטאַמט פון אַ באַקאַנטער מו"
זיקער-:משפּחה אין ואַרשע. יינגערער
ברודער פון איגנאַץ און הענריק. געלערנט
אין קאָנסערװאַטאָריע און געשפּילט אין
פילהאַרמאַנישן אָרקעסטער אין װאַרשע.
8182208של / /ש140006110 6604214סעזם
(ז. 8) 1936
װאָלאָוופקי חיים -- פידלער. זון פון
אַ בדחן. געלעבט אין לאָמזשע. געקענט
293
גוט שפּילן פידל און לאַנגע יאָרן געשפּילט
אין דאָרטיקן שטאָטישן קינאָ-טעאַטער. ער
האָט אָנגעפירט מיט פאַרשידענע מווזיק-
טעטיקייטן אין דער שטאָט און אָרגאַנַי-
זירט קאָנצערטן.
געווען באַליבט אין דער גאַנצער שטאָט.
רעד. ה. פאָבאָטקא : לאָמזשע, איר אויפקום
און אונטערגאַנג, אַמעריקאַנער קאָמיטעט,
ניו-יאָרק 1957 (ו' דפ).
װאַלבערגער דוד, ד"ר -- מויקער-
אַמאַטאָר, מעדיקער. געלעבט אין כעלם
און געזאָרגט פאַר אַנטװיקלען אַ מוזיקאַ-
לישן לעבן צװוישן די יידן. געשאַפן אַ
מוזיק-סעקציע ביים יידישן אינטעלי-
גענטן-קלוב אין דער שטאָט און אַרײנ-
געצויגן די יוגנט אין זיין טעטיקייט. '.
סטימולירט קינדער און יוגנט צו לערנען
מוזיק,
רעד. מלדך באַקאלטשוק"פעלין :
כעלם (ז"ז 258, 3233),
יזכור-בוך
װאָלמאַן האַלינקאַ -- געזאַנג-לערערין
און פּיאַניסטין. געבוירן און דערצויגן אין
סטאַשעװו. דער פאָטער אירער, איטשע
װאָלמאַן, איז געווען אַ באַקאַנטער מעלאָ-
מאַן אין שטעטל. האָט ער געזאָרגט פאַר
דער מוזיקאַלישער דערציונג פון זיין
טאָכטער. זי האָט געענדיקט קאָנסערװאַ-
טאָריע אין װאַרשע און שפּעטער איז זי
געווען מוזיק-לערערין אין איינער פון די
מוזיקשולן אין ביאַליסטאָק.
משה ראָטנבערג : מוזיקער, חזנים און מוזיק-
מעלאָמאַנען, ספר סטאַשוב (1' 296).
װאָלפסטאַל חנא (1851 -- 1924) --
קאָמפּאָזיטאָר און טעאַטער:דיריגענט.
געבוירן אין קליינעם שטעטעלע טימיע-
294
ניצע, אין גאַליציע, און ביי זיין פאָטער,
דעם חזן, באַקומען זיין מוזיקאַלישע לע-
רע. שפּעטער געלערנט אין טאַרנאָפּאָל
און אין סטאַניסלאַװאָוו. בשעת דער ער-
שטער וועלט-מלחמה געווען אין ווין די-
ריגענט פון אָפּערעס. נאָך דער ערשטער
וועלט-מלחמה געקומען קיין פּױלן, װוּ ער
האָט זיך באַמיט אין גאַליציע אויפצו-
שטעלן אַ פאָלקס-אָפּערע.
ער האָט אויך אַנטװיקלט אַ מוזיק-טעטי-
קייט אין טאַרנאָפּאָל און אין סטאַניסלאַ-
װאָוו, וווּ ער האָט מיט דאָרטיקע דראַמאַ-
טישע קרייזן געשטעלט אָפּערעטעס מיט
גרויסן דערפאָלג. פון ערנסטן כאַראַקטער
איז געווען די מוזיק, װאָס ער האָט גע-
שאַפן צו ,דריי מתנות? פון י. ל. פּרץ,
ער האָט אַ געוויסע צייט דיריגירט מיטן
אָרקעסטער פון יידישן ,גימפּעל-טעאַ-
טער" אין לעמבערג.
געשטאָרבן אין טאַרנאָפּאָל.
יצחק טורקאַוויגרודבערג : , יידיש טעאַטער
אין פּוילן", פאַרלאַג ,יידיש-בוך" ואַרשע
1 (זי 74) ; רעד. אריח טאַרטאַקאַװער :
יאָרבוך, תל-אביב 1967 (ןז' 242) ; זינמונט
טורקאַװ: די איבערגעריסענע תקופה, (118'1).
8 06 ג168140 :86609861/)161104
,(זי 298) 1941 תז6 ,2181 461 מו
װאָלפסטאַל מאַוריצי -- פידלער און
פּעדאַגאָג. געבוירן אין טימיעניצע, גאַ-
ליציע, אַ זון פון אַ חזן, עלטערער ברו-
דער פון חנא. געלערנט מוזיק ביי זיין
פאָטער, שפּעטער אין טאַרנאָפּאָל ביי די
דאָרטיקע לערערס און צום סוף אין ווין,
װוּ ער האָט געענדיקט קאָנסערװאַטאָריע.
צוריקגעקומען קיין גאַליציע און זיך באַ-
זעצט אין לעמבערג. האָט אַנטװיקלט אַ
ברייטע פּעדאַגאָגישע טעטיקייט און גע-
ווען פּראָפּעסאָר פון פידלקלאַס אין דער
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
קאַנסערװאַטאָריע ביי דער ;גאַליציאַנער
מוזיק"געזעלשאַפט? אין לעמבערג.
צווישן זיינע שילער זענען געווען זיין זון,
דער באַרימטער מוזיקער און דיריגענט
בראָניסלאַוו, דער װאָלין:װירטואָז בראָ-
ניסלאַװו גימפּעל, קאָנצערטמייסטער מאַ-
רעק ראַק און אַנדערע.
1ס,טישם : /ש131:28702 1806082' 1,600
88 { 218 ש 201806 ש שססס 1 /20180
{{ 323) /16טן
װאַלקאַָװיסקי אלעקטאַנדער (1922 --
-- פּיאַניסט. קאָמפּאָזיטאָר פון געטאָ-לי-
דער. געבוירן און געלעבט אין ווילנע.
אַרױסגעװיזן פעיקייטן צו קאָמפּאָזיציע
און אין עלטער פון עלף יאָר אָנגעשריבן
די מוזיק צום באַקאַנטן געטאָ-ליד פון
ש. קאַטשערגינסקי ,, שטילער, שטילער".
שפּעטער נאָך קאָמפּאָנירט די מעלאָדיע
צום ליד פון אַ. סוצקעווער : ?אַ נעם טאָן
דאָס אייזן".
האָט גענומען אַן אַקטיון אָנטײיל אין
קולטור-לעבן אין געטאָ און אַרױסגע-
טרעטן אָפט וי פּיאַניסט-סאָליסט. גע-
בליבן לעבן און געפינט זיך אין ישׂראל,
ד"ר מאַרק דװאָרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום (ז"ז 234, 244, 215) ;
ש. קאטשערגינסקי ; לידער פון די געטאָס
און לאַגערן (ז' 89) ; אונדזער געזאַנג, װאַר-
שע 1947 (ז' 92) ; רעד. לייזער ראן : 25 יאָר
יונג-ווילנע (ז' 23),
װאנד מיכאַלינאַ -- פּיאַניסטין, אַקאָמ-
פּאַניאַטאָרין און פּיאַנאָילערערין. געבוירן
און דערצויגן אין װאַרשע. געלערנט
פּיאַנאָ ביי פּראָפּעסאָר לודוויק אורשטיין
און שפּעטער אין דער מויק הויכשול
אויפן נאָמען פון שאָפּען, ביי פּראָפ. יוזעף
סמידאָוויטש,
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוילן
געווען אַקאָמפּאַניאַטאָרין און געשפּילט
אין אַ קאַמער-אָרקעסטער אונטער דער
לייטונג פון זיגמונט לעדערמאַן-לעדניצ-
קי. געווען אויך טעטיק אין װאַרשע וי
פּיאַנאָ-לערערין.
אין 1926 געקומען קיין ארץ-ישׂראל. פאַר-
נעמט זיך מיט פּעדאַגאָגישער טעטיקייט.
295
װאַרהאַפטיק ערנעפט (1942-1900) --
פאַגאָט-שפּילער און דיריגענט. געווען אַ
יוריסט. געלעבט אין לעמבערג. געווען
לערער פון האָלץ-:אינסטרומענטן און אין
די יאָרן 1922-1920 דיריגענט פון שילער-
אָרקעסטער ביי דער קאָנסערװאַטאָריע
א"נ פון קאַראָל שימאַנאָווסקי אין לעמ-
בערג. ער איז אויך אָפט אַרױסגעטרעטן
וי דיריגענט פון סימפאָנישע קאָנצערטן,
עטלעכע יאָר האָט ער אָנגעפירט מיטן
סאַלאָן-אָרקעסטער ביי דער יידישער מו-
זיק-געזעלשאַפט אין לעמבערג,
1,סעקזעכע : 4/ש13125202 1866082' 1,600
28 1 ת|זא ש 001806 שש צָסמ0 1 9ס18נסם
248עלטזא :81164 מת210 ;(זי 316) 1680טי
.7 -- ששוסטהן 1ש0ש29 8 (16טסאהז סס
װאַרסם הענריק (1902 --) -- דיריגענט
און קאָמפּאָזיטאָר פון לייכטער מוזיק. גע"
בוירן און דערצויגן אין וואַרשע. אין די
הענריק װאַרס בעתן דיריגירן מיטן אָרקעסטער פון דער אַרמײ פון גענעראַל אַנדערס
206
יאָרן 1925-1919 געלערנט קאָמפּאַזיציע
ביי די פּראָפּעסאָרן ראָמאַן סטאַטקאָווסקי
און עמיל מלינאַרסקי. נאָכן ענדיקן די
מלוכישע קאָנסערװאַטאָריע טעטיק גע-
ווען אויפן געביט פון קאָמפּאָזיציע און
געשריבן מוזיק צו פילמען און צו רעווי-
פאָרשטעלונגען. געווען אַ לאַנגע צייט
מוזיק-דירעקטאָר פון דער געזעלשאַפט
,סירענאַ-רעקאָרד", װאָס האָט פּראָדוצירט
פּאַטעפאָן-פּלאַטן,
בשעת דער צווייטער וועלט-מלחמה גע"
ווען אין רוסלאַנד און אָנגעפירט מיט
פאַרשידענע דזשאַז-אַנסאַמבלען און ווען
עס איז געשאַפן געװאָרן די פּוילישע אַר"
מיי, איז ער פון גענעראַל אַנדערס באַ-
שטימט געװאָרן צו גרינדן און אָנצופירן
דעם ,טעאַטער-אַנסאַמבל פון די פּוױלישע
פאַראייניקטע מיליטער-כוחות? אויפן מז"
דח און אין איטאַליע.
פון 1947 אין האָליװוּד, װווּ ער קאָמפּאָנירט
מוזיק צו פילמען און דיריגירט אָרקעס-
טערס,
איינע פון זיינע פּאָפּולערע שאַפונגען איז
געווען דער טאַנגאָ ;ער װעט שוין נישט
צוריקקומען? (2טן 001עשסט 16מ גס).
זיין ריכטיקער נאָמען איז געווען ואַר-
שאַווסקי.
מיכאַל ווייכערט : זכרונות, צווייטער באַנד --
װאַרשע -- פאַרלאַג , מנורה", תל-אביב 1961
(ז' 285) :
2701 : 231282024 12660852' מ1,60
28 1 218 ש 201806 ש צָססס 1 ש20180
-84טיעץס2) :826110581 .9 {;ז'214) 0161
,(זי 109) 1860 161
וויוון אֶלגא -- פּיאַניסטין און פּעדאַגאָ-
גין. געלעבט אין ווילנע, װוּ זי איז געווען
פּראָפעסאָרין פון פּיאַנאָ אין דער דאָרטי-
קער קאָנסערװאַטאָריע. אין אַ געוויסער
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
צייט איז זי אַרױסגעטרעטן אין װאַרשע-
וער פילהאַרמאָניע מיט אַ ציקל קאָנ-
צערטן פון קלאַסישן רעפּערטואַר.
זי איז אומגעקומען אין פּאָנאַר אין על-
טער פון 232 יאָר,
אהרן פאַפּיר : דער יידישער מוזיק-אינסטי-
טוט אין ווילנע, -- אַרטיקל אין , װאָכנשריפט
פאַר ליטעראַטור, קונסט און קולטור" פון 5טן
יולי 1924 ; ש. קאַטשערנינסקי : חורבן וויל-
נע (ז' 231),
װיטקאָװסקי בנימין -- דיריגענט פון
אָרקעסטערס. געלעבט אין קוטנע, װוּ ער
האָט געפירט אַ מזיקאַלישע טעטיקייט,
ער האָט געגרינדעט ביים , בונד" אַן אָר-
קעסטער פון אַמאַטאָרן, װאָס האָט זיך
קונה שם געווען אין שטאָט. דער אָרקעס-
טער איז געווען פאַרבונדן מיטן ספּאָרט-
קלוב ;,יוטזשניאַ --- מאָרגנשטערן?.
רעד, דוד שטאַקפיש : ספר קוטנה והסביבה,
תליאביב 1968 (ז' 223),
וויינבערג משה -- פּיאַניסט-סאָליסט,
אַקאָמפּאַניאַטאָר און קאָמפּאָזיטאָר, זון פון
שמואל (באַקאַנט געווען וי מאָניעק). גע-
לעבט אין װאַרשע און געלערנט אין קאָנ-
סערװאַטאָריע. געווען צווישן די אויפ-
גייענדיקע יונגע מוזיקער אין פּױלן. אָפט
אַרױסגעטרעטן אויף קאָנצערטן און געָ-
ווען אַקאָמפּאַניאַטאָר אויף פאָרשטע-
לונגען.
נייטן אויסברוך פון דער מלחמה איז ער
אַװעק קיין רוסלאַנד, װוּ ער איז שפּעטער
געװאָרן דער איידעם פון שלמה מיכאָעלס,
ער איז טעטיק אויפן געביט פון קאָמפּאַ-
זיציע און ווערט פאַררעכנט וי איינער
פון די וויכטיקסטע מוזיקער.
היינט", 28 יוגי 1935,
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
וויינבערג שמואל (1882--6) -- טעאַי
טער-מוזיקער און דיריגענט. געלעבט אין
װואַרשע און געווען באַקאַנטער דיריגענט
פון טעאַטער-אָרקעסטערס. געשריבן מו-
זיק צו אָפּערעטעס פאַר פאַרשידענע אַנ-
סאַמבלען. צום מערסטנס געאַרבעט אין
סקאַלע?-טעאַטער אויף דזשעלנע-גאַס.
געלונגען איז געווען זיין מוזיק צוֹ: ;לע"
בעדיק און לוסטיק" פון בױימװאָל, ,יאָש-
קע מוזיקאַנט? פון דימאָוו און צו עטלעכע
,סמבטיון"-פאָרשטעלונגען.
מיכאל ווייכערט : זכרונות, צווייטער באַנד
-- װאַרשע -- פאַרלאַג , מנורה", תל-אביב
1 (ז"ז 95, 184) ; , היינט" פון 28סטן יוני
5 ; מאַננטר, טורקאַװו, פּערענסאַן: יידי-
שער טעאַטער אין אייראָפּע (זייז 103, 110).
71
וויינבערגער יוליוש -- פידלער און די-
ריגענט. געלעבט אין לעמבערג און זיך
באַטײליקט אין פאַרשידענע אָרקעסטערס
וי פידלער. ווען עס איז אין לעמבערג
געשאַפן געװאָרן דער איידישער ליטעראַ"
ריש-אַרטיסטישער פאַרבאַנד", האָט ער
איניצירט דאָס גרינדן אַ מוזיק-סעקציע.
פון דעם איז אױיסגעװאַקסן שפּעטער דער
יידישער סימפאָנישער אָרקעסטער, פון
וועלכן ער איז לאַנגע יאָרן געווען די-
ריגענט. ער האָט אויך געגרינדעט אַ כאָר,
אַ קאַמער-אָרקעסטער און אַ סאָליסטן-
גרופּע. געווען דער נערוו פון יידישער
מוזיק-טעטיקייט אין לעמבערג.
41סטעעיעם : 1312520274 12646082' 1,600
88 { 218 אש 001806 טי שָססס0 1 7ש20180
124 :1416 ממ210 ;(זי 320) 161טד
.7 -- 1,266 621ע29 8 16שסאהז 6;ו
כאָר און אָרקעסטער ביים ,, ייד, ליט. אַרטיסטישן פאַרבאַנד" אין לעמבערג,
אונטער דער לייטונג פון י. וויינבערגער (דריטער פון לינקס).
298
װײנגאַרטען יעקב -- מוזקער, קאָמ-
פּאָזיטאָר. געלעבט אין קראַקעווער געטאַ
און האָט פאַרפאַסט מוזיק צו יידישע
טעקסטן. די לידער זענען זייער פאַר-
שפּרײט געווען צווישן יידן,
ער איז אומגעקומען אין מיעכאָװ.
ש. קאטשערנינסקי : לידער פון געטאָס און
לאַגערן (ז' 26).
ווײינער שלמה"אליעזר, לעאָן (1898--)
-- פּיאַניסט און טשעליסט, דיריגענט,
קאָמפּאָזיטאָר און פּעדאַגאָג. געבוירן אין
לאָדזש און דערצויגן געװאָרן אין קעלץ,
װוּ זיין פאָטער איז געווען שטאָט-חזן.
ביים פאָטער האָט ער געזונגען אין כאָר
און באַקומען די ערשטע ידיעות פון פידל-
שפּילן און סאָלפעזש. געלערנט אין מלו-
כישער קאָנסערװאַטאָריע אין װאַרשע און
געענדיקט קאָמפּאָזיציע און דיריגענטור,
װען עס איז אין די דרייסיקער אאָרן
געגרינדעט געװאָרן אין פּראַגע, ביי וואַר-
שע, אַ סינאַגאָגע פאַר יידן, סאָלדאַטן פון
דער פּוילישער אַרמײ, איז לעאָן וויינער
גערופן געװאָרן איבערצונעמען די מווי-
קאַלישע לייטונג פון די גאָטעסדינסטן. ער
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
האָט געגרינדעט אַ כאָר און דאָס גאַנצע
דאַװונען איז דורך אים אַװעקגעשטעלט
געװאָרן אויף אַ הויכן קינסטלעריש-מוזי-
קאַלישן ניװאָ.
בשעת דער צוייטער וועלט-מלחמה איז
ער געווען אין רוסלאַנד, װוּ ער האָט
אָנגעפירט מיט אַן ;אַנסאַמבל פון גע-
זאַנג", מיט וועלכן ער האָט געװאַנדערט
איבערן ראַטן-פאַרבאַנד. נאָך דער מלחמה
געװווינט אַ קורצע צייט אין פּוילן און
שפּעטער אַװעק קיין אַרגענטינע, װוּ ער
איז טעטיק וי געזאַנגילערער, דיריגענט
און קאָמפּאָזיטאָר,
לעאָן וויינער איז דער שליח--ציבור פון
יידישער מוזיק אין בוענאָס-איירעס. ער
איז לערער פון געזאַנג אין דער באַקאַנ-
טער ביאַליק-שול, אין מכון לתרבות יש
ראלית און איז ענג געבונדן מיט די
טעטיקייטן פון אַלװעלטלעכן יידישן קול-
טור-קאָנגרעס און ייוואָ אין אַרגענטינע.
באַלד נאָך דער צוייטער וועלט-מלחמה
האָט ער קאָמפּאַנירט זיין באַקאַנטע קאַנ-
טאַטע ,צו די פּוילישע יידן", טעקסט פון
װולאַדיסלאַוו בראָניעווסקי (אַרױסגעגעבן
אין װאַרשע 1948), און האָט רעדאַקטירט
אַ זאַמלונג לידער אונטערן נאָמען אוו-
דזער געזאַנג (אַרױסגעגעבן אין װאַרשע
7) אין וועלכער עס געפינען זיך אַ סך
זיינע אייגענע שאַפונגען. ער איז כסדר
שאַפעריש אויפן געביט פון קאָמפּאַָזיציע
און האָט שוין פאַרעפנטלעכט 10 לידער
פאַר פּיאַנאָ און געזאַנג (בוענאָס-איירעס
9) און אַנדערע אױיסגאַבעס.
ער איז אויך אַקטיוו אויפן געביט פון
פאַרשפּרײטן דאָס יידישע ליד. צזאַמען
מיט זיין פרוי, די זינגערין רבקה קלי-
ניצקי, נעמט ער אָנטייל אין די ערנסטע
קולטור-אונטערנעמונגען אין אַרגענטינע
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
און גיט דורך דעם זיין גרויסן ביישטייער
פאַר אַנטװיקלען די יידישע מוזיקאַלישע
קולטור. אין 1968 האָט דאָס יידישע בוע-
נאָס-איירעס געפייערט זיין 70-יאָריקן גע-
בוירן-טאָג,
, אונדזער געזאַנג", װאַרשע 1947 (ז"ז 26, 28,
9, 60, 62, 1497"140, 1847166, 188) { י. ל.
חדקל : ספר החזנים, בוענאָס-איירעס 1958 ;
,די שול און די חזנים-וועלט" װאַרשע, יאַנו"
אַר 1929 (ז"ז 13, 23),
װײנראָט סאַם -- פידלער, דזשאַזקענער,
געבוירן אין לאָדזש. געלערנט פידל און
געהאַט פאַראינטערעסירונגען צו דזשאַז-
מוזיק. ער האָט זיך אויסגעצייכנט אין
אימפּראָװויזירן נייע מעלאָדיעס צו אויס-
געקלאַפּטע ריטמען. ער האָט שפּעטער
געשאַפן אַן אייגענעם אַנסאַמבל א"ג
"59800089018 107218/0/8 58:8,, װאָס
איז געווען פאַררעכנט וי איינער פון די
בעסטע אין פּױילן,
ער פלעגט שפּילן אַמעריקאַנישע און ענג-
לישע לידער מיט זינע צוגעגעבענע
אימפּראָװיזירטע רעפרענען, װאָס זענען
אויפגענומען געװאָרן מיט גרויסן בייפאַל,
;(זי 104) 2822 8461טיעס0ס :2801188241 .1
װײפמאַױחובלער נאַטאַליאַ -- פּיאַניס-
טין, סאָליסטין, פּעדאַגאָגין. געבוירן און
געלערנט מוזיק אין קראָקע, שפּעטער
ממשיך געווען מוזיק-שטודיום אין בער-
לין. נאָכן צוריקקומען קיין קראָקע אָפט
קאָנצערטירט און געװאָרן פּיאַנאָדלערע-
רין אין דער מוזיקשול ביי דער איידישער
מוזיק-געזעלשאַפט".
פאַרשיקט געװאָרן קיין אָשװיענטשים און
על פּי נס געראַטעװעט געװאָרן. געפינט זיך
אין לאָנדאָן, אַרבעט אין דאָרטיקן ראַדיאָ.
299
ווײיסמאן יאַקוב (קובא) -- פּיאַניסט
און אַקאָמפּאַניאַטאָר. געבוירן אין קראָקע,
געלערנט פּיאַנאָ אין דער מוזיק-קאָנסער-
װאַטאָריע ביי פּראָפ. יאַן האָפמאַן. געענ-
דיקט אין יאָר 1929, פאַרן אויסברוך פון
דער מלחמה. נאָך זייענדיק שילער איז
ער שוין אַרױסגעטרעטן אויף פאַרשידענע
אונטערנעמונגען און מ'האָט אים פאָרויס-
געזאָגט אַ גרויסע מוזיק-קאַריערע.
ביים אָנהייב פון דער צוייטער וועלט-
מלחמה איז ער אַנטלאָפן קיין לעמבערג,
װוּ ער איז דערמאָרדעט געװאָרן דורך די
נאַציס,
;(זי 163) 1422 2461טיץס0) :8260113511 .1
ווייטנבערג איגנאַצי -- פידלער, וויר-
טואָז. קאָנצערטמייסטער און סאָליסט אויף
קאָנצערטן פון ערנסטער מויק. אַחו
פּױלן, פלעגט ער אויך קאָנצערטירן אין
בעלגיע, פראַנקרייך, עסטרייך און דייטש-
לאַנד,. די פּרעסע פלעגט אים טיטולירן:
דער צווייטער פּאַגאַניני,
ער פלעגט בעיקר שפּילן װיעניאַװסקין
און קרייזלערן.
.6.4.1930 , צמת8טסי11096 121:268180 8982או
װוײסקאָפּ יעקם (1925 --) -- דיריגענט
פון סימפאָנישע אָרקעסטערס און פּעדאַ-
גאָג, שטאַמט פון מוזיקער-משפּחה אין
טשענסטאָכאָוו. בשעת דער דייטשער אַקו-
פּאַציע זיך אױסבאַהאַלטן אויף אַרישע
דאָקומענטן אונטערן נאָמען יאַן גאָנשאָ-
ראָװויטש. נאָך דער מלחמה געלערנט אין
װואַרשע, קאָמפּאָזיציע --- ביי פּראָפּעסאָר
פּיאָטר ריטעל און דיריגענטור -- ביי
פאַוסטין קולטשיצקי. באַלד נאָך דעם גע-
װאָרן אַסיסטענט-דיריגענט פון מלוכישער
פילהאַרמאָניע אין לובלין. שפּעטער דירי-
300
גירט מיטן ,,קליינעם סימפאָנישן אָרקעס-
טער" און מיטן ,כאָר פון סוד פון דער
וועלט? אין װאַרשע.
אין 1958 אַװעק קיין ישׂראל, װוּ ער פירט
אָן מיט אַ מוזיקשול און מיט אַ קאַנצערטן-
אַנסאַמבל,
,סעקעט : 48ש131252024 1266082' 1,600
א 1 8218 ש 201806 שש צסס0 1 201809
(זי 77) 161ש
װוײסקאַפּ לודוויק (1914--6) -- פידלער.
געבוירן און געלערנט אין טשענסטאָכאָו,
געשטאַמט פון אַ מװוזיקער-משפּחה און
אַרױסגעװיזן פעיקייטן צו מוזיק. אין די
יאָרן 1928--1921 איז ער געוען אין
ריגע, װוּ ער האָט געלערנט ביי פּראָפע-
סאָר מעטץ. נאָכן צוריקקומען קיין פּוילן
האָט ער געוווינט אין לאָדזש און געשפּילט
אין פאַרשידענע אָרקעסטערס. ער איז אויך
געווען אַ מיטגליד פון ,הזמיר"-אָרקעס-
טער (אונטער דער לייטונג פון י. זאקס),
קורץ פאַר דער מלחמה איז ער צוריקגע-
קומען קיין טשענסטאָכאָ. ער איז אומ-
געקומען בשעת איינער פון די אַקציעס,
וויייץ קלמן (1916 --) -- חזן, געזאַנג-
לערער און מוזיק-יקריטיקער. געבוירן אין
אונגאַרן און אין פריען עלטער געקומען
קיין פּוילן, װוּ זיין פאָטער איז געװאָרן
שטאָט-חזן אין דראָהאָביטש. געהאַט אַ
וװונדערבאַרע אַלט-שטימע און איינגעבוי-
רענע פעיקייטן צו מוזיק. וי אַ ווונדער-
קינד גאַסטראָלירט אין די גרעסטע שטעט
פון פּוילן דאַװנענדיק פאַרן עמוד, גע-
לערנט שפּעטער אין חזנים-סעמינאַר און
אין קאַנסערװאַטאָריע אין פראַנקפורט אֵם
מיין, דיײיטשלאַנד, און פון דאָרט איז ער
אַװעק קיין בוענאָס-איירעס, װוּ ער פירט
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
ביזן היינטיקן טאָג אַן אינסטיטוט פאַר
בר-מצווה-פייערונגען און אַ שטודיע פאַר
חזנים,
קלמן ווייץ איז אַ שטענדיקער מיטאַרבע-
טער פון אַ ריי דרום-אַמעריקאַנער יידי-
שע צייטונגען און אַן אַקטיוער געזעל-
שאַפטלעכער טוער. ער איז מיטגרינדער
פון ,הזמיר? אין אַרגענטינע און פון דער
;אגודת החזנים" און נעמט אָנטייל אין
אַלגעמײינע יידישע קולטור:אונטערנע-
מונגען,
י. ל. הדקל : ספר החזנים, בוענאָס-איירעס
8 ('ז' 148) ; , די שול און די חזנים-וועלט"
װואַרשע, פעברואַר 1939 (ז' 23).
װויערניק אַדאַם (1916 --) -- פידלער
און דיריגענט פון לייכטער מויק-אָר-
קעסטערס. געבוירן און געלערנט אין
װאַרשע. געענדיקט מלוכישע קאָנסערװאַ-
טאָריע און מוזיקשול א"נ פון שאָפּען. אין
די יאָרן 1936---1937 געווען מיטגליד פון
ראַדיאָדאָרקעסטער און שפּעטער קאַפּעל-
מייסטער פון מיליטערישן אָרקעסטער
אין בידגאָשטש.
נאָכן אויסברוך פון דער מלחמה געוען
אין ביאַליסטאָק און געשפּילט אין סימ"
פאָנישן אָרקעסטער. האָט אויך דיריגירט
אָרקעסטערס פון פאַרשידענע טעאַטערס,
פון 1947 אין פּוילן, װוּ ער איז געווען
דיריגענט פון קליינעם אָרקעסטער ביים
מלוכישן ראַדיאָ אין קראָקע. אין יאָר
4 איז ער נאָמינירט געװאָרן אויפן
פּאָסטן פון מוזיקאַלישן לייטער פון צענ-
טראַלן אַרטיסטישן אַנסאַמבל פון פּולישן
מיליטער,
1,עקנצעם : 1312820794 1866082' 1,600
א { אזא ש 201806 ש שסס0 1 ש20180
,(זי 223) 1610טד
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
װויערניק עװואֿ -- פּיאַניסטין און קלאַ-
וויר-אַקאָמפּאַניאַטאָרין. געבוירן און דער-
צויגן אין װאַרשע. געלערנט אין װאַרשע-
ווער קאָנסערװאַטאָריע. אַרױסגעטרעטן
װוי סאָליסטין און אָפט אויך וי פּיאַנאָ-
באַגלײטערין,. געװען באַקאַנט אין די
קרייזן פון דער יידישער אינטעליגענץ,
וועסבי איװאָ (1902--1961) -- קאָמ-
פּאָזיטאָר און דיריגענט. געבוירן אין
קראָקע,. געלערנט און געענדיקט יורי
אויפן יאַגעלאָנישן אוניווערסיטעט. מוזיק
האָט ער שטודירט אין ווין. אין די צװאַנ-
ציקער יאָרן איז ער געווען מוזיקאַלישער
לייטער פון רעווי-טעאַטערס אין װאַרשע
און אין די לעצטע יאָרן פאַר אויסברוך
פון דער צווייטער וועלט-מלחמה -- גע-
ווען מוזיקאַלישער לייטער און דיריגענט
פון דער באַקאַנטער אין װאַרשע ,;גרויסע
רעוויע".
ווען עס איז געשאַפן געװאָרן דאָס געטאָ
אין װאַרשע, האָט ער געמוזט פאַרלאָזן
די אַרישע גאַסן און אַריבערגײן אין געטאָ
אַריין,. ער האָט דעמאָלט צזאַמען מיט
יעזשי יוראַנדאָט געשאַפן אַ רעווי-טעאַ-
טער אין דער פּוױלישער שפּראַך, מיט
דער באַטײליקונג פון יידישע שוישפּילער
פון דער פּוילישער בינע. וועסבי איז גע-
װאָרן דער מוזיקאַלישער לייטער פון דעם
טעאַטער. ער האָט אין געטאָ-פּעריאָד גע"
שאַפן אַ סך געלונגענע לידער, וועלכע
זענען אויך געזונגען געװאָרן אין אַנדערע
טעאַטערס,
עס איז אים געלונגען זיך אוױיסצובאַ-
האַלטן. נאָך דער מלחמה איז ער אַ קורצע
צייט געווען טעטיק אין ווין און שפּעטער
איז ער אַװעק אין די פאַראייניקטע
שטאַטן.
201
יאַנאַס טורקאָװ : אַזױ איז עס געווען (ז"ז 207,
2, 232, 244, 366) ; מאַנגער, טורקאַװ, פּע"
רענפאַן : ייד. טעאַטער אין אײיראָפּע (זי 459),
1,ס,עעצעם : 8/ש13128207 1266052' מ10
228 1 24124 על 201806 טי 000 1 201800
;(זי 321) 168טד
וועקסלער מישאַ (1907--1942) -- די-
ריגענט פון טעאַטער-אָרקעסטערס אין
ווילנע. געלעבט אין ווילנע און דיריגירט
מיטן אָרקעסטער פון יידישן טעאַטער.
געווען באַליבט אין ווילנע און אָפט אָנ-
טיילגענומען אין פאַראַנשטאַלטונגען פון
ליטעראַריש-אַרטיסטישן כאַראַקטער., מו-
זיק-לייטער פון געטאָ-טעאַטער,
ער איז אומגעקומען אין מײידאַנעק,
ד"ר מאַרק דװאָרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום (ו"ז 123, 250, 252) ;
שמערקע קאַטשערגינפקי : לידער פון געטאָס
און לאַגערן, (ז"ז /4, 107, 168, 197) { ש.
קאַטשערגינפקי : חורבן וילנע (ז' 221);
רעד. לייזער ראַן : 25 יאָר יונג-ווילנע (זי 23),
ווערטהיים יוליוש ערװאַרד (1880--
8) --- פּיאַניסט, דיריגענט, קאָמפּאַזי
טאָר און פּעדאַגאָג. געבוירן געװאָרן און
געלעבט אין װאַרשע. פּיאַנאָ האָט ער גע-
לערנט אין אָנהייב ביי רודאָלף סטראָבל
אין װאַרשע און שפּעטער ביי הענריק
באַרט אין בערלין. קאָמפּאַזיציע האָט עֶר
געענדיקט ביי פּראָפּעסאָר זיגמונט נאָס-
קאָווסקי אין מוזיק-אינסטיטוט אין װאַרי
שע. וי אַן אויסגעצייכנטער פּיאַניסט
האָט ער קאָנצערטירט און אויך דיריגירט
קאַנצערטן פון דעם װאַרשעװער פילהאַר-
מאָנישן אַרקעסטער. ער האָט זיך שפּע-
טער איבערגעגעבן פּעדאַגאָגישער טעטי-
קייט, זייענדיק פּראָפּעסאָר פון אינסטרו-
מענטאַציע און דיריגענט אין דער קאָנ-
302
סערװאַטאָריע, װי אויך אין דער מוזיק-
שול א"נ פון מ. קאַרלאָװיטש,
ער איז געשאָרבן פון אַ האַרץ-אַטאַק,
װאָס ער האָט באַקומען בשעת אַ קאָנ-
צערט, דיריגירנדיק די ;נירנבערגער
זינגער" פון װאַגנערן.
ער האָט געשריבן סימפאָניעס, שאַפונגען
פאַר פּיאַנאָ און לידער.
4,141 ;עיזשעם : 13125202474 266182' 1,600
225 1 2414 טל 001806 טי {סמס 1 ש20180
0ז2862 10160120681/1 !ז' 220) 1641
8 *'128610,, ,6061486100 6ש9ג11ט1 .מט
זאַלודקאָװופקי אליחו (1888--1943) --
חזן, זינגער, מוזיקאָלאָג און פּעדאַגאָג,
אַ זון פון נח לידער. דערצויגן געװאָרן
אין טראַדיציאָנעל-נאַציאָנאַלן גייסט. גע-
לערנט מוזיק ביים פאָטער, ביים טשענ-
סטאָכאָװער חזן אברהם בער בירנבוים,
שפּעטער אין מילאַן, איטאַליע, און צום
סוף אין דער ;שטערן"-קאַנסערװאַטאָריע
אין בערלין,
נאָכן צוריקקומען קיין פּוילן געװאָרן חזן
אין דער ,סיני"-שול אין װאַרשע און
שפּעטער אַװעק קיין ראָסטאָוו, ביים דאָן,
װווּ ער איז געווען לעקטאָר אין דער דאָר-
טיקער קאָנסערװאַטאָריע און זינגער אין
דער אָפּערע. אין 1921 האָט ער איבער-
גענומען דאָס חזנות אין דער כאָרשול
אין ווילנע (נאָך חזן אַ. מ. בערנשטיין),
אין 1925 איז ער אַװעק קיין ליװערפּאָל
און אַ יאָר שפּעטער פון דאָרט קיין אַמע-
ריקע.
ער האָט אַרױסגעגעבן אין דרוק אַ סידור
פון זיין פאָטערס און זיינע אייגענע שאַ-
פונגען: תפלת נח ועבודת אליהה אַ
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
-0ו1021822 ה1מתסמצנצהמנצע ;(זי 20) 20 .זא
,זי 17) 1901-1931 8168
ווערטהיים העלענאַ -- אָפּערע-זינגע-
רין. געלעבט אין ואַרשע. געלערנט גע-
זאַנג און מוזיק אין װאַרשעװער מלוכי-
שער קאָנסערװאַטאָריע. האָט געהערט צו
די קינסטלער, װאָס זענען געווען טעטיק
אין געטאָ-װאַרשע. אומגעקומען אין געטאָ,
יאַנאַס טורקאָו : אַזױ אין עס געװוען (ז"ז
23, 330, 416).,
זאַמלונג ליטורגישע שאַפונגען זמירות
און אַנדערע קאָמפּאָזיציעס. ער האָט אויך
געשריבן וועגן די פּראָבלעמען פון דער
יידישער מוזיק אין הצפירה און אין
רוסישע און יידישע צייטונגען.
דער גרעסטער אויפטו זיינער איז געווען
זיין לעקסיקאָן די טרעגער פון דעך יידי-
שער ליטורגיע, װאָס איז ביזן היינטיקן
טאָג דער בעסטער מקור פאַר שטודירן
די געשיכטע פון חזנות.
נתן סטאָלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאַ-
ראָנטאָ 1957 ; שליטא --- שטייניץ : אנציקלו-
פּדיה למוסיקה (ז' 302) ; ,די חזנים-וועלט"
װאַרשע, יוני 1935 (ז' 19) { ,די שול און די
חזנים-וועלט", װאַרשע, אָקטאָבער 1938 (ז'
2) ; יאַנואַר 1929 (ז' 24),
זאַלודקאַװסקי נח (1859--1926) -- חזן,
באַקאַנט געווען אונטערן נאָמען נח לידער.
געשטאַמט פון גראָדנער געגנט און גע-
ווען חזן אין לידע (און פון דאַנען זיין
נאָמען לידער), װאָלקאָװיסק, בריסק און
צום סוף -- פערציק יאָר אין דער שטאָט
קאַליש. |
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוױלן
געווען אַ גרויסער מנגן און תלמיד-חכם,
ס'האָבן ביי אים געזונגען און געלערנט
אַ סך יונגעלייט, װאָס זענען אין דער
צוקונפט געװאָרן חזנים. ער האָט אויך
קאָמפּאָנירט רעטשיטאַטיון צו תפילות,
געווען אַ חובב-ציון און צו דער ערשטער
קאָנפערענץ פון די חובבי-ציון -- װאָס
ד"ר יהודה לייב פּינסקער האָט אָרגאַני
זירט אין 1884 אין קאַטאָװיץ -- האָט נח
זאַלודקאָווסקי פאַרפאַסט מוזיק צו די
ווערטער , שׂאו ציונה נס ודגל". ער האָט
אויך געשריבן מעלאָדיעס צו די לידער
;היהודי הנע ונד לנצח" און ;מה לך נפ-
שי, כי נרדמת ?7,
נתן סטאָלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאָ-
ראָנטאָ 1957 (זי"ז 26, 987-95, 107, 1231, 132) ;
שליטא-שטייניץ : אנציקלופּדיה למוסיקה (ז'
2,
ואַנדבערג רות -- פּיאַניסטין, אַקאָמ-
פּאַניאַטאָרין. איר מוזיקאַלישע בילדונג
האָט זי באַקומען אין װאַרשע און איז
געווען אַ פעיקע קלאַװיר-אַקאָמפּאַניאַטאָ-
רין. זי פלעגט באַגלייטן זינגער בשעת
זייערע אויפטריטן.
בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע געווען אין
װאַרשעװער געטאָ און אָנטיילגענומען אין
פאַרשידענע קולטור-אונטערנעמונגען. זי
האָט געהערט צו דער גרופּע זינגער און
אַרטיסטן, װאָס זענען געצוונגען געװאָרן
דורך די דייטשן אָנטײלצונעמען אין
פילם-אויפנאַמעס פאַר פּראָפּאַגאַנדע-
צוועקן. וועגן דעם טרויעריקן עפּיזאָד
שרייבט יאָנאַס טורקאָוו: קאַלס ערשטע
האָט פּראָבירט מאַריסיאַ. איזענשטאַט,
װאָס האָט געזונגען ;אלי, אלי למה עז"
בתני": דוד זיידערמאַן האָט געזונגען
,מיין יידישע מאַמע": רות זאַנדבערג,
203
וועלכע האָט אים אַקאָמפּאַנירט ביים קלאַ-
וויר, האָט זיך באַגאָסן מיט טרערן".
רות זאַנדבערג איז אומגעקומען אין איי-
נער פון די אַקציעס,
יאַנאַס טורקאָװו : אַזױ איז עס געװען (ז"ז
3, 224, 226, 244).
זאַקהײם י. -- פידלער און קאַמעריסט.
געלעבט אין װאַרשע און געלערנט מוזיק
אין דער מלוכישער קאָנסערװאַטאָריע.
געווען אַ שילער פון פּראָפּעסאָר מ. שאַ-
לעווסקי. געווען אַ מיטגליד פון אַ קװאַר-
טעט, װאָס האָט אויף אַ קװאַרטעטן-קאָנ-
קורס פון אַלע פוילישע קאַנסערװאַטאָר-
יעס (אין קראָקע) באַקומען דעם ערשטן
פּריז,
ער האָט אויך געשפּילט אין יידישן קאַ-
מער-אָרקעסטער אונטער דער לייטונג פון
יונגן דיריגענט בער באַגאַן
,די שול און די חזנים-וועלט", װאַרשע, אוי-
גוסט 1939 (זי 23), |
זיידל דוד -- פידלער-װירטואָז. געבוירן
און דערצויגן אין װאַרשע. געלערנט פידל
ביי פּראָפעסאָר ווילי קרישטאַל. ביי זיין
איבערגעגעבענעם לערער האָט ער געפו"
נען זיין צווייטע היים,
בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע געווען אין
וואַרשעװער געטאָ און אָפט אַרױסגע-
טרעטן אויף קאַנצערטן וי סאָליסט.
מאַנגער, טורקאָוו, פּערענסאַן : יידישער טע-
אַטער אין אײראָפּע (ז"ז 463, 464),
זײידערמאַן דוד -- זינגער און אַקטיאָר,
פון די באַקאַנטע אָפּערעטע-אַקטיאָרן אין
פּױלן. געהאַט אַ װוּנדערבאַרע טענאָר-
שטימע און געשמט וי אַ גוטער אינטער-
פּרעטאַטאָר פון יידישן ליד,
04
געווען אַקטיוו אין קולטור-לעבן פון װאַר-
שעווער געטאָ. אומגעקומען אין מײדאַ-
נעק ביי די קלאַנגען פון ,ווינער װאַלס?
פון שטראַוס.
יאָנאַס טורקאָװו : אַזױ איז עס געווען.. (ז"ז
6, 205, 214, 223, 224, 226, 241, 441, 496) ;
זיגמונגט טורקאָװ : די איבערגעריסענע תקופה
(ו' 224).
זילבערטם זיינוול (1881--1948) --
דיריגענט און קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן אין
פּינסק און געלערנט אין װאַרשעװער מו-
זיק-אינסטיטוט. געענדיקט פּיאַנאָ און
קאָמפּאָזיציע,
געווען פון די ערשטע דיריגענטן פון לאָ-
דזשער ,הזמיר", און אין די יאָרן 1903---
6 האָט ער דעם כאָר און אָרקעסטער
פון ,הזמיר" דערפירט צו גרויסע דער"
פאָלגן. ער איז שפּעטער אָנגעקומען קיין
מאָסקװע, װוּ ער איז געווען דיריגענט
פון סינאַגאָגע-כאָר און גלייכצייטיק גע-
פירט אַנדערע מוזיק-טעטיקייטן.
אין 1914 איז ער צוריקגעקומען קיין
לאָדזש, װוּ ער האָט נאָך אַ מאָל איבער-
גענומען די מויקאַלישע לייטונג פון
;הזמיר" און דאָס מאָל מיט נאָך גרעסערן
שווונג. ער פלעגט אויפפירן טיילן פון
היידנס עוועלט-באַשאַף", מענדעלסאָנס
;אליהו? און אויסצוגן פון אַנדערע אָראַ-
טאָריעס. געשריבן קאַנטאַטעס, לידער און
באַאַרבעט פאָלקס-לידער פאַר כאָר און
פּיאַנאָ. |
אין 1920 אַװעק קיין אַמעריקע. אױיך
דאָרט איז ער געווען שעפעריש אויפן גט-
ביט פון יידישער ליטורגיע. געשאַפן אַ
סך סינאַגאָגאַלע קאָמפּאָזיציעס,
שליטא-שטייניץ ; אנציקלופּדיה למוסיקה (ז'
8) ; ,די חזנים-וועלט", װאַרשע, דעצעמ"
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
בער 1936 (ז' 21) ;{ די שול און די חזנים-
וועלט", װאַרשע נאָװעמבער 1938 (ז' 21).
1סטענצעם : ע13188202 1866082' 600 ז
286 1 2126 ט 201806 שש זסטס 1 /0180סע
-166 ; /5060801/)46110 ;1 243) :/16עי
-1267 ,210814 661 מג מ2066 /46 מסאוא
- .(זי 301) 1941 תו1
זינגער אַדאַם -- פידלער. באַקאַנטער
פידלער אין ווילנע. פלעגט אַרױסטרעטן
אויף קאָנצערטן און פאַראַנשטאַלטונגען.
בשעת דער נאַצייאָקופּאַציע אָנגעשריבן
אַ ליד, װאָס איז אַ סך געזונגען געװאָרן
אין געטאָ: ,קאָפּ הויך!" זיך פאַרשאַפן
אַרישע דאָקומענטן און געלעבט אין
שטעטל טראָק. צום סוף אַרינגעפאַלן אין
די הענט פון די נאַציס און אומגעקומען
אויף פּאָנאַר,
שׁ. קאַטשערגינסקי : לידער פון געטאָס און
לאַגערן (ז' 269) { ש. קאַטשערגינפקי : חורבן
ווילנע (ן 231).
זיסקינד משׂה -- דיריגענט. געענדיקט
מוזיק-קאַנסערװאַטאָריע אין לענינגראַד,
געווען דיריגענט אין לאָמזשע און שפּע-
טער אין לוצק. געווען דיריגענט פון סי-
נאַגאָגע-כאָר אין לוצק און מיטגעאַרבעט
מיט חזן יעקב קוסעוויצקי, אַ ברודער פון
משה. אין דער זעלביקער צייט אָנגעפירט
מיטן ,הזמיר"-כאָר אין דער שטאָט. .
אין די פּאַרמלחמהדיקע יאָרן געאַרבעט
אין ביאַליסטאָק און צום סוף אין בריסק,
ספר לוצק, פאַרבאַנד פון לוצקער אין ישׂראל
(ז' 328) ; ,די שול און די חזנים:וועלט"
װאַרשע, נאָוועמבער 1928 (ז' 23) ; יולי 1929
(ז' 23), '
זעלינפעלד זימרה (?--1942) -- פאָלקס-
זינגערין, אינטערפּרעטאַטאָרין פון יידיִשן
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוילן
ליד. געבוירן אין שטעטל סטאַשעו. די
עלטסטע טאָכטער פון אַן אָרעמען מלמד,
פון קינדווייז אָן אַרױסגעװיזן פעיקייטן
צו מוזיק און באַשאָנקען געווען מיט אַ
שיינער סאָפּראַןדשטימע.
ווען די משפּחה האָט זיך איבערגעצויגן
קיין װאַרשע, האָבן זיך געעפנט נייע מעג-
לעכקייטן פאַר דער יונגער זימרה. זי איז
אַרײינגעטרעטן אין פאָלקסכאָר פון מ.
שניאור. דער דיריגענט האָט זיך פאַר-
אינטערעסירט מיט דער באַגאַבטער כאָ-
ריסטין און זי אַרױסגעשטעלט פאַר אַ
סאַליסטין. און ווען מנחם קיפּניס איז
אַװעק פון דער אָפּערע, האָט ער אין איר
געפונען אַ פּאַרטנערין פאַר בשותפותדי-
קער טעטיקייט אויפן געביט פון פאַר-
שפּרײטן דאָס יידישע פאָלקסליד אין
פּוילן,
זימרה זעליגפעלד האָט געזונגען מיט
לייכטקייט און איר לירישער סאָפּראַן
האָט אַרויסגערופן אָנגענעמע רעזאָנאַנסן.
זי האָט קיין מאָל נישט איבערגעצויגן די
מאָס פון איר דיאַפּאַזאָן און אַלערלײ באַ-
פּוצונגען און מעליזמאַטן האָט זי אויסגע-
פירט מיט ווייכקייט און רויקייט. די אינ-
305
טערפּרעטאַציע איז ביי איר געווען אַ גוט
דורכגעטראַכטע און אַ צוגעגרייטע און
זי האָט קיין מאָל נישט געמיסברויכט
מיט קיין ,אַד ליביטום". נאָך דעם, וי
קיפּניס האָט מיט איר חתונה געהאַט, איז
דאָס פּאָרל קיפּניס--זעליגפעלד געוען
דער פּאָפּולערסטער זינגער-דועט אין דער
יידישער קינסטלעריש - מויקאַלישער
וועלט. מיט זייערע פילצאָליקע קאָנצערטן
אין די שטעט און שטעטלעך פון פּױלן
האָבן זי אַנטפּלעקט פאַרן ייד פון אַ גאַנץ
יאָר" די קלאַנגען-װעלט פון יידישן מוזי-
קאַלישן שאַפן און פאַרן ראַפינירטן איג-
טעליגענטן צוהערער -- די מקוריותדי-
קייט פון יידישן מעלאָס,
זימרה זעליגפעלד איז נאָך אין געטאָ
װאַרשע אַרױיסגעטרעטן מיט זינגען לי-
דער אויף די אונטערנעמונגען פון דער
יידישער קולטור-אָרגאַניזאַציע. אין איי-
נער פון די אַקציעס איז זי אַװעקגעשיקט
געװאָרן קיין טרעבלינקע, װוּ זי איז אומ-
געקומען.
זלמן זילכערצווייג : לעקסיקאָן פון יידישן
טעאַטער, קדושים-באַנד, מעקסיקע-סיטי 1967,
פאַרלאַג ,,אלישבע"י (זיז 2803-2799) ; רעדאַק-
ציט-קאָלעגיע : דאָס בוך פון לובלין, פּאַרי-
זער קאָמיטעט, פּאַריז 1952 (ז' 306) ; זינמונט
טורקאָװו : די איבערגעריסענע תקופהת (ז'
7) ; יאָגאַס טורקאָװו : אַזױ איז עס געווען...
(ז' 243) {; מ. קיפניס : הונדערט פאָלקס-לי-
דער, בוענאָס-איירעס 1949 (ז"ז 17, 18, 19,
0 21); אָנאָפ טורקאָװ: פאַרלאָשענע
שטערן (ז"ז 142-137),
זעלמאן לעאָן (1880--1) -- דיריגענט
פון יידישע טעאַטער-אָרקעסטערס. גע-
בוירן אין װאַרשע. אַליין געלערנט מוזיק
און אין יאָר 1909 געשטאַנען צו פּראָבע
אין װאַרשעװער מוזיק-אינסטיטוט און
דיפּלאָמירט געװאָרן.
306
ער איז געווען צװוישן די גרינדער פון
;הזמיר? אין לאָדזש און אַ געוויסע צייט
דיריגירט מיטן כאָר. אין די יאָרן 1906---
8 איז ער געווען דיריגענט פון אַן
אַנדערער מוזיק-געזעלשאַפט אין לאָדזש :
,האַרפאַ?. פון 1915 און ביון אויסברוך
פון דער מלחמה -- דיריגענט פון טעאַ-
טער-אָרקעסטערס אין לאָדזש און אין
װאַרשע. האָט אויך געשריבן לידער און
מאַָטענבערג ראָמאַן -- פידלער. האָט
זיך אויסגעצייכנט אין די יונגע יאָרן און
נאָכן ענדיקן קאָנסערװאַטאָריע געווען סאָ-
ליסט אין װאַרשעװער פילהאַרמאָניע. גע-
שפּילט מיטן פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער
אונטער דער לייטונג פון גזשעגאָזש פי-
טעלבערג,
.6.12.1931 עמגטיסז/1105 21268186 882זן
טאָם הענריק -- קאָמפּאָזיטאָר. באַקאַנ-
טער מוזיקער אין פאַרמלחמהדיקן פּולן,
געשריבן מוזיק צו פילמען.
אין געטאָיװאַרשע געשריבן מזיק צו
טעקסטן פון יידישע דיכטער. די לידער
זענען אויסגעפירט געװאָרן בשעת פאַר-
שידענע קולטור-פאַראַנשטאַלטונגען. גע-
שטאָרבן פון טיפוס אין װאַרשע,
יאָנאַס טורקאַװ : אַזױ איז עס געווען (ז' 244);
ש. קאַטשערגינסקי : לידער פון די געטאָס
און לאַגערן (ז' 105).
טאַנצמאן אַלעקטאַנדער (1897--) --
פּיאָניסט, דיריגענט און קאָמפּאָזיטאָר,
געבוירן אין לאָדוש און געלערנט פּיאַנאָ
ביי װואָיטשעך גאַװראָנסקי, שפּעטער גע-
לערנט קאָמפּאָזיציע ביי פּיאָטר ריטעל.
5
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
געשאַפן מוזיקאַלישע אילוסטראַציעס צו
פאָרשטעלונגען.
ער איז אומגעקומען נשעת דער צווייטער
וועלט-מלחמה,
זלמן זילבערצווייג : לעקסיקאָן פון יידישן
טעאַטער, קדושים-באַנד, מעקסיקע-סיטי 1967
פאַרלאָג ,,אלישבע", (ז"ז 4184-4183) ; יאָנאַס
טורקאָװו : פאַרלאָשענע שטערן (ז' 174).
1,סעקץיץכז : 13125320201 266082' מ1,60
48 { אזא ש 201506 ש 0003 1 /20180
,(ז' 242) 1611טט
אין דער זעלביקער צייט אויך שטודירט
און געענדיקט יורי אויפן װאַרשעװער
אוניווערסיטעט,
פון יאָר 1920 געווען אין פּאַריז, װוּ ער
האָט אַנטװיקלט אַ קאָמפּאָזיטאָרישע טע-
טיקייט. אין די יאָרן 1941--1946 געווען
אין אַמעריקע און נאָך דעם צוריק אין
פּאַריז. גאַסטראָלירט אין פאַרשידענע
לענדער, װוּ מען האָט געשפּילט זיינע
שאַפונגען און דיריגירט מיט סימפאָנישע
אָרקעסטערס. אין 1937 באַזוכט פּוילן און
דיריגירט מיטן סימפאָנישן אָרקעסטער פון
פּוילישן מלוכישן ראַדיאָ אין װאַרשע,
אין זיינע קאָמפּאָזיציעס פילט זיך די הש"
פּעה פון איגאָר סטראַװוינסקי און מאָריס
ראַװעל און אַ סך פון זיי געהערן צום
סאָרט ,, לייכטע מוזיק", צװישן זיינע שאַ-
פונגען: 2 קאָנצערטן פאַר פּיאַנאָ, די לי-
רישע דראַמע ,די קורדישע נאַכט", באַ-
לעטן און קליינע אָרקעסטער-זאַכן.
שליטא-שטייניץ: אנציקלופּ. למוסיקה (ז' 315).
1 עעינעם :1312520214 8606082' 1,600
28 1 2128 שי 201806 שש {סטסס 1 עספ{נסע
{ 00081246 /50608116 ;/' 305) 1680טי
ש6ע1:001002990 018110/4כן 21001271204
1006202056 108 הםת 012 6?טפן 22עס
.1956 6ױ1:/816
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
טאַפּט סטאַניסלאַװ' -- פידלער. גע-
לערנט מוזיק אין װאַרשע און געענדיקט
פידל-קלאַס אין דער מלוכישער קאָנ-
סערװאַטאָריע,
געווען טעטיק אין מוזיק-סעקציע ביים
;עקספּערימענטאַלן טעאַטער? אין װאַר-
שע, װוּ עס האָבן זיך גרופּירט אַ סך יונגע
יידישע כוחות. אין קװאַרטעט פון דער
דאָזיקער אָרגאַניזאַציע האָט ער געשפּילט
צווייטע פידל. אין די פאַרמלחמה-יאָרן
אָפּט אָנטײלגענומען אין קאָנצערטן פון
דער דערמאָנטער געזעלשאַפט.
טורש מיעטשיסלאַװו -- פידלער, קװאַר-
טעטיסט. געלעבט אין װאַרשע. געענדיקט
מלוכישע מוזיק-קאָנסערװאַטאָריע אין
וואַרשע. געווען מיטבאַטײליקט אין ,װואַר-
שעווער שטרייך-קװאַרטעט" פון קאַמינס-
קי. געשפּילט אין קװאַרטעט צווייטע פידל,
307
טייטלבוים עליע (196771910) --- קאָמ"
פּאָזיטאָר. געלעבט אין ווילנע און געווען
טעטיק אויפן געביט פון יידישער מוזיק.
אַ נאָענטער מיטאַרבעטער פון די דירי-
גענטן יעקב גערשטיין און אברהם סליעפּ,
אַלײן קאָמפּאָנירט און באַאַרבעט לידער
פאַר כאָר און פאַר פּיאַנאָ. געאַרבעט אין
יידישע שולן,
פון זיינע לידער זענען באַקאַנט געווען:
;דער זינגער" -- טעקסט פון א. ליעסין;
,;פאַרן מאָרגן" -- פון מאַני לייב און די
באַאַרבעטונגען : ;װאָס דרייסטו זיך אַרום
ביי מיינע פענצטערלעך ?" -- פאָלקסליד
און ,שפּרײיז איך מיר מיט גיכע טריט? --
ציגיינעריש ליד, איבערגעזעצט פון ש,
קאַהאַן. ער האָט אויך באַאַרבעט פאַר
פּיאַנאָ-באַגלײט צװאַנציק לידער פון חיים
ריטערבאַנד, קאָפּענהאַגן, וועלכע זענען
געװאָרן אַרױסגעגעבן אין ווילנע אין יאָר
דראַמאַטיש-מוזיקאַלישער קרייז ביים , השומר הצעיר" אין ווילנע אין יאָר 1921,
דריטע ריי, פון רעכטס : ע. טייטלבוים, כאָרעאָגראַפין ב. גאָראָדענטשיק און רעזש. מ. וויסקינד,
208
8 דורכן פאַרלאַג ;גרינינקע ביימע-
לעך".
ע. טייטלבוים איז געראַטעװעט געװאָרן
אין ראַטן-פאַרבאַנד. געווען מוזיקאַלישער
לייטער פון רוסישן טעאַטער אין מינסק.
געשטאָרבן אין עלנט,
מאַנגער, טורקאַװ, פּערענסאָן : יידישער טע-
אַטער אין אייראָפּע (ז"ז 249, 253) ; לידער
פאַר אַ געמישטן כאָר, ווילנע 1929 (ז"ז 18,
3 24, 28); ,די חזנים-וועלט", װאַרשע,
פעברואַר 1935 (ז' 7) ; טלישעווע קאַנצעדיק :
לידער בלייבן לעבן, ,,סאָװעטיש הײימלאַנד",
מאַסקװע 1969 נומער 3 (ז"ז 136-124) ; מי"
כאַל ווייכערט : זכרונות, צווייטער באַנד --
װאָרשע --- אַרױסגעגעבן דורך אַ בוך-קאָמי
טעט, פאַרלאַג , מנורה" תל-אביב 1961 (ז'
0),
גזנהתס) }24 /10610016 1/0181:61106 20
,1938 סמונטר ,66/020ו1ת
טראָפּפע יופף -- פידלער און סאַקסאָ-
פאָניסט. דזשאַזימוזיקער. געבוירן און
דערצויגן אין לובלין. געלערנט מוזיק אין
לובלין און שפּעטער אין װאַרשע. מיט-
געשפּילט מיט די בעסטע דזשאַזאַנ"
סאַמבלען.
בשעת דער מלחמה געווען אין רוסלאַנד
און געשפּילט אין אָרקעסטער פון הענריק
װאַרס. געפינט זיך אין אַמעריקע.
טראַצקאַ זאַיאַ -- פּיאַניסטין און פּע-
דאַגאָגין. אַ געבוירענע און דערצויגענע
אין ווילנע. געענדיקט דעם יידישן מוזיק-
אינסטיטוט אין ווילנע. געווען אַקאָמפּאַ-
ניאַטאָרין און פּיאַנאַ-לערערין.
אהרן סאַפּיר : דער יידישער מוזיקיאיגסטי-
טוט אין ווילנע, אַרטיקל דערשינען אין , װאַכג-
שריפט פאַר ליטעראַטור, קונסט און קולטור",
5טן יולי 1934,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
מראָקינסקי חיהלע -- זינגערין. דער"
צויגן און געלערנט מוזיק אין ווילנע.
געווען אַ מיטבאַטײליקטע אין יידישן
מאַריאָנעטן-טעאַטער ;מיידים". האָט אָנ-
טיילגענומען אין געטאָ אין קולטור-אונ-
טערנעמונגען,
אומגעקומען אויף פּאָנאַר אין יאָר 1941,
ש. קאַטשערגינטקי : חורבן ווילנע (ז' 231).
טרופּיאַנסקי יענקל (1909--1944) --
מוזיק-לערער, קאָמפּאָזיטאָר פון קינדער-
לידער. דערצויגן אין ווילנע. אַביטוריענט
פון יידישן לערן-סעמינאַר און פון מוזיק-
אינסטיטוט,. פאַרפאַסט לידער פאַר די
יידישע שולן,
זינט ער האָט געענדיקט דעם לערער-
סעמינאַר געאַרבעט אין די װאַרשעװער
צישאָדשולן און אין דער מעדעם-סאַנאַ-
טאָריש, נאָכן אויסברוך פון דער מלחמה
איז ער צוריק אַװעק קיין ווילנע.
אין ווילנער געטאָ אָנגעשריבן אַ קינדער-
אָפּערע אליאַלקעס?, וועלכע איז אויפגע-
פירט געװאָרן חמשה עשׂר בשבט (24.1,43)
אין געטאָ-טעאַטער, פאַר די קינדער פון
די עלטערע פאָלקסשול-קלאַסן און פון
דער מיטלשול,
פאַר דער מלחמה געהערט צו אַ גרופע
,;סאָציאַליסטן-רעװאָלוציאָנערן?. געוען
אַקטיוו אין געזעלשאַפטלעכן לעבן אין
ווילנער געטאָ. צוזאַמען מיט זיין ברודער
פייוול דעפּאָרטירט אין קאָנצענטראַציע-
לאַגערן.
ד"ר מאַרק דװאָרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום (ז"ז 231, 235, 316) ;
ש. קאטשערגינסקי : לידער פון די געטאָס
און לאַגערן (ז' 29) ; רעד. ח, ש. קאזשדאַן :
לערער-יזכור-בוך פון צישאַ-שולן אין פּוילן
(ז"ז 1847180) ; שׁ. קאַטשערגינסקי : חורבן
ווילנע (זי 225),
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
יאָסעלזאָן טאַדעוש -- פידלער און
סאַקסאָפאָניסט. דזשאַזימוזיקער. שטאַמט
פון לאָדזש. געלערנט ביי פּראָפּעסאָר יו-
זעף יאַסטזשעמבסקי. געווען פאַררעכנט,
וי איינער פון די בעסטע סאַקסאָפאָניסטן
אין פּױלן,. געשפּילט אין דעם אָרקעסטער
פון /פראָנט-היימאַן", ,קאַפע-קלוב? און
אַ געוויסע צייט אויך מיטגעאַרבעט מיט
הענריק גאָלד,
געבליבן לעבן און געפינט זיך אין האַָ-
ליוווּד,
,(זי 108) 1222 8661טע0ט0 :226114811 .1
יאָסקאַװיטש אברחם-איפר -- דירי-
גענט פון כאָרן און געזאַנג-לערער. גע-
בוירן אין פּיאָנטניצע ביי לאָמזשע. זון
פון אַ חזן. געלערנט אין לאָמזשע און
שפּעטער אין ווילנע, װוּ ער האָט געענ-
דיקט דעם העברעישן ,בית מדרש למו"
רים". גליײיכצייטיק אויך געלערנט מוזיק
אין דער קאָנסערװאַטאָריע.
אין ווילנע דיריגירט מיטן ראַדיאָ-כאָר.
ער האָט אויך קאָמפּאָנירט מוזיק צו העב-
רעישע לידער, װאָס זענען אַרױסגעגעבן
געװאָרן אין ישׂראל אין פאָרעם פון אַ
זאַמלונג אונטערן נאָמען פרחים נוגים.
געווען אַ צייט, ווען ער האָט דיריגירט
דעם העברעישן כאָר ביים ווילנער סע-
מינאַר ;תרבות".
ער איז ;אומגעקומען אויסערן געטאָ זיי-
ענדיק דאָרט אויף אַרישע פּאַפּירן.
ד"ר מאַרק דװאַרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום (ז' 245).
יאָפּע מיראָן -- פּיאַניסט און כאָר-די-
ריגענט. געבוירן און דערצויגן אין ראַ-
309
דאָם. זון פון שטאָט-חזן גרשון יאָפע.
געלערנט מוזיק און געווען באַגאַבטער
פּיאַניסט. ער פלעגט דיריגירן מיטן כאָר
פון זיין פאָטער אין דער גרויסער שטאַָ-
טישער שול. ער איז, אַחוץ דעם, אויך
געווען טעטיק אין אַלגעמײנעם קולטור-
לעבן פון יידישן ישוב. האָט אָרגאַניזירט
כאָרן און אַרױסגעטרעטן איף קאָנ-
צערטן,
רעד. יצחק פּערלאָװ: ספר ראַדאָם, ארגון
יוצאי ראַדאָם, תל-אביב 1961 (ז' 62).
יעדװאַבניק דוד, ד"ר -- מוזיק-עסקן,
מעצענאַט. געלעבט אין ווילנע און געווען
טעטיק אויפן געביט פון פאַרשפּרײטן מו"
זיק צװישן יידן,
געהערט צו דער איניציאַטיו-גרופּע, װאָס
האָט אין יאָר 1922 געגרינדעט דעם יידישן
מוזיק-אינסטיטוט אין ווילנע. געזאָרגט
פאַר מאָביליזירן די בעסטע יידישע מו-
זיק-כוחות, בכדי צו דערפירן דעם אַנ-
שטאַלט צו דער מדרגה פון די מלוכה-
קאָנסערװאַטאָריעס אין פּולן.
אהרן סאַפּיר : דער יידישער מוזיק-אינסטי-
טוט אין ווילנע -- אַרטיקל אין ,, װאָכנשריפט
פאַר ליטעראַטור, קונסט און קולטור" פון 5טן
יולי 1924,
יעלענסקי הירש -- זינגער. געבוירן און
דערצויגן אין לעמבערג. געהאַט אַ שיינע
באַס-שטימע. געזונגען אין לעמבערגער
גרויסן אָפּערע-טעאַטער און אויך אין
דאָרטיקן טעמפּל,
פלעגט מיטזינגען וי סאָליסט אויף קאָנ-
צערטן פון יידישער מוזיק אונטער דער
לייטונג פון דיריגענט יצחק היילמאַן,
210
כאַנעס מולע -- פּיאַניסט, אַקאָמפּאַניאַ-
טאָר. געלעבט אין ווילנע. אַ טיכטיקער
פּיאַניסט-אַקאָמפּאַניאַטאָר. פלעגט באַ-
גלייטן זינגערס אויף זייערע קאַנצערטן
אומגעקומען אויף פּאָנאַר אין יאָר 1941,
ש. קאַטשערגינפקי : חורבן ווילנע (ז' 231).
כייקין שמשון --- פידלער. סאָליסט און
פּעדאַגאָג. געשטאַמט פון ליטע. בשעת
דער נאַצי-אָקופּאַציע -- אין וילנער
געטאָ. לערער אין דער מוזיקשול, אָנטייל-
גענומען אין געטאָ-טריאָ: כייקין (פידל),
מאַקס זיידערמאַן (װיאָלאָנטשעל) און ראַ-
זע נאַדעלמאַן (פּיאַנאָ). מיטגליד פון זשו-
רי-קאָמיסיע פאַר מוזיק-קאַנקורסן אין
געטאָ.
אומגעקומען אין עסטאָניע.
ש. קאַטשערגינפקי : חורבן ווילנע (ז' 229) ;
הערמאַן קרוק : טאָגבוך פון ווילנער געטאָ
(ז"ז 369, 377, 402, 438).
כץ אַלבערט (1910 --) -- װאָלאָנ-
טשעליסט, קאַמעראַליסט און דיריגענט,
געבוירן אין ווילנע און פרי אַװעק קיין
דייטשלאַנד. געלערנט מוזיק אין קעניג-
לעכער קאָנסערװאַטאָריע אין לײפּציק ביי
פּראָפּעסאָר יוליוש קלענגעל. געבליבן אין
לײיפּציק און געשפּילט אין סימפאָנישן
אַרקעסטער. נאָכן צוריקקומען קיין ווילנע
געשפּילט אין אָרקעסטער פון פּױלישן
ראַדיאָ און געװאָרן דיריגענט פון זעל-
ביקן אָרקעסטער. גלייכצייטיק אָנטײילגע-
נומען אין פאַרשידענע קלענערע קאַמער-
אָרקעסטערס, שפּילנדיק װיאָלאָנטשעל.
אין יאָר 1926 איז ער אַװעק נאָך ארץ-
ישׂראל, װוּ ער איז געװאָרן אַ מיטגליד
פון פילהאַרמאַנישן אָרקעסטער אין תל-
אביב,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אין די יאָרן 1945---1948 באַזוכט עטלעכע
לענדער אין אײראָפּע, ספּעציעל פּױלן, װוּ
ער איז אַרױסגעטרעטן אי װוי דיריגענט
אי װי סאָליסט-װיאָלאָנטשעליסט,
לעצטנס געפינט ער זיך אין אַמעריקע.
לעעצעם :4212820298 1806082' 10
88 { 818 ש 201806 ש צסמס 1 ש20180
,(זי 124) ט:16עז
כ'ץ י. -- װיאָליסט, קװאַרטעטיסט. גע-
לעבט אין װאַרשע און געלערנט מזיק
אין דער מלוכישער קאָנסערװאַטאָריע.
געהערט צו אַ ידישן קװאַרטעטאַנ-
סאַמבל, װאָס האָט אין נאָמען פון דער
װאַרשעװער קאַנסערװאַטאָריע אָנטײל גע-
נומען אין אַ קװאַרטעט-קאַנקורס אין
קראָקע. דער דאָזיקער שטרייך-קװאַרטעט
האָט באַקומען דעם ערשטן פּרייז,
ער האָט אויך געשפּילט אין יידישן קאַ-
מער-אָרקעסטער אונטער דער לײיטונג
פון יונגן דיריגענט בער באַגאָן.
,די שול און די חזנים-וועלטי, װואַרשע, אוי-
גוסט 1929 (ז' 23).
כיץ מרדכי, מאַרקאָס -- זינגער און חזן.
געבוירן אין אַ שטעטל ביי קרעמעניעץ,
װאָלין. געלערנט אין דער דאָרטיקער
ישיבה און אַלס קינד אָנגעהויבן זינגען
ביי חזנים. ביי זיי אויך געלערנט נאָטן
און נוסחאות התפילה. ער האָט זיך ספּץ-
ציאַליזירט אין זינגען יידישע פאָלקס-
לידער און איז געװאָרן אַ זייער גוטער
אַרוסברענגער און אינטערפּרעטאַטאָר פון
יידישן פאָלקסליד,
אין 1927 עמיגרירט קיין בוענאָס-איירעס
און געװאָרן אַ סטאַבילער מיטאַרבעטער
פון דער ראַדיאָישעה אין דער יידישער
שפּראַך. ער האָט שפּעטער אויך איבער-
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
גענומען דעם פּאָסטן פון חזן אין אַ בוע-
נאָס-איירעסער שול,
י. ל. חדקל: ספר החזנים, בוענאָס:איירעס
8 (ז' 152) ; ,די שול און די חזנים-וועלט"
בוענאָס-איירעס, אַפּריל 1966 (ז' 16).
כּץ פּאָליע -- זינגערין. געלעבט אין
ווילנע. אַבסאָלװענטין פון יידישן מוזיק-
אינסטיטוט,
געהערט צו דער יונגער גענעראַציע יידי-
שע זינגערינס אין פּױלן, װאָס האָבן זיך
אויסגעצייכנט און געהאַט אַ נאָמען אויך
צווישן די פּאָליאַקן.
אהרן פאַפיר : דער יידישער מוזיק-אינסטיטוט
לאַבושינפקי יוזעף -- קאָנטראַבאַסיסט,
געבוירן און דערצויגן אין װאַרשע. דאָרט
געלערנט מוזיק און געווען לאַנגיעריקער
אָרקעסטראַנט אין דער ואַרשעװער פיל-
האַרמאָניע. צוזאַמען מיט יעקב סו-
ראָװויטש און פּאַװעל גינזבורג געוען
מיטגליד פון דער פאַרװאַלטונג פון דעם
פילהאַרמאָניע-אָרקעסטער אין װאַרשע.
211
אין ווילנע -- אַרטיקל אין , װאָכנשריפט פאַר
ליטעראַטור, קונסט און טעאַטער" פון 5טן
יולי 1934 ; ,די שול און די חזנים-וועלט",
װואַרשע, יולי 1928 (ז' 23).
כּץ רענאַטאַ -- זינגערין. לירישער
סאָפּראַן. אַ שילערין פון באַקאַנטן אין
פּוילן איטאַליענישן פּראָפּעסאָר פאַר שטי-
מע-בילדונג עגאָר פּעטרי.
אָפּט אַרױסגעטרעטן אויף רעטשיטאַלן פון
געזאַנג. אין פּראָגראַם -- לידער פון
לישט, באַך און מענדעלסאָן,
14 - /מ68שסז11086 212681846 852 א
.8831
אין געטאָדװאַרשע אָנטיײילגענומען אין
פאַרשידענע קולטור-אונטערנעמונגען
אומגעקומען בשעת איינער פון די אַק-
ציעס,
יאַנאַס טורקאַװו : אַזױ איז עס געווען (ז' 244).
21 10721822884484 0012מז02 111
,(זי 18)
לאַמפּעל לאַטהאַר -- זינגער. דזשאַזי
װאָקאַליסט. געשטאַמט פון פּוילן און גע-
לעבט פון קינדווייז אָן אין דיײיטשלאַנד.
ער האָט זיך פּערפעקציאַנירט אין זינגען
לידער פון לייכטן דזשאַזיזשאַנער.
מיטן שטראָם פּליטים פון דײיטשלאַנד
נאָכן יאָר 1933 געקומען קיין פּוילן און
געווען אַ נאָענטער מיטאַרבעטער פון עדי
ראָזנער. ער איז געווען אַ דזשאַזיזינגער
פון הויכער קלאַס און אַלע אַנסאַמבלען
פון דעם כאַראַקטער האָבן זיך באַמיט
אים צו האָבן צווישן זיך,
בשעת דער מלחמה איז ער געוען אין
212
ראַטן-פאַרבאַנד און שפּעטער איז ער א-
וועק קיין אַמעריקע.
2 84061טץס60 :280118811 .1
,(107
זיז 106,)
לאַנדאַו העלענא, ד"ר -- פּיאַניסטין-
סאָליסטין און פּעדאַגאָגין. געבוירן און
דערצויגן אין קראָקע. געלערנט מוזיק
אין קראָקע און שפּעטער אין ווין, פּיאַנאַ
ביי פּראָפּ. עדװואַרד שטױערמאַן און מו-
זיקאָלאָגיע ביי גװידאָן אַדלער, נאָכן צו-
ריקקומען קיין קראָקע געווען פּיאַנאָילע-
רערין אין דער שול ביי דער ;יידישער
מוזיק-געזעלשאַפט? אין קראָקע,
בשעת דער מלחמה איז זי געװען אין
לעמבערג, װוּ זי איז אַרױסגעטרעטן מיטן
דאָרטיקן סימפאָנישן אָרקעסטער. אומגע-
קומען אין פּשעמישל אין יאָר 1942,
לאַנדאַו לייב, ד"ר -- מוזיק-עסקן, מע-
לאָמאַן און מעצענאַט פון יידישער מוזיק,
געלעבט אין לעמבערג, געלערנט אין די
יונגע יאָרן מוזיק און געבליבן אַ מיט.
בויער פון יידישן מוזיקאַלישן לעבן אין
לעמבערג,
ד"ר לאַנדאַו איז געווען אַ באַקאַנטער
אַדװאָקאַט אין דער שטאָט און מיט זיין
אױיטאָריטעט האָט ער געהאָלפן אויפ-
שטעלן די מוזיק-סעקציעס ביי דער קיידי-
שער ליטעראַריש-אַרטיסטישער געזעל-
שאַפט? אין לעמבערג. געהאַט גרויסע
פאַרדינסטן פאַר דער אַנטװיקלונג פון
דער יידישער מוזיק און פאַר פאַרשפּרײטן
זי צװוישן די ברייטע שיכטן פון דער
יידישער באַפעלקערונג. פאַר זיין קומען
קיין לעמבערג האָט ער אָנגעפירט מיט אַ
דראַמאַטישן אַמאַטאָרן-קרייז איובל" אין
זיין געבוירן-שטאָט פּשעמישל.
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
לאַנדאַו סטאַניפלאַװו --- זינגער, דזשאַז"
װאָקאַליסט. געלערנט מוזיק אין קראָקע.
מיטגעשפּילט אין דזשאַזיאָרקעסטערס
און געזונגען אייגענע שלאַגערס,
באַלד נאָך דער מלחמה געגרינדעט אין
קראָקע אַן אַנסאַמבל אונטערן נאָמען
;באַנדאַ? (08מ88) ועלכער האָט זיך
קונה שם געווען מיט זיינע נייע ריטמען.
זיין טאַנגאָ עזאַפּאָמניי? ((נממצסמת?ל)
איז געזונגען געװאָרן אין גאַנץ פּולן,
,(ז' 105) 1822 8061טיץס0 :886110841 .1
לװאָװיטש בערעלע -- חזן און זינגער,
געווען אָבערקאַנטאָר אין לעמבערגער
טעמפּל. געהאָט אַ שיינע טענאָרשטימע
און באַזיצט מװזיקאַלישן וויסן. פריַער
געווען חזן אין לאָדזש,
חזן לװאָװיטש איז אויך געווען אַ תלמיד-
חכם און געהאַט גרויס אָנזען אין
שטאָט. אַרױסגעטרעטן אויף קולטור-אונ-
טערנעמונגען פון געזעלשאַפטלעכן כאַ-
ראַקטער און אויך זיך באַטײליקט אין
אַלגעמײנעם קולטור-לעבן פון יידישן
לעמבערג.
מ. קיפּניס האָט וועגן אים געשריבן: ,ער
איז אַ מײסטערהאַפטער אינטערפּרעטאַ-
טאָר פון תפילה-טעקסט, אַ בר-אוריון,
װאָס לעבט אַדורך די תפילות און דערצו
אַ זינגערישע נשמה, װאָס פילט יעדן מו"
זיקאַלישן ניואַנס?.
אומגעקומען ביי די נאַציס,
,די שול און די חזנים-וועלט", װאַרשע, פעבי
רואַר 1927 (זי' 20) ; יוני 1937 (ז"ז 11, 22) ;
אויגוסט 1937 (ז' 23) ; סעפּטעמבער 1927
(ז' 21).
לומט איזאַק, ד"ר מעד. -- דיריגענט
פון כאָרן. געלעבט אין קראָקע און געווען
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
דיריגענט פון כאָר אין דאָרטיקן טעמפּל.
דייר לוסט האָט בעיקר ליב געהאט קאָמ-
פּאָזיציעס פון אַלטן טראַדיציאָנעלן כאַ-
ראַקטער און ער פלעגט זינגען שאַפונגען
פון באַקאַנטן אַ מאָל אין קראָקע חזן ליי"
זערקע קרעמעניצער. אויך געזונגען שאַ-
פונגען פון קאָמפּאָזיטאָר שמואל אַלמאַן
ד"ר לוסט האָט זיך פאַרנומען מיט מוזיק
מתוך אהבה. ער איז געווען אַ מעדיקער
און האָט געהאַט אָנזען אין דער יידישער
געזעלשאַפט אין קראָקע. איז אויך געווען
אַקטיוו אין דער איידישער מוזיק-געזעל-
שאַפט?, װוּ ער האָט געפירט אַ געמישטן
כאָר און אַ סאָלפעזש-קורס.
ספר קראקא, הוצאת מוסד הרב קוק, ירושלים
(ז' 349) ; ,די שול און די חזנים: וועלט",
װאַרשע נאַוועמבער 1938 (ז' 21).
ליאָװו לעאָ (1878--1962) -- דיריגענט,
קאָמפּאָזיטאָר און פּעדאַגאָג. געבוירן אין
װאָלקאָװיסק. געלערנט מוזיק ביי יעקב
בערמאַן אין ביאַליסטאָק, ביים חון נח
זאַלודאָװוסקי אין לידע און געזונגען ביי
פאַרשידענע חזנים. ביי צוועלף-דרייצן יאָר
געדאַװונט פאַרן עמוד און אַ פּאָר יאָר
שפּעטער דיריגירט דעם כאָר אין דער
ווילנער שטאָטשול. צו קנאַפּע צװאַנציק
יאָר אָנגעקומען אין װאַרשעװער מוזיק-
אינסטיטוט און אין יאָר 1899 דיפּלאָמירט
געװאָרן. באַלד נאָך דעם דיריגירט מיט
מיליטער-אָרקעסטערס און פלעגט אַרומ-
פאָרן מיט װאַנדערנדיקע טעאַטער- גרו-
פּעס, וועלכע האָבן געשפּילט אין גרעסערע
שטעט,
זיין ערשטן גרויסן סוקצעס האָט ער גע-
האַט אין ווילנע, ווען ער האָט אין יאָר
2, צוזאַמען מיטן חזן גרשון סיראָטאַ,
אָרגאַניזירט אַ קאָנצערט פון יידישער מו-
313
זיק. נאָכן וויילן עטלעכע יאָרן אין אויס-
לאַנד איז ער צוריקגעקומען קיין װאַרשע,
װוּ ער האָט איבערגענומען אין דער גרוי-
סער ,דייטשישער" סינאַגאָגע דעם פּאָסטן
פון דיריגענט פון כאָר. צוועלף יאָר (פון
8 ביז 1920) האָט ער פאַרנומען דעם
דאָזיקן אַמט. ער האָט דעם כאָר אָרגאַ-
ניזירט, מאָדערניזירט און דערפירט צו
אַ הויכן קינסטלערישן ניואָ.
ער האָט זיך אָבער נישט באַגנוגנט מיט
דעם. זיין דינאַמישע נאַטור האָט אים גע-
טריבן צו מער. ער האָט זיך געשטעלט
פאַר אַ ציל צו פאַרשפּרײטן מוזיק צווישן
אַלע שיכטן פון דער יידישער באַפעלקע-
רונג אין װאַרשע. איז ער געװאָרן פון די
טיכטיקסטע טוערס אין דער ;הזמיר"-
באַװועגונג אין װאַרשע. ער האָט דיריגירט
קאָנצערטן, געגעבן לעקציעס און עפנט-
לעכע רעפעראַטן, געשריבן אין דער
פּרעסע איבער די פּראָבלעמען פון דער
יידישער מוזיק, און דער עיקר: ער האָט
קאָמפּאָנירט אייגענע און באַאַרבעט פאַר
כאָר און אַרקעסטער פאָלקסלידער, וועל-
כע זענען אַרײין אין רעפּערטואַר פון אַלע
כאָרן, װאָס זענען אַנטשטאַנען אין די
גרעסערע יידישע צענטערס אין פּולן,
אין יאָר 1912 האָט ער צוזאַמען מיט זיין
נאָענטן פריינד און מיטאַורבעטער, חזן
גרשון סיראָטאַ, באַזוכט אַמעריקע און
באַקומען אַן ענטוזיאַסטישע אופנאַמע,
ס'האָט אים פון דעמאָלט אָן געצויגן אַהין
און אין יאָר 1920 האָט ער זיך טאַקע
איבערגעטראָגן קיין ניו-יאָרק.
אין די יאָרן 1922 --- 1928 האָט ער גע"
וויילט אין ארץ-ישׂראל און אָנגעפירט
מיטן כאָר ,/תל-אָביב? און נאָך דעם צו-
ריקגעקומען קיין ניו-יאָרק, װוּ ער האָט
אויף ס'ניי אַנטװיקלט אַ ברייט-פאַרצווײיג-
214
טע מוזיק:טעטיקייט. צװוישן אַנדערע אַק-
טיוויטעטן האָט ער אויך דיריגירט דעם
כאָר פון נאַציאָנאַלן אַרבעטער-פאַרבאַנד,
צּ
לעאָ ליאָוו איז געווען אַ טעמפּעראַמענט-
פולער דיריגענט, ביי וועמען יעדע האַנט-
באַװעגונג האָט גערעדט ווערטער. פונקען
האָבן געשפּריצט פון זיין גאַנצער גע-
שטאַלט. ער האָט פון יעדן מוזיק-קאָלעק-
טיוו אַרױסבאַקומען דעם מאַקסימום און
אים דערפירט צו קינסטלערישער װירטואָ-
זיטעט. ער איז אויך געווען שעפעריש אויפן
געביט פון קאָמפּאָזיציע, שרייבנדיק מוזיק
צו סינאַגאָגאַלע תפילות און צו טעקסטן
פון יידישע דיכטער. זיינע פילצאָליקע
באַאַרבעטונגען פון פאָלקסלידער פאַר
פירשטימיקן כאָר זענען געזונגען געװאָרן
אין אַלע שטעט און שטעטלעך, װוּ עס
האָבן נאָר עקזיסטירט יידישע כאָרן. זיין
ליד ,,מיר טראָגן אַ געזאַנג", טעקסט פון
דוד פרישמאַן, איז געװאָרן דער אָפיציע-
לער הימען פון דער גאַנצער ;הזמיף"-
באַװעגונג אין פּױלן,
נתן סטאָלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאָ-
ראָנטאָ 1957 (ז"ז 40, 42, 45, 62, 69, 70, 11,
7, 108) ; אַלגעמײינע ענציקלאָפּעדיע, דוב-
נאָוו-פאַנד, פּאַריז 1940 (ז' 608) ; שליטא"
שטייניץ : אנציקלופּדיה למוסיקה (ז"ז 338,
9) ; זלמן זילבערצווייג : לעקסיקאָן פון
יידישן טעאַטער, װאַרשע 1924, באַנד צװיי
(ז' 1022) ; מ. ירדני : לעאָ ליאָװו --- מאָמענטן
פון זיין לעבן און שאַפן, ניו-יאָרק 1960 ;
י. שליטא : המוסיקה היהודית ויוצריה (ז'
6) ; אנציקלופּדיה כללית ,יזרעאל", תל-
אביב 1961 (ז' 1627).
1 סעענעם : 1312520294 120682' 1,600
88 1 218 ש 2015806 ש צעסטס 1 ש0פ201
-101 0/ע102 מס1נ ;(ן 168) 164טט
-22 ,מ1166 46 211814 1016 :10111161
,(זי 159) 1951 מ2061:10 ,761128ש
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
ליכטערמאַן יעקב -- חזן. איידעם פון
דיריגענט אברהם צבי דאַװידאָװיטש.
געבוירן און דערצויגן אין װאַרשע. גע-
זונגען אין כאָר פון דער נאָזשיק-שול און
שפּעטער באַקומען דעם פּאָסטן פון חזן-
שני אין דער זעלביקער שול,
יעקב ליכטערמאַן האָט געהאַט אַ שיינע
לירישע טענאָר-שטימע און זיך אויסגע-
צייכנט מיט קענטעניש פון יידישער לי"
טורגישער נגינה. געווען אַ גוטער אינ-
טערפּרעטאַטאָר פון יידישן ליד. ער פלעגט
אַקאָמפּאַנירט װערן פון זיין פרוי, די
באַקאַנטע פּיאַניסטיך אַקאָמפּאַניאַטאָרין
סאָניאַ דאַװידאָװויטש-ליכטערמאַן.
געפינט זיך אין דרום-אַפריקע, װוּ ער
פאַרנעמט דעם פּאָסטן פון הױיפּט-חזן אין
קײפּטאָן. |
,די חזנים-וועלט", װאַרשע, נאָוועמבער 1926
(ז' 22) ; ,די שול און די חזנים-וועלט",
װאַרשע, יאַנואַר 1929 (ז' 23) ; פעברואַר 1929
(ז"ז 23, 24).
ליפטמאַן ברוך (1905 --) -- פידלער
און קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן אין ווילנע.
מוזיקערס. זיין
שטאַמט פון אַ משפּחה
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
פאָטער יצחק איז געוען זיין ערשטער
לערער. שפּעטער געלערנט אין ווילנער
קאָנסערװאַטאָריע. צו צוועלף יאָר אַרוס-
געטרעטן װי סאָליסט מיטן ווילנער סימ-
פאָנישן אָרקעסטער,
אין 1925 אַװעק קיין בערלין, װוּ ער האָט
געלערנט אין דער ;הויכשול" פאַר מוזיק
ביי די פּראָפּעסאָרן מאַרטאָ, קולענקאַמף
און פּעטשניקאָו. נאָך דעם האָט ער נאָך
אַבסאָלװירט די ;שטערן-קאָנסערװאַטאָר-
יע", וועלכע עֶר האָט געעגדיקט מיט אַן
אויסצייכענונג -- אַ גאָלדענעם מעדאַל
(אויפן נאָמען פוֹן גרינדער פון דער שול
גוסטאַוו האָלענדער 1855--1915). גע-
בליבן אין דײיטשלאַנד, װוּ ער האָט גאַ-
סטראָלירט אין די גרעסערע שטעט און
אויך אַרױסגעטרעטן וי סאָליסט אויף
סימפאָנישע קאָנצערטן.
מיטן גירוש פון די פּױלישע יידן פון
דייטשלאַנד, געקומען אין 1922 קיין װאַר-
שע און געװאָרן אַ מיטגליד פון אָרקעס-
טער פון דער אָפּערע. דירעקטאָרין פון
דער אָפּערע איז דעמאָלט געווען די ענער-
גישע אאַנינאַ קאַרעלאָװיטש:ויידע און
דיריגענטן -- אַדאַם דאָלזשיצקי און באַ-
לעסלאַוו טיליאַ. צוליב דער אַנטיסעמי-
טישער שטימונג אין גאַס איז אויך דער
רעזשים אין דער אָפּערע כלפי יידן גע-
װאָרן אַ האַרבער,
ווען בראָניסלאַוו הובערמאַן איז געקומען
קיין װאַרשע מאָביליזירן אָרקעסטראַנטן
פאָרן ארץ-ישׂראלדיקן פילהאַרמאָנישן
אָרקעסטער, האָט ער אויך אינגעלאַדן
ליפטמאַנען.
פון דער גרינדונג פון אָרקעסטער אין תל-
אביב און ביזן היינטיקן טאָג שפּילט ברוך
ליפטמאַן אין דער גרופּע ערשטע פידלער
און אויך פון צייט צו צייט --- וי סאָליסט.
215
ב. ליפּטמאַן איז אַן ענטוזיאַסט פון יידישן
מזרח-אײראָפּעיַשן פאָלקסליד. ער טרעט
אָפט אַרױס מיט קליינע אַנסאַמבלען אויף
ספּעציעלע קאָנצערטן פון יידישער מוזיק,
אַחוץ דעם איז ער אויך טעטיק אויפן
געביט פון קאָמפּאַזיציע. זיין סויטע ;אַש-
כנזיש-חסידישע סימפאָניש", די סימפאָ-
נישע פּאָעמע ,גליל", קאָנצערט פאַר
באַסאָן און שטרייך-אָרקעסטער און אַ סך
אַנדערע -- זענען אַלע אַן אויסדרוק פון
זיין נשמהדיקער פאַרבינדונג מיטן יידישן
דורותדיקן ניגון.
זיינע שאַפונגען זענען שוין געשפּילט גע-
װאָרן אין ישׂראל און אין אַנדערע לענ-
דער, ספּעציעל אין האָלאַנד,
לעבענדיגער הענריק -- פּערקוסיאָ-
ניסט, דזשאַזישפּילער. האָט אָנגעהויבן
נאָך אין דער צייט, ווען ער איז געווען
אַ שילער און פלעגט שפּילן וי אַן אַמאַ-
טאָר אויף טאַנץ-אָװונטן אין דער גימנאַ-
זיע. שפּעטער האָט ער מיטגעשפּילט מיט
פאַרשידענע אַנסאַמבלען. מיט דער אַנט-
וויקלונג פון דער דזשאַזימוזיק אין פּױלן
איז ער געװאָרן דער הויפּט-צושטעלער
פון נאָטן און פון פּלאַטן פאַר אַלע דזשאַז-
אַנסאַמבלען אין פּוילן. ער איז געווען אין
פאַרבינדונג מיט אויסלענדישע פירמעס
און האָט אימפּאָרטירט קיין פּױלן אַלץ,
װאָס האָט געהאַט אַ שייכות צו פאַרוויי-
לונגס-מוזיק, וי אינסטרומענטן, נאָטן
אַראַנזשירונגען, פּאַטעפאָן-פּלאַטן א"אַ.
געפינט זיך אין אַמעריקע און קאָנטי-
נויַרט דאָרט די זעלביקע באַשעפטיקונג.
.(ז' 106) 1826 8061טיץסס) :886110821 .1
לעדערמאַױלעדניצקי זיגמונט (1902--)
-- פידלער און דיריגענט. געבוירן אין
216
קאָזשעניץ און געלערנט מוזיק אין װאַר-
שע. אין 1926 געענדיקט מלוכישע מוזיק-
קאָנסערװאַטאָריע אין װאַרשע, װוּ ער
האָט שטודירט פידל ביי סטאַניסלאַו
באַרצעװויטש,
קאָנצערטירט, אַרױסגעטרעטן װוי סאָליסט
און זיך באַטײליקט אין ,װאַרשעװער
שטרייך-קװואַרטעט? אונטער דער לייטונג
פון יוסף קאַמינסקי, שפּילנדיק צווייטע
פידל,
געפינט זיך אין װאַרשע, שפּילט אין אָר-
קעסטער פון פּולישן ראַדיאָ און איז איי-
נער פון זיינע דיריגענטן,
יאַנאַס טורקאָוו : אַזױ איז עס געווען (ז' 244),
1סטעצעכ 13188202/14 /186608' 1,600
1 2415 שי 001806 טי צססס 1 /190סם
זי 160) 0161
לעוו חיים -- געזאַנג-לערער און דירי-
גענט.. געווען לערער פון געזאַנג אין
מעזריטש, אָרגאַניזירט אָרקעסטערס און
אַנדערע אַנסאַמבלען, מיט וועלכע ער איז
אַרױסגעטרעטן אויף פאַרשידענע קול-
טור-אונטערנעמונגען,
רעד, ח. ש. קאַזשדאַן : לערער-יזכור- בוך פון
צישאָ-שולן אין פּוילן (ז' 224),
לעוואק איזידאָר -- װיאָלאָנטשעליסט.
געבוירן און דערצויגן אין לאָדזש. דאָרט
אויך געלערנט װואָלאָנטשעל, אין לאָדזש
געשפּילט אין פאַרשידענע אָרקעסטערס,
איבערגעפאָרן קיין װאַרשע, װוּ ער איז
געווען לאַנגיעריקער װיאָלאָנטשעליסט
אין פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער, אָפּט אויך
אַרױסגעטרעטן װי סאָליסט,
ער האָט געלעבט אין װאַרשעװער געטאַ
און איז אומגעקומען בשעת איינער פון
די אַקציעס,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן.
יאַָנאָס טורקאָװו : אַזױ איז עס געווען (ז' 244).
11 - /מםטיסעש1108 21268186 852אן
1 1/218220844 18מסממנהמ11ע
,װ1:0206110 אנמ0סטטסענת ;(ו 18)
זי 8) 1986 8טיםקפזהאר
לעװיאַש רות -- זינגערין. געלעבט אין
װאַרשע אין די צװאַנציקער יאָרן און גע"
ווען טעטיק וי פּראָפּעסיאָנעלע זינגערין.
געווען פאַרבונדן מיטן כאָר פון מ. שניאור
און פלעגט אַרױסטרעטן אויף זיינע קאָנ-
צערטן מיט סאָלאָ-געזאַנג,
אין 1924, ווען אין װאַרשע איז אויפגע-
פירט געװאָרן די אָפּערע פון הענעך קאָן
;דוד און בת-שבע", איז זי געווען איינע
פון די הויפּט-אָנטײלנעמערס. זי פלעגט
אויך אַרױסטרעטן צוזאַמען מיט מ. רודי-
נאָוו אויף קאָנצערטן פון יידישן ליד,
מיכאל ווייכערט : זכרונות, צווייטער באַנד
װאַרשע, אַרוױיסגענעבן דורך אַ בוך-קאַמיטעס,
פאַרלאַג , מנורה" תל-אביב 1961, (ן' 93);
יצחק טורקאַװיגרודבערג : יידיש טעאַטער אין
פּױלן, װאַרשע 1951 (ו' 87) ; רעד. א. טאר"
טאַקאַװער : ספר השנה / יאָרבוך, תל-אביב
7, (ז' 342) ; מאַנגער, טורלאַװו, פּערענ"
סאָן : יידישער טעאַטער אין אײיראָפּע (ז' 95).
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
לעוויטין טאָני (1910 --) -- פידלער,
װויאָלאָנטשעליסט, פּיאַניסט און סאַקסאָ-
פאָניסט, געבוירן אין לאָדזש. שטאַמט פון
דער רייכער פּאַזנאַנסקי-משפּחה. געלערנט
מוזיק און באַהערשט עטלעכע אינסטרן-
מענטן,
ער האָט אָנגעהױיבן שפּילן פּראָפּעסיאַנעל
אין קינאָ ,/רעדוטאַ?, אונטער דער לייטונג
פון לעאָן קאַנטאָר. מיטן באַװייזן זיך פון
די קלאַנגפילמען איז ער איבערגעגאַנגען
צו קלאַרנעט און סאַקסאָפאַן. די לעצטע
יאָרן פאַר דער מלחמה געשפּילט אין
אָרקעסטער פון עדי ראָזנער, פאַררעכנט
געווען וי איינער פון די בעסטע סאַקסאַ-
פאַניסטן אין פּוילן,
בשעת דער מלחמה געוען אין ראַט"
פאַרבאַנד, װוּ ער האָט געאַרבעט אין פאַר-
שידענע טעאַטראַליזירטע דזשאַז-אָרקעס-
טערס. מיט ספּעציעלער אָנערקענונג איז
ער באַשאָנקען געװאָרן אין מאָסקװע.
צוזאַמען מיט דער פּוילישער אַרמײ פון
גענעראַל אַנדערס געקומען קיין ארץ-
ישׂראל, געבליבן אין לאַנד און שפּעטער
אָנטײלגענומען אין דער באַפרייונגס-
מלחמה. פאַרווונדעט געװאָרן אין דער
רעכטער האַנט און צוליב אַ דעפעקט אין
איר מער נישט געקענט שפּילן סאַקסאַ-
פאָן און איבערגעגאַנגען צו װיאָלאָנטשעל.
אין משך פון עטלעכע יאָר דערגאַנצט זיין
בילדונג אין פּאַריז און פון 1962 צוריק
אין ישׂראל, װוּ ער שפּילט אין פילהאַר-
מאָנישן אָרקעסטער אין תל-אביב.
,(זי 107) 1426 8161טיעס0ס :880110581 .1
לעװינטאָן בערנאַרד -- פידלער. באַ-
קאַנטער פידלער אין װאַרשע. געלעבט
אין װאַרשעװער געטאָ און פלעגט אַרומ-
37
גיין מיט זיינס אַן אָרקעסטער איבער די
הייף און גאַסן
יאָנאַס טורקאָו ; אַזױ איז עס געװען (ז"ז
5, 244).
לעוויצקי װעל זובלאָװיצקי ליובאַ --
זינגערין און סאָליסטין. געלעבט און גע-
לערנט אין ווילנער קאָנסערװאַטאָריע.
שפּעטער שטודירט אין וין און נאָכן
צוריקקומען קאָנצערטירט אין איר גע-
בוירן-שטאָט. זי פלעגט אויך אָפט אויפ-
טרעטן אין פּוילישן ראַדיאָ אין ווילנע
מיט אַריעס פון אָפּערעס און יידישע
פאָלקסלידער.
דאָס לעצטע יאָר פאַרן אויסברוך פון דער
מלחמה געווען פון די הויפּט-כוחות אין
,וויקט? (ואַרשעװוער יידישער קונסט-
טעאַטער) אונטער דער לייטונג פון זיג-
מונט טורקאָו. זי האָט געשפּילט די
הױפּטראָלעס אין צויי גאָלדפאַדענישע
ספּעקטאַקלען ?בר-כוכבא" און , שולמית"
און מיט איר שיינעם זינגען בייגעשטיי-
ערט צום דערפאָלג פון די פאָרשטע-
לונגען.
ליובאַ לעוויצקי האָט פאַרמאָגט אַ לירישן
סאָפּראַן מיט אַ בױיגזאַמער קאַלאָראַטור,
אַ ביז גאָר אַנטװיקלטע געזאַנג-טעכניק
מיט אויסערלעכע עפעקטן און גלייכציי-
טיק אַ פעיקייט צו געבן אַן אויסדרוק דער
גייסטיקער זייט פון געזונגענעם טעקסט,
אין די יאָרן 1929--1941 האָט זי אָנגע-
פירט מיטן געזאַנג-קלאַס אין דער ווילנער
מלוכישער קאָנסערװאַטאָריע און פלעגט
אַרױספאָרן אין גרעסערע שטעט אויף
קאָנצערטן,
בשעת דער נאַצישער אָקופּאַציע געווען
אין ווילנע געזאַנג-ילערערין אין דער
מוזיקשול, װאָס איז אָנגעפירט געװאָרן
218
פון דיריגענט אברהם סליעפ און פּיאַ-
ניסטין טאַמאַראַ גירשאָװויטש. ווען די
מוזיקאַלישע כוחות אין געטאָ האָבן זיך
געגרייט אויסצופירן אַן אָפּערע, איז די
הױפּטראָל איבערגעגעבן געװאָרן ליובען.
(װאָלף דורמאַשקין האָט געגרייט דעם
אָרקעסטער און כאָר, אומא אֶלקעניצקי
און רחל סוצקעווער -- די דעקאָראַציעס),
ליובאַ איז יעדן טאָג אַרױסגעגאַנגען אויף
צװאַנגס-אַרבעט און בשעת דער אַרבעט
געחזרט די ראָל,
איינעם אַ טאָג איז זי צוריקגעקומען פון
דער אַרבעט. אַרײנגײענדיק אין געטאָ,
איז זי באַזוכט געװאָרן דורך דעם נאַצי-
מערדער מורער און פאַרהאַלטן געװאָרן.
זי האָט שוין מער די ליכטיקע שיין נישט
געזען.
צּ
אין זיין בוך: פון ווילנער געטאָ, באַ-
שרייבט אברהם סוצקעווער איר שוידער-
לעכן טויט :
,..ווייס, דער איצטיקער שעף פון עקזע-
קוציע-פּולק, האָט ליובען אַװעקגעפירט
קיין פּאָנאַר. פון זיין גרויען, יום-טובדיקן
היטל האָט אַראָפּגעקוקט אַ זילבערן
שאַרבנדל, וי אַ מיניאַטור פון זיין פּנים,
ער האָט אַלײין געפירט דעם אױטאָ. לעבן
אים איז געזעסן זיין געליבטע, די דריי-
סיקיעריקע געסטאַפּאָווקע פון האַמבורג
עלען דעגנער און געריײכערט אַ פֹּאַי
פּיראָס,
ביים דורכגיין די דראָטן, װאָס האָבן אַרומ-
געצוימט די גריבער, האָט עלען זיך
אָפּגעשטעלט און באַפױלן ליובען, זי זאָל
זיך אויסטוען נאַקעט. ווען די זינגערין
האָט עס גלייך נישט געטאָן האָט עלען
אַרױסגעצױגן אַ שפּיז און געסטראַשעט,
אַז אויב ליובאַ. װועט זיך תיכף נישט
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
אױיסטאָן װעט זי איר אויסשטעכן די
אויגן, מיט דעם זעלבן מיטל פלעגט זיך
באַנוצן ווייס און כמעט שטענדיק האָט
ער געהאָלפן. ליובע האָט זיך אױיסגעטאָן,
איז געגאַנגען נאַקעט. זי איז אַרײן אין
גרוב. דאָרט זענען געלעגן טויטע, באַ-
גאָסענע מיט קאַלך. פון דער זייט האָבן
זיך צוגעקוקט ווייס און מורער מיטן מאָ-
נאָקל, עלען דעגנער, די געוועזענע סטו-
דענטין פון האַמבורגער אוניווערסיטעט,
האָט מיט אַ געלעכטער אַ נעם געטאָן דעם
אױיטאָמאַט און מיט אַ סעריע קוילן דורכב-
געשניטן ליובען".
אויף אַזאַ. סדום-ועמורהדיקן אופן איז
אומגעקומען דער זינגפויגל פון ווילנער
געטאָ (אַזױ ווערט זי אָנגערופן דורך ד"ר
מאַרק דװאָרזשעצקי אין זיין בוך: ירושלים
דליטא אין קאַמף און אומקום).
א. פוצקעווער : פון ווילנער געטאָ, , אָגיז",
מאָסקװע 1946 (ז"ז 125--128) ; שמערקט קאַ-
טשערגינפקי : חורבן ווילנע (ז' 227) ; ד"ר
מאַרק דװאָרזשעצקי : ירושלים דליטא אין
קאַמף און אומקום (ז"ז 165, 234, 249, 257,
8) ; רעד. א. טאַרטאַקאָװער : יאָרבוך, תל-
אביב 1967, (ז"ז 240, 341) {; ש. קאַטשער-
גינסקי : לידער פון די געטאָס און לאַגערן,
ניו-יאָרק 1948 (ז' 34) { יאַנאַס טורקאַװ :
פאַרלאָשענע שטערן, בוענאָס-איירעס 1952
(ז"ז 63--68) ; הערמאן קרוק : טאָגבוך פון
ווילנער געטאָ (ז"ז 136, 139, 402, 443, 450).
לענטשיצקי מאָטל -- מויקער-אַמאַ-
טאָר, דיריגענט. געלעבט אין פּיאָטרקאָו-
טריבונאַלסק און זיך פאַרנומען מיט פאַר-
שפּרײטן מוזיק צװוישן יידן. אָרגאַניזירט
ביי דער יידישער ליטעראַרישער געזעל-
שאַפט אין דער שטאָט אַ מאַנדאָלין-אָר-
קעסטער, װאָס פלעגט אַרױסטרעטן אויף
פאַרשידענע פייערלעכקייטן,
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
געווען אויך דער מזיקאַלישער לייטער
פון דעם אָרטיקן דראַמאַטישן קרייז, װאָס
האָט געפירט אַ סטאַבילע אינטענסיווע
טעטיקייט.
רעד. יעקם מאַלץ און נפתלי לאַן : פּיאָטרקאָװו
טריבונאַלסקי, יזכור:בוך, פיעטרקאַװער
לאַנדסמאַנשאַפט, תל-אביב 1965 (ז"ז 597,
8, 599),
לערער יוזעף (1880--1941) --- פּיאַניסט,
אָפּערע-דיריגענט און קאָמפּאָזיטאָר. גע-
בוירן אין קאַמיעניעץ, פּאָדאָליע, און אין
יונגן עלטער געקומען קיין לעמבערג. גע-
זונגען ביים באַרימטן חזן ברוך שאָר
(1823---1904) און שפּעטער געלערנט אין
דער קאָנסערװאַטאָריע פון דער ;גאַלי-
ציאַנער מוזיק-געזעלשאַפט?" אין לעמ-
בערג. אויך געלערנט ביים חזן ברוך פאָ-
גאַטש-קינסטלער. אין 1908 אַרױסגעפאַ-
דערט געװאָרן קיין פּויזן, װוּ ער האָט
איבערגענומען דעם פּאָסטן פון דיריגענט
פון דער דאָרטיקער אָפּערעטע און גלייכ-
צייטיק געפירט דעם געמישטן כאָר ;לוט-
ניאַ" (12:018). אין 1911 צוריקגעקומען
קיין לעמבערג און אַנטװיקלט אַ ברייטע
מוזיקאַלישע טעטיקייט,
בשעת דער ערשטער וועלט-מלחמה גע-
ווען אין ווין און שפּעטער, ווען די מלחמה
האָט זיך געענדיקט, האָט ער זיך אויף
ס'ניי באַזעצט אין לעמבערג. דאָס מאָל
מאַדלינגער טאָניאַ -- פּיאַניסטין, פּע-
דאַגאָגין. דערצויגן און געלערנט מוזיק
אין לעמבערגער קאָנסערװאַטאָריע. שפּע-
טער איז זי געווען דערפאָלגרייכע פּיאַנאָד
לערערין. זי איז געווען אַקטיוו אין דער
319
איז ער געװאָרן דיריגענט פון ;גרויסן
אָפּערע-טעאַטער* און פון 1922 -- דירי-
גענט פון פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער אין
לעמבערג. אין די יאָרן 1929--1941 גע"
ווען דער הויפּט-דיריגענט פון ;גרויסן
אָפּערע-און-באַלעט-טעאַטער? אין לעמ-
בערג.
יוזעף לערער איז געווען אַ װאַרעמער ייד
און אַלע יאָרן געווען אין קאָנטאַקט מיט
יידישע מוזיקערס. ספּעציעל האָט ער דאָס
געלאָזט פילן אין זיין פּעדאַגאָגישער
טעטיקייט אין מוזיק-אינסטיטוט אין לעמ"
בערג, װוּ עס האָבן געלערנט אַ סך יידי-
שע שילער. די לעצטע יאָרן איז ער
געווען לייטער פון אָפּערע-קלאַס און די-
ריגענט אין דער מוזיק-קאָנסערװאַטאָריע
אינ פון קאַראָל שימאַנאָװסקי אין לעמ-
בערג,
געווען איינער פון די חשובסטע מויק-
פּערזענלעכקייטן אין לעמבערג אין דער
תקופה פון צװוישן ביידע וועלט-מלחמות,
מיט זיין אַרבעט און שאַפן האָט ער פאַר-
שאַפּט אַ סך כבוד דער יידישער קאָלעק-
טיוויטעט אין דער שטאָט,
,די חזנים-וועלטי װאַרשע, סעפּטעמבער 1924
(ז' 18).
1)סשענצי : 1ץע13128702 1572ו18606' 1,600
48 { אזא ש 201806 ש צָסטס 1 ש20180
,זי 160) 161טט
מוזיק-סעקציע ביים ,ליטעראַריש-אַרטיס-
טישן פאַרבאַנד" אין לעמבערג, זייענדיק
די סטאַבילע אַקאָמפּאַניאַטאָרין פון כאָר,
זי איז אומגעקומען בשעת דער נאַצי-
אָקופּאַציע,
3200
מאַלװע באַרבאַראַ -- פּיאַניסטין,
אַקאָמפּאַניאַטאָרין. געבוירן און דער.
צויגן אין װאַרשע. געלערנט אין דער
מלוכישער קאָנסערװאַטאָריע ביי דער
פּראָפּעסאָרין זאָפיאַ בוצקעוויטש. געעב-
דיקט פּיאַנאָיקלאַס אין יאָר 1938 און
באַקאַנט געװאָרן וי אַקאָמפּאַניאַטאָרין
פון סאָליסטן און קאַמעראַליסטן,
בשעת דער מלחמה געוען אין ראַטן-
פֿאַרבאַנד און באַלד נאָכן צוריקקומען קיין
פּוילן געאַרבעט אין פּוילישן ראַדיאָ, אָג-
טייל גענומען אין יידישע פייערונגען און
קולטור-אונטערנעמונגען און געווען א
מיטאַרבעטערין פון די יידישע ראַדיאָ-
אוידיציעס אין װאַרשע.
פון 1957 געפינט זי זיך אין ישׂראל, וו
זי פאַרנעמט זיך מיט פּעדאַגאָגישער טע-
טיקייט און מיט אַקאָמפּאַנירן באַקאַנטע
יידישע זינגער. זי איז אויך די שטעגדיקע
באַגלײטערין פון דער רעציטאַטאָרין-
קינסטלערין הדסה קעסטין.
7.11,1958 -- *"12/4618116 שמצ1טיסונ,,
מאַלקין אליחו --- פידלער און פּעדאַגאָג,
אַן אָפּשטאַמיקער פון רוסלאַנד. געלערנט
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
מוזיק אין דער פּעטערבורגער קאָנסער-
װאַטאָריע. געהערט צו דער גרופּע יידישע
מוזיקערס, װאָס האָבן געגרינדעט די ;גע-
זעלשאַפט פאַר יידישער מוזיק?" אין רוס-
לאַנד. נאָך דער באָלשעוויסטישער רע-
װאָלוציע אַװעק פון רוסלאַנד און זיך
באַזעצט אין ווילנע. ווען די יידישע
קונסט-געזעלשאַפט אין ווילנע האָט גע-
גרינדעט אַ יידישע מויק-קאָנסערװאַ-
טאָריע, איז פּראָפּעסאָר מאַלקין איינגע-
לאָדן געװאָרן איבערצונעמען די לייטונג,
פּראָפּעסאָר מאַלקין האָט דעם אַנשטאַלט
געפירט מיט קענטעניש און טאַקט און
אים פאַרואַנדלט אין אַ צענטער פון יידי-
שער מוזיק-קולטור. איז אויך געװוען
צווישן די לערערס פון יאַשאַ חפץ,
א. פאַפּיר : דער יידישער מוזיק-איגסטיטוט
אין ווילנע -- , װאָכנשריפט פאַר ליטעראַטור,
קונסט און קולטור" פון 5טן יולי 1924{ ,די
חזנים-ווצלט", װאַרשע מאַי 1924 (זי 20).
מאַן יצחק (1889--1963) -- זינגער און
חזן, דראַמאַטישער טענאָר. געבוירן אין
דזשאַלאַשיצע, ביי קעלץ און לאַנגע יאָרן
געזונגען ביים באַקאַנטן אין קראָקע חזן
לייזערקע. אין דער זעלביקער צייט גע-
לערנט געזאַנג אין קראָקעװער קאָנסער-
װאַטאָריע און שפּעטער אין איטאַליע ביי
פּראָפּ. קאָרטעלי, אין 1912 איז ער געקו-
מען קיין לעמבערג, װוּ ער האָט אין משך
פון 15 יאָר געזונגען אין דער דאָרטיקער
אָפּערע. אַרױסגעטרעטן אין די הױפּט-
ראָלעס פון פערציק אָפּערעס, צווישן זי
אין ;אַאידאַ", ;קאַרמעןי, ;טאָסקאַ", קדי
יידין", ,,הוגענאָטן? אאאַ.
אָפּט אַרױסגעטרעטן אין ווין און אין 1927
אָנטײלגענומען אין אַן אינטערנאַציאָנאַלן
קאַנצערט פון זינגער מיט אַ װועלטנאָמען,
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
װאָס איז פאָרגעקומען אין ליפּציק --
דייטשלאַנד,. ער האָט דעמאָלט רעפרע-
זענטירט פּױלן.
ער איז אַלע יאָרן געוען אַ שומר-שבת
און עס האָט אים געצויגן צו חזנות. האָט
ער פאַרלאָזט די סצענע און געװאָרן א-
בערקאַנטאָר אין ברין, טשעכאָסלאָװאַקיע,
אין 1934 באַזוכט ארץ-ישׂראל און אויפ-
געטרעטן מיט קאָנצערטן פון ליטורגישער
און יידישער מוזיק. אויך געדאַװונט אין
;אוהל-שם", און מאיר דיזענגאָף, װי אויך
חיים נחמן ביאַליק, זענען געווען צווישן
זיינע ענטוזיאַסטן. אין 1929 עולה געווען
קיין ישׂראל און געװאָרן חון אין חיפה,
אין ,בית כנסת מרכזי". |
יצחק מאַן איז באַשאָנקען געווען מיט
אַ מעכטיקער שטימע פון אַ גרויסן דיאַ-
פּאַזאָן, װאָס ווייס נישט פון קיין טעכני-
שע שװעריקייטן און באַגרענעצונגען
בשעתן זינגען. אַחוץ דעם האָט ער זיך
אויסגעצייכנט מיט זיין יידיש:װואַרעמער
אינטערפּרעטאַציע און טיפער קענטעניש
פון די עכט טראַדיציאָנעלע נוסחאות
התפילה. אין דער יידישער פּרעסע איז
2321
ער באַצייכנט געװאָרן
יידישער קאַרוזאָ.
מיטן עפּיטעט:
דוד תדהר : אנציקלופּדיה לחלוצי הישוב ובו-
ניו, תל-אביב 1950 ; ד"ר מ. גליקסון : מאמר
ב, הארץ"י מיום 26 לפברואר 1924 ; נתן סטאָל-
ניץ : נגינה אין יידישן לעבן (ז' 204),
מאַננע רפאל -- פידלער, סאָליסט און
פּעדאַגאָג. געבוירן אין װיעליטשקאָ. פון
קינדווייז געלערנט פידל. שפּעטער אַװעק
קיין בערלין און דאָרט שטודירט מוזיק.
אין די דרייסיקער יאָרן צוריקגעקומען
קיין פּױילן און זיך באַזעצט אין קראָקע.
געװאָרן לערער אין דער מוזיקשול בי
דער איידישער מוזיק-געזעלשאַפט?, אוג-
טער דער לייטונג פון ד"ר אַרנאָלד-הער-
שטיין רוזשאַ און אָפּט אַלין אויפגע-
טרעטן אויף קאָנצערטן. ער האָט אויך
אין קראָקע דיריגירט מיט אַ קאַמער-
אָרקעסטער,
מאַר סאָפיאַ (1929 --) -- זינגערין
פאָלקלאָריסטין. געבוירן געװאָרן אין
װאַרשע. פון קינדווייז אַרױסגעװיזן פעָי-
קייטן צו געזאַנג, שוין אין דער פאָלקס-
שול אָנטײילגענומען אין פייערונגען און
געזונגען סאָלאָ.
געראַטעװעט געװאָרן, און נאָך דער מל-
חמה געקומען קיין בוענאָס-איירעס. דאָ
האָט זי געלערנט שטימע-בילדונג ביי
פּראָפּ. יאַשאַ גאַלפּערין און זיך פאַרשאַפן
א רעפּערטואַר פון לידער פון פעלקער,
זי פאַרמאָגט אַ קלינגענדיקע אַלט-שטימע,
זינגט לייכט און ווייך און רופט אַרױס
װאַרעמע געפילן. צו דעם האָט זי אַ גוטע
דיקציע און היט אָפּ די אייניקייט פון
װאָרט און קלאַנג. זי האָט אַרױסגעלאָזט
עטלעכע פּלאַטן לידער. זינגט אָפט אין
222
ראַדיאָ און איז פּאָפּולער צווישן דער
יידישער באַפעלקערונג אין אַרגענטינע.
מאַרגאָ סאַרענקא (מאַכטינגער) --
זינגערין. סאָפּראַןדשטימע. צװישן די
קינסטלער, װאָס האָבן זיך אויסגעצייכנט
אין װואַרשעװער געטאָ. אַ נישט:דורב-
שניטלעכער טאַלענט, איינגעבוירענע פעי-
קייטן צו מוזיק און אויסנאַם שיינע קאָלאָ-
ראַטור-שטימע,
בעת דער נאַצישער אָקופּאַציע געווען אין
װאַרשעװער געטאָ.
יאַנאַס טורקאַו : אַזױ איז עס געווען (ז"ז
1 243).
מאַרמאָר זשאַק, יאַקוב -- פּיאַניסט,
באַקאַנטער פּיאַניסט אין קראָקע. פלעגט
אַרױסטרעטן מיט אייגענע רעטשיטאַלן
געווען אַ סטאַבילער מיטאַרבעטער פון
פּוילישן ראַדיאָ,
מאַרעצקא יוליא -- זינגערין. אינטער-
פּרעטאַטאָרין פון יידישן פאָלקסליד. גע-
בוירן און דערצויגן אין לעמבערג. אָנגע-
הויבן אין טעמפּל אונטער דער לייטונג
פון דיריגענט אַדאָלף גימפּעל און שפּע-
טער געלערנט געזאַנג און מוזיק אין דער
קאָנסערװאַטאָריע א"נ פון קאַראָל שי"
מאַנאָװוסקי אין לעמבערג. נאָך דער מל-
חמה האָט זי אין פּוילן און שפּעטער אין
אַנדערע לענדער פאַרשפּרײט דאָס יידישע
פאָלקסליד, געבנדיק קאָנצערטן און זינ-
גענדיק בשעת פאַרשידענע פייערונגען
איינגעאָרדנטע דורך די יידישע קולטור-
אָרגאַניזאַציעס אין די ערטער. זי האָט
דורכגעמאַכט די שווערע יאָרן אויף אַרי-
שע דאָקומענטן.
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
יוליאַ מאָרעצקאַ איז געווען פון די ער-
שטע יידישע קינסטלער, װאָס האָבן גע"
ברענגט זייער קינסטלעריש װאָרט דער
שארית-הפּליטה אין די דייטשע דיפי-
לאַגערס,
האָט גאַסטראָלירט אין די דרום-אַמערי-
קאַנער לענדער און אַ געוויסע צייט גע-
װוינט אין בוענאָס-איירעס. זי געפינט זיך
היינט אין מדינת ישׂראל,
מאָרעצקי רודאָלף, אַדװאָקאַט -- פּיאַ-
ניסט. דיריגענט פון קאַמער-אָרקעסטער.
דערצויגן געװאָרן און געלערנט אין לעמ-
בערג. געענדיקט יורי און גלײיכצייטיק
געלערנט מוזיק. געהערט צו די יונגע
טוערס פון דער מוזיק-סעקציע ביים עלי-
טעראַריש-אַרטיסטישן פאַרבאַנד? אין
לעמבערג. אָנגעפירט און דיריגירט דעם
קאַמער-אָרקעסטער,
מיט זיין איבערגעגעבענער טעטיקייט פאַר
דער אָרגאַניזאַציע האָט ער מיטגעריסן
יונגע עלעמענטן פון דער אַרבעטנדיקער
אינטעליגענץ און זיי אַקטיויזירט לטובת
דעם געדאַנק פון פאַרשפּרײטן מויק
צווישן די יידן אין לעמבערג,
מאַרקאָװיטש האַלינאַ -- מוזיק-לערע-
רין. אין לאָדזש האָט זי באַקומען איר
אַלגעמײנע בילדונג װוי אויך איר מי-
קאַלישן וויסן. נאָכן אויסברוך פון דער
מלחמה געקומען קיין װאַרשע, װוּ זי האָט
געשאַפן אַ שטריך קװאַרטעט. דער
קוואַרטעט איז אָנערקענט געװאָרן פון
דער ,צענטראַלע אימפרעזעס-קאָמיסיף"
אין געטאָ, וי אַ גרופּע, װאָס איז באַרעכ-
טיקט אויפצוטרעטן עפנטלעך.
יאַנאַס טורקאָװו : אַזױ איז עס געווען (ז"ז
3 244).
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
מונד יאַקום (1905--1941) -- פידלער,
דיריגענט און פּעדאַגאָג. געבוירן אין
סטרי, גאַליציע, און געלערנט פידל ביי די
שטאָטישע מוזיק-לערערס. נאָכן קומען
קיין לעמבערג, באַלד געװאָרן קאָנצערט-
מייסטער אין פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער
און מיטגליד פון טריאָ ביי דער מוזיק-
געזעלשאַפט אין שטאָט. פון 1922 דירי-
גענט פון אָפּערעטע און מוזיק-לייטער
פון די שטאָטישע טעאַטערס אין לעמ"
בערג און פון 1926 דיריגענט פון פיל-
האַרמאָנישן אָרקעסטער. אין דער זעלבי"
קער צייט פּראָפּעסאָר אין דער קאָנסער-
װאַטאָריע א"נ פון קאַראָל שימאַנאָװסקי.
אין די יאָרן 1929--1941 איז ער געווען
דיריגענט פון גרויסן אָפּערע-און-באַלעט-
טעאַטער אין לעמבערג. באַלד נאָכן אַרײנ-
קומען פון די דייטשן איז ער אינטערנירט
געװאָרן און קורץ נאָך דעם דערמאָרדעט,
יעקב מונד איז געווען אַ ליכטיקע פּער-
זענלעכקייט, װאָס האָט געברענגט כבוד
און אָנזען דעם יידישן ישוב אין לעמבערג,
1 ,קנע : 8/שע13189520 1246069/2' מ60 1
88 1 418 שש 001806 ש צססס 1 ש20180
:116601201 מוע"1 נת {{(ן 197) 1680טט
02=+ 8 1600008410 2940 2801848
זי 33) 1945
מושקעס אברחםימשה -- חזן. זון פון
באַרימטן חזן ר' עקיבא אַפּטער, װאָס האָט
פון דורות געצויגן די קייט פון יידישער
נגינה און חזנות. געבוירן אין אַפּט (אָפּאַ-
טאָוו) און שפּעטער געלעבט אין פיעטר-
קאָוו און אין אָסטראָװצע. פון קינדווייז
געזונגען ביים פאָטער און איינגעזאַפּט
אין זיך די גאַנצע נגינה-ירושה פון דער
משפּחה. שפּעטער קאָמפּאָנירט אַ סך
תפילות-קאָמפּאָזיציעס און זיינע משור-
323
רים-תלמידים האָבן זיי פאַרשפּרײט אי-
בער די שטעט און שטעטלעך פון פּױלן,
דער באַקאַנטער אין בראַזיל קאָמפּאָזיטאָר
און דיריגענט זשאָזע סיקעיראַ האָט אין
די קאָמפּאָזיציעס פון אברהם-משה מוש-
קעס געפונען אינטערעסאַנטן מוזיקאַלישן
שטאָף און זיי באַאַרבעט פאַר כאָר און
סימפאָנישן אָרקעסטער,
רעד. יעקבם מאַלץ און נפתלי לאַן: פּיעטר-
קאָוו טריבונאַלסקי, יזכור-בוך (ז' 299).
מושקעס"פאַובעל בלומע -- פאָלקס-קאָמ-
פּאָניסטין, אַמאַטאָרין. טאָכטער פון אב-
רהם-משה מושקעס. געבוירן אין פּיעטר-
קאָוו און שפּעטער געלעבט אין אָסטראָװו-
צע, װוּ איר פאָטער איז געווען שטאָט-
חזן. ביי אים האָט זי באַקומען אירע ער-
שטע ידיעות וועגן מוזיק. אין דער פרומער
היים האָט זי אין זיך איינגעזאַפּט דעם
טעם פון דעם יידישן טראַדיציאַנעלן נוסח,
שפּעטער געלערנט אין לאָדוש, װוּ זי איז
אויך געװאָרן לערערין פון געזאַנג אין
יידישע שולן. אין די צװאַנציקער יאָרן
אַװעק קיין בראַזיל און ביזן היינטיקן טאָג
וװווינט זי אין ריאָ-דע-זשאַנעיראָ.
324
זי קאָמפּאָנירט מוזיק צו טעקסטן פון
יידישע דיכטערס. אין יאָר 1968 איז דער-
שינען אין תל-אביב, (אַרױסגעגעבן דורכן
י. ל. פּרץ-פאַרלאַג) איר
יידישע לידער.
זאַמלונג פון
, זאַמלונג פון יידישע לידער", י. ל. פּרץ-
פאַרלאַג, תל-אביב 1968 ; רעד. ח. ש. קאַזש"
דאַן : לערערייזכור-בוך פון צישאָ-שולן אין
פּולן (ז' 564),
מיטעלטבאַך לעאַן -- פּיאַניסט, דזשאַז-
מוזיקער. געלערנט און געענדיקט די
פּיאַנאָיקלאַס אין דער הויכשול אויפן נאָ-
מען פון שאָפּען אין װאַרשע. ער האָט
ליב באַקומען די ריטמען פון אַמעריקאַ-
נער דזשאַז און פון די ערשטע געשאַפן
אַן אַנסאַמבל פון אַזאַ כאַראַקטער. צס:זיס**
"2064 איז געווען פון די בעסטע דזשאַז-
אַרקעסטערס אין פּוילן, די לייטונג איז
געלעגן אין זיינע הענט. שפּעטער מיטגע-
אַרבעט מיט די אָרקעסטערס ,פראָנט-
היימאַן" און פון ראָמאַן מעסינג.
ער איז אַװעק קיין אַמעריקע.
.(ז' 104) 2822 84001טרעטסס) :240110811 .1
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
מינץ מיעטשיסלאַװ -- פּיאַניסט, סאָ-
ליסט און פּעדאַגאָג. געבוירן און דער-
צויגן אין קראָקע. געלערנט מוזיק אין ווין
ביי פּראָפּעסאָר יעזשי לאַלעװיטש. נאָכן
צוריקקומען קיין קראָקע געווען טעטיקער
פּיאַניסט,
בשעת דער מלחמה געווען אין לעמבערג
און געראַטעװעט געװאָרן.
מינצער לעאַפּאָלד -- פּיאַניסט, סאָליסט
און פּעדאַגאָג. געלערנט אין ווין ביי פּראָ-
פעסאָר יעזשי לאַלעװיטש און ביי עדי
װאַרד שטױערמאַן. צוריקגעקומען קיין
פּוילן און געוווינט אין לעמבערג.
געווען באַקאַנטער פּיאַנאָדלערער און גע-
פירט פּיאַנאָיקלאַס אין דער מלוכישער
קאָנסערװאַטאָריע. דערצויגן אַ גאַנצן קאַ-
דער יונגע פּיאַניסטן,
אומגעבראַכט דורך די דייטשן אין יאָר
2,
2906 2291242 :ת1'16602 מגג"ז נם
186 .1400 .2978 .0606 ,814168טוסאין
;(זי 33) 1945 1662 .0.4.2.2ס שענם
מעלאָדיסטאַ פרעד -- װיאָלאָנטשעליסט
און באַנדזשיסט. געשטאַמט פון אַ מוזי-
קער-משפּחה. אין די צװאַנציקער אאָרן
געגרינדעט אַנאַסמבלען פון טאַנצמוזיק,
ווערט צוליב דעם פאַררעכנט, וי איינער
פון די פּרעקורסאָרן פון דזשאַזמוזיק אין
פּױלן. אין דער צייט פון דער צווייטער
וועלט-מלחמה געווען אין ראַטן-פאַרבאַנד
און שפּעטער מיט דער אַרמײ פון געני
אַנדערס אַרױס קיין ארץ-ישׂראל,
פרעד מעלאָדיסטאַ -- װיאָלאָנטשעל, הענ-
ריק גאָלד -- פידל און יעזשי פּעטער-
סבורסקי --- פּיאַנאָ --- האָבן געשאַפן אַ
טריאָ, װאָס האָט קאָנצערטירט אין די
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוױלן
מלחמה-יאָרן אין ארץ-ישׂראל און אין עי
גיפּטן. גענעראַל אַנדערס האָט זיך מיט
זיי געגרויסט און בשעת ויכטיקע אָפי-
ציעלע אויפנאַמעס האָבן זיי געשפּילט
פאַר די געסט,
ער איז געשטאָרבן אין ישׂראל,
72 2061טיץס0 :286110811 .1
, (ג10
ז"ז 95,)
מעלאַמעדאַװ לעאָן -- אָפּערע-זינגער
און חזן. געבוירן און געלערנט אין רוס"
לאַנד. געווען פון די וייניקע, װאָס האָבן
געהאַט רעכט צו וווינען אין מאָסקװע און
לערנען אין דער דאָרטיקער קאָנסערװאַ-
טאָריע. אַ דאַנק זיין ריזיקער טענאָר-
שטימע און גוטער געזאַנגיטעכניק האָט
ער באַקומען אַ װעלטנאָמען. געווען חזן-
ראשי אין דער גרויסער סינאַגאָגע אין
מאָסקװע אין דער צייט פון הרב מאַזע.
נאָך דער רעװאָלוציע געווען אָפּערע-זיג-
גער און נאָכן אַרױספאָרן פון רוסלאַנד
האָט ער קאָנצערטירט אין פאַרשידענע
לענדער, זינגענדיק אַריעס און יידישע
פאָלקס-לידער.
גרויסן דערפאָלג האָט ער געהאַט אין
וואַרשע, װוּ ער האָט קאָנצערטירט צו-
225
זאַמען מיטן כאָר פון דער גרויסער סי-
נאַגאָגע אונטער דער ליטונג פון דוד
אײיזנשטאַט. די פּרעסע האָט אים דעמאָלט
באַצײיכנט וי ,דער ידישער קאַרואָ?.
פון 1928 אין אַנטװערפּן, װוּ ער איז אַ-
בערקאַנטאָר פון דער הויפּט:סינאַגאָגע
פון דער קהילה ,שומרי דת".
לעאָן מעלאַמעדאָוו איז אַ מענטש מיט
הויכער אַלגעמײנער און מוזיקאַלישער
קולטור, מיט פיל וויסן און מידות טו"
בות. ער איז פון די שענסטע פּערזענ-
לעכקייטן אין יידישן אַנטװערפּן,
,די חזנים-וועלט", ואַרשע יאַנואַר 1925
(ז' 21); ,די שׁול און די חזנים וועלט",
װאַרשע נאָוועמבער 1938 (זי 13).
מענדעלסאָן יאָאַכים (1897--1942) --
פּיאַניסט, קאָמפּאָזיטאָר און פּעדאַגאָג,
געבוירן אין װאַרשע. געלערנט אין מוזיק-
אינסטיטוט ביי די פּראָפּעסאָרן הענריק
אָפּיענסקי (1870--1942) און פעליציאַן
שאָפּסקי (1865--1929), געווען פעיִקער
טעאָרעטיקער און פרי אָנגעהויבן שרייבן
קאַמער-מוזיק. שפּעטער געלערנט אין
בערלין און אין פּאַריז. אין די דרייסיקער
220
יאָרן צוריקגעקומען קיין פּוילן און גע-
װאָרן אַקטיוו אין דער איידישער מוזיק-
געזעלשאַפט? אין װאַרשע. געלערנט טע-
אָריע און האַרמאָניע און געווען שעפע-
ריש אויפן געביט פון קאָמפּאָזיציע.
בשעתן אויסברוך פון דער מלחמה געווען
אין ואַרשע און געבליבן אין געטאָ. זיך
אויסבאַהאַלטן אויף דזשעלנאַ-גאַס נומער
, ביז ער איז געפונען געװאָרן פון אַ
געסטאַפּאָװיעץ און דערשאָסן געװאָרן.
ווען ער איז אַלט געווען 25 יאָר זענען
שוין זיינע סויִטעס און סימפאָנישע פּאָץ-
מעס געשפּילט געװאָרן דורכן װאַרשע-
ווער פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער. אין דער
צייט פון זיין לערנען אין בערלין האָט
ער אָנגעשריבן אַ קװאַרטעט, װאָס איז
געשפּילט געװאָרן פון באַקאַנטן ,ראָט-
קװואַרטעט? אין אײיראָפּע, |
יאָאַכים מענדעלסאָן האָט אין פּאַריז פאַר-
עפנטלעכט עטלעכע קאַמעראַלע און סימ-
פאָנישע שאַפונגען (אין ,פּלעיעל?-פאַר-
לאַג), װאָס זענען אַ דאַנק זיין ביים לעבן
איבערגעבליבענער שװועסטער, דערגאַנ-
גען צו דער מוזיק-אַקאַדעמיע א"נ פון
רובין אין ירושלים.
אויף אַ קאָנצערט פון סימפאָנישן אָרקעס-
טער פון ,קול-ישׂראל? אין ירושלים אין
זאַל פון ,, אימקאַ? (.0.8.זא-צ) דעם 29סטן
סעפּטעמבער 1968, איז געשפּילט געװאָרן
זיין , קאַמעראַלע סימפאָניע? (6נמסממממעם
6226 46). דיריגירט מיט דער שאפונג
האָט מענדי ראָדאַן.
מעטינג הענריק (1902--1942) -- פיד-
לער. טעאַטער-דיריגענט. געבוירן אין
לאָדזש. שטאַמט פון אַ משפּחה מוזיקערס,
געלערנט פידל פון יונגן עלטער און פרי
אָנגעהויבן שפּילן אין אָרקעסטער. געווען
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
פאַרבונדן מיטן יידישן טעאַטער, לאַנג-
יעריקער אָרקעסטראַנט און שפּעטער
אויך דיריגענט פון אָרקעסטערס פון יידי-
שע טעאַטער-אַנסאַמבלען אין לאָדזש.
די לעצטע יאָרן פאַר דער מלחמה געוווינט
אין באַראַנאָװויטש און דאָרט געפירט דעם
שטאָט-אָרקעסטער. ער האָט אויך אָנגע-
פירט מיט שול-אָרקעסטערס,
אומגעבראַכט געװאָרן דורך די דייטשן,
מעטינג מיעטשיסלאַװ (1905 --?) --
װיאָלאָנטשעליסט. געבוירן און דערצויגן
אין לאָדזש. אַרױסגעװיזן אויסערגעוויינ-
לעכע פעיקייטן צו מוזיק און אין עלטער
פון פופצן יאָר געענדיקט די װיאָלאָנ-
טשעל-קלאַס אין דער װאַרשעװער מוזיק-
קאַנסערװאַטאָריע, ביי פּראָפ. צינק.
צינק, וועלכער האָט געשפּילט אין אָפּערע-
אָרקעסטער, איז אַ מאָל קראַנק געװאָרן.
האָט ער געשיקט זיין שילער, אַז ער זאָל
אים פאַרטרעטן. מיעטשיסלאַװו מעסינג
האָט דעמאָלט געשפּילט די װאָלאָנטשעל-
סאָלאָ אין דער אָפּערע ,סטראַשני דוווּךף"
פון סטאַניסלאַוו מאָניושקאָ (1819---1872).
דער דיריגענט יעקב הירשפעלד איז אַזױ
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
נתפּעל געװאָרן פון זיין שפּילן, אַז ער איז
פון דעמאָלט אָן געבליבן זיין נאָענטסטער
פריינד. אויך זדזשיסלאַוו בירנבוים, דער
דעמאָלטדיקער דיריגענט פון דער װאַר-
שעווער פילהאַרמאָניע האָט זיך מיט אים
פאַראינטערעסירט און אים געשיקט אויף
ווייטערדיקן שטודיום קיין בערלין, (עֶר
האָט געוווינט ביים דיריגענטס מוטער אין
בערלין),
פון 1925 געוווינט סטאַביל אין בערלין
און אָפט אַרומגעפאָרן אויף גאַסטראָלן
איבער די שטעט פון אײראָפּע. פלעגט
אויך קומען קיין פּוױלן. געווען איך אַ
צייט, ווען ער פלעגט אַרומפאָרן צוזאַמען
מיט זיין ברודער הענריק (פידלער) און
שוועסטער פעליציאַ (פּיאַניסטין) אוֹן געבן
קאָנצערטן פון קלאַסישער מוזיק. אין די
דרייסיקער יאָרן אַװעק קיין אַרגענטינע
װוּ ער האָט געפירט אַ ברייט-פאַרצװייג-
טע מוזיק-טעטיקייט,
געשטאָרבן אין יונגן עלטער.
מטטינג פעליציאַ (1904--1942) --- פּיאַ-
ניסטין-סאָליסטין און אַקאָמפּאַניאַטאָרין.
געבוירן און דערצויגן אין לאָדזש. אַ יינ-
2201
גערע שװועסטער פון הענריק. געלערנט
פּיאַנאָ אין דער װאַרשעװער קאָנסערװאַ-
טאָריע ביי הענריק מעלצער. געאַרבעט
אין פּולישן ראַדיאָ, װי סאָליסטין און
אַקאָמפּאַניאַטאָרין. אַ לאַנגע צייט געווען
די מוזיק-לייטערין פון , טעאַטר-פּאָלסקי.
דאָס איז געווען אין די יאָרן, ווען די-
רעקטאָר פון טעאַטער איז געווען אַר-
נאָלד שיפמאַן.
אין די צייטן פון דער אַָקופּאַציע געווען
קינסטלעריש טעטיק אין געטאָיװאַרשע,
אומגעקומען אין איינער פון די אַקציעס.
יאָגאַס טורקאַװו : אַזױ איז עס געווען (ז' 244).
מעטינג ראָמאַן (1910 -- ) -- פידלער
און דיריגענט פון דזשאַזיאָרקעסטערס,
װאַרשע.
געבוירן און דערצויגן אין
פלעגט קינדווייז שיין זינגען, און וי
דער משפּחה-טריאָ: הענריק, פעליציאַ און
מיעטשיסלאַװו האָבן געשפּילט, האָט ער
זיי געדעקט מיט זיין שיינער אַלט:שטימע
געענדיקט פידל-קלאַס אין דער װאַרשע-
ווער קאָנסערװאַטאָריע ביי פּראָפ. יוזעף
יאַזשעמבסקי און געלערנט דיריגענטור
ביי גזשעגאָזש פיטעלבערג. שפּעטער האָט
328
ער דערגאַנצט זיין לערנען ביי װאַלעריאַן
בערדיאַיעוו,
אָנגעהױיבן האָט ער וי אַן אָרקעסטראַנט
אין אָרקעסטער פון יידישן טעאַטער, בי
די דיריגענטן יצחק שלאָסבערג, שמואל
וויינבערג און וויצעק ראָטשטײן. שפּעטער
איז ער אַװעק פון טעאַטער צו דזשאַז-
מוזיק,
איז פאַררעכנט געװאָרן װוי איינער פון די
פּיאָנערן אויפן געביט פון דזשאַזימוזיק
אין פּולן. ער איז געווען זייער דינאַמיש
און אונטערנעמעריש, האָט אָנגעפירט אין
װואַרשע מיט אַן אַנסאַמבל, װאָס האָט געָ-
הערט צו די געזוכטסטע. האָט אויך אָנ-
געפירט אין קאַטאָװיצער ראַדיאָ מיט אַ
גאַדעלמאַן ראָוע -- פּיאַניסטין. האָט
געװירקט אין ווילנע װי לערערין פון
פּיאַנאָ און אַקאָמפּאַניאַטאָרין.
אומגעקומען אין מײידאַנעק.
ד"ר מאַרק דװאַרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום (ן' 224) ; הערמאי
קרוק : טאָגבוך פון ווילנער געטאָ (ז' 369) ;
ש. קאַטשערנינפקי : חורבן-ווילנע (ז' 229),
נאָפּאַרפטעק צבי (1895 --) -- קלאַר-
נעטיסט, סאַקסאָפאָניסט און פאַגאָטיסט.
געבוירן אין שטעטל װאַרטאַ און פון 1903
געלעבט אין לאָדזש. שטאַמט פון אַ מוזי-
קער-משפּחה און פון קינדוייז אָן גע
לערנט קלאַרנעט. געווען אַ שילער פון
פּראָפּ. זילבערבערג אין דער קאָנסער-
װאַטאָריע פון וויניעצקי אין לאָדזש און
שפּעטער --- פון פּראָפ. הילכער,
אין די יאָרן 1913--1914 געשפּילט אין
דער אָפּערע אין קאַליש און ווען עס איז
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
סטאַבילער מוזיקאַלישער אוידיציע.
מיטן אויסברוך פון דער מלחמה איז ער
אַװעק קיין ביאַליסטאָק און אין משך פון
עטלעכע יאָר איז ער געווען טעטיק אין
פאַרשידענע אַנסאַמבלען. אַ געוויסע צייט
איז ער געווען אַ נאָענטער מיטאַרבעטער
פון עדי ראָזנער.
מיט דער פּולישער אַרמײ פון גענעראַל
אַנדערס איז ער געקומען קיין ארץ-ישׂראל
און שפּעטער האָט ער געגרינדעט און
אָנגעפירט מיט ;גלי-צה"ל". די לעצטע
יאָרן שטייט ער אין שפּיץ פון קולטור-
דעפּאַרטאַמענט ביים , בית ציוני אמרי-
קה" אין תליאביב,
,(זי 108) 2826 8461טיעסוס :88611811 .1
אין 1916 געגרינדעט געװאָרן אין לאָדזש
דער פילהאַרמאָנישער אָרקעסטער, איז
ער געװאָרן זיינער אַ מיטגליד, אַ געוויסע
צייט אויך געשפּילט אין דער װאַרשעװער
פילהאַרמאָניע, אָבער אין 1922 צוריקגע-
קומען קיין לאָדזש און ביז 1928 געאַר-
בעט אין דער פילהאַרמאָניע.
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
אויף דער איינלאַדונג פון בראַניסלאַוו הו"
בערמאַן געקומען קיין ארץ-ישׂראל, װוּ
ער האָט ביז 1961 געשפּילט אין ישׂראל-
דיקן סימפאָנישן פילהאַרמאָניע-אָרקעס-
טער.
נויטייך מאַריאַן (1906 -- 1943) --
װיאָלאָנטשעליסט-װירטואָז, קװאַרטעטיסט
און דיריגענט. געבוירן אין לאָדזש און
געלערנט מוזיק אין װאַרשע. געענדיקט
װיאָלאָנטשעל-קלאַס ביי עלי קאָכאַנסק,
קאָמפּאָזיציע ביי קאַזשימיעזש שיקאָרסקי
און דיריגענטור ביי גזשעגאָזש פיטעל-
בערג און אַדאַם דאָלזשיצקי. אַלצ --
פּראָפּעסאָרן פון דער װאַרשעװער מלוכי-
שער מוזיק-קאָנסערװאַטאָריע. אין דער
צייט פון לערנען איז ער שוין אַרױסגע-
טרעטן מיט אייגענע קאָנצערטן און אין
משך פון צען יאָר איז ער געווען אַ מיט-
גליד פון יוסף קאַמינסקיס װאַרשעװער
קװאַרטעט".
ווען דער ,פאַרבאַנד פון מוזיק-געזעל-
שאַפּטן? אין װאַרשע האָט אָרגאַניזירט
אַ סימפאָנישן אָרקעסטער איז ער אויס-
געקליבן געװאָרן, װוי זיין פאָרזיצער
און דיריגענט, און ווען עס איז געגרינ-
209
דעט געװאָרן אַ יידישער סימפאָנישער
אָרקעסטער, איז ער געווען צװישן זיינע
דיריגענטן. מאַריאַן נויטייך איז אָפט אַ-
רויסגעפאָרן אויף גאַסטראָלן אין פאַר-
שידענע אײיראָפּעיִשע לענדער. ער האָט
אויך באַזוכט די פאַראייניקטע שטאַטן און
אַרגענטינע, װוּ ער האָט געגעבן מיט
גרויס דערפאָלג טשעלאָ-רעטשיטאַלן,
צוויי װאָכן פאַרן אויסברוך פון דער צוויי-
טער וועלט-מלחמה איז ער צוריקגעקו"
מען פון אַ קאָנצערט-טורנע קיין װאַרשע
און דאָ איז ער שוין פאַרבליבן ביזן סוף
פון זיין פאַרשניטענעם לעבן. ער האָט
אין געטאָ געהערט צו די אַקטיוסטע
קינסטלער, װאָס האָבן מיט זייער אידעאַ-
ליזם און ליבע צום פאָלק געטאָן אַלץ,
בכדי צו ברענגען זייערע ברידער מינוטן
כון טרייסט און פאַרגעסנקייט. ער פלעגט
אַרױסטרעטן סאָלאָ אויף פאַרשידענע
אונטערנעמונגען און האָט דיריגירט קאָנ-
צערטן פון סימפאָנישן אָרקעסטער. ער
האָט געהערט צו די לעצטע אַרױס-
געשיקטע יידן פון װאַרשע, אין לאַגער
טראַװוניקי.
ער ווערט דערמאָנט אין באַקאַנטן בריוו-
דאָקומענט פון ד"ר עמנואל רינגעלבלום
צום יידישן װיסנשאַפטלעכן אינסטיטוט
אין ניודיאָרק וועגן דער קולטור-קינסט-
לערישער טעטיקייט אין װאַרשעװער
געטאָ.
צִ
מאַריאַן נויטייך האָט געשטאַמט פון אַ
מישכילישער משפּחה און איז דערצויגן
געװאָרן אין נאַציאָנאַל-פאָרגעשריטענעם
גייסט. כאָטש געקענט מאַכן די גרעסטע
קאַריערע צװוישן די פּאָליאַקן, האָט ער
זיך נישט געלאָזט אַװעקרײסן פון דער
יידישער סביבה. זיינע קאָמפּאָזיטאָרישע
230
פּרוּוון זענען געווען דורכגעדרונגען מיט
יידיש-טיפּישן מעלאָס.
אַ באַשײדענער און רויַקער, מיט שיינע
זיטן און איידעלער אויפפירונג, איז ער
געווען פון די פּאָפּולערסטע און באַליבט-
סטע קינסטלער אין װאַרשעװער געטאָ,
ד"ר עמנואל רינגעלבלום : כתבים פון געטאָ,
באַנד צוויי, װאַרשע 1963 (ז' 206) ; , די שול
און די חזנים-וועלט" װאַרשע, יאַנואָר 1928
טאַטאַנאָוויטש -- כאָר-דיריגענט. גע-
לעבט אין לובלין. פון פאַךְ געווען א
קירזשנער, אָבער געקענט מוזיק און מיט
פעיקייט אָנגעפירט כאָרן. ספּעציעל האָט
זיך אויסגעצייכנט דער כאָר פון ,קולטור-
ליגע? אין לובלין אונטער זיין לייטונג.
רעדאַקציע-קאָלעגיע : דאָס בוך פון לובלין,
פּאַריזער קאָמיטעט, פּאַרין 1952 (ז' 253, 618).
טאָקאָלאָװסקי ל. -- דיריגענט און גע-
זאַנג-לערער. געלעבט אַלע יאָרן אין
לאָדזש און געווען דיריגענט פון כאָר אין
דער ;,ווילקער שול". גלייכצייטיק געאַר-
בעט אין די רעליגיעזע שולן אַלס לערער
פון געזאַנג,
קאָמפּאָנירט קינדערלידער צו טעקסטן
פון י. ל. גערשט, וועלכע זענען געזונגען
געװאָרן אין אַלע רעליגיעזע שולן אין
לאָדזש. (;התלמיד הזריז", ;שיר ערש",
;נרות חנוכה?). אויך געשריבן מוזיק צו
דער פּיעסע ;יוסף", וועלכע איז אויסגש-
פירט געװאָרן אין יידישן טעאַטער,
פאַר זיין קאָמפּאָזיציע ;תרחם ציון" האָט
ער אין יאָר 1927 באַקומען אַן אויסציי-
כענונג פון דער חזנים-אָרגאַניזאַציע אין
דיײיטשלאַנד,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
(ז' 23) ; אַפּריל 1928 (ז' 17) ; יאָנאָס טור"
קאָוו : פאַרלאָשענע שטערן (ז"ז 69, 122) ;
יאַגאַס טורקאָוו ;: אַזױי אין עס געווען (ז"ז
2 203, 244, 452) ; מלך ניישטאַדט : חורבן
און אויפשטאַנד פון די יידן אין װואַרשע (ז"ז
2, 342, 526),
1'ס;יעץנעם : 78ץ13125207 1266082' 10
224 1 818 ש 201306 ש צשסס0 1 ש20180
018261) 180168186 ;ז' 201) 161טט
021 ,(0018416ן שעט!{ט! 8112 11802
,1947 8788
,די שול און די חזנים-וועלט" װאַרשע, מאַי
7 וזי 15; אָקטאָבער 1927 (ז' 12) ; מאַי
8 (ז' 18),
פוראַָװיטש יעקבם (1888 --) -- פידלער,
מוזיק-עסקן, מיטבויער פון פילהאַרמאָ-
נישן אָרקעסטער אין ארץ-ישׂראל. גע-
בוירן און דערצויגן אין װאַרשע, געלערנט
און געענדיקט װאַרשעװער מזיק-קאָנ-
סערװאַטאָריע ביי פּראָפ. באַרצעװויטש,
באַקומען וי אַן אויסצייכענונג אַ פידל
פון דער פּראָדוקציע פון אַ גרויסן פידל-
מייסטער. פון 1909 ביז 1926 האָט עֶר
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
געשפּילט אין אָרקעסטער פון דער װאַר-
שווערע פּילהאַרמאָניע, געהערנדיק צו
דער גרופּע ערשטע פידלער, שפּעטער
איז ער געווען דער הופּטשפּילער אין
דער גרופּע פון צוייטער פידל. לאַנגע
יאָרן געווען מיטגליד פון דער אָרקעס-
טער-פאַרװאַלטונג,
אין 1920 האָט יעקב סוראָוויטש באַקומען
אַן אויסצייכענונג פון דער פּוילישער רע-
גירונג פאַר זיינע פאַרדינסטן אויפן גע-
ביט פון מוזיק אין פּוילן און אין די יאָרן
2--1925 איז ער אויסגעוויילט גע-
װאָרן צו זיין דער פאַראַנטװאָרטלעכער
פאַר די פינאַנסן פון דער װאַרשעװער
פילהאַרמאָניע. צו זיין קאָמפּעטענץ האָט
אויך געהערט דאָס אַנגאַזשירן און קאָנ-
טראַקטירן דיריגענטן און סאָליסטן פאַר
די יאָרייערלעכע קאָנצערטן-סעזאָנען
פלעגט ער אָפט אַרױספאָרן קיין אויס-
לאַנד אין שליחות פון זיין קאָלעקטיו,
ביי זיין הויכער פּאָזיציע אין דער פּוילי-
שער מוזיק-וועלט, האָט אָבער יעקב סו-
ראָװוויטש קיין מאָל נישט איבערגעריסן
זיינע נאָענטע באַציָונגען מיט דער יידי-
שער געזעלשאַפט און האָט זיך שטענדיק
אַרומגעטראָגן מיט חלומות וועגן אויפ-
בויען אַ יידישן מוזיק-צענטער אין דע-
מאָלטדיקן ארץ-ישׂראל,. ער האָט ועגן
דעם אָפט גערעדט מיט די פירנדיקע פּער-
זענלעכקייטן פון פּוילישן יידנטום, ביז
ער האָט באַקומען זייער אַפּראָבאַטע אויף
אַ גרויסצוגיקן פּלאַן און ער איז געשיקט
געװאָרן אין יאָר 1935 קיין תל-אביב,
בכדי אויפן אָרט פעסטצושטעלן די מעג-
לעכקייטן פון רעאַליזירן אים.
יעקב סוראָוויטש האָט פאָרגעשלאָגן אוימ-
צושטעלן אַ גרויסן קאַנצערטזאַל מיט
אַ גאַנצע ריי דערבייקע בנינים, אין
221
וועלכע עס זאָלן זיין טעטיק אַ מוויק-
קאָנסערװאַטאָריע, קלענערע זאַלן פאַר
קאַמער-קאָנצערטן און סאָלאָ-אויפטריטן,
קאַפעהײיזער און אַפילו קאָאָפּעראַטיו-
געשעפטן, װאָס זאָלן העלפן דעקן די
הוצאות פון דעם אָרקעסטער און קאָנ-
סערװאַטאָריע. אונטערשטיצט פון אַזעַל-
כע פּערזענלעכקייטן, וי פּראָפּעסאָר משה
שאָר, ד"ר גרשון לעווין און אברהם לֹ9-
ווינסאָן, איז ער געפאָרן קיין ארץ-ישׂראל,
בכדי אָנצוקניפּן געהעריקע קאָנטאַקטן
מיט די נאַציאָנאַלע אינסטאַנצן פון ישוב,
אין דער זעלביקער צייט האָט בראָניסלאַװו
הובערמאַן אָנגעהויבן רעאַליזירן זיין פּלאַן
וועגן אויפשטעלן אַ סימפאָנישן אָרקעס-
טער אין תל-אביב און ער איז געקומען
קיין פּוילן אויסצוקלייבן אַ גרופּע מוזי-
קער פאַרן אָרקעסטער. די באַקאַנטע
פּוילישע ואָלין:װוירטואָזין העלענאַ דו"
ביסקאַ האָט אים געראָטן צוציען סוראָ-
וויטשן צו מיטאַרבעט.
פּונקט דעמאָלט איז יעקב סוראָוויטש טאַ-
קע צוריקגעקומען פון ארץ---ישׂראל און
זיך געשטעלט צו דער דיספּאָזיציע פון
הובערמאַנען. ביי אים אין שטוב איז
פאָרגעקומען דאָס אויסהערן די קאַנדי-
דאַטן, צוזאַמען זענען זיי געפאָרן קיין
ארץיישׂראל, בכדי אַדורכצופירן אַלע צו"
גרייטונגס-אַרבעטן און די גאַנצע פאַר-
אַנטװאָרטלעכקײט פון אָרגאַניזירן און
אַריבערפירן די פּולישע גרופּע קיין ארץ-
ישׂראל איז אויף אים אַרױפגעלײגט גע-
װאָרן.
אין אָקטאָבער 1926 איז יעקב סוראָ-
וויטש אָנגעקומען קיין ארץ-ישׂראל און
ביז 1961 איז ער געווען טעטיקער מיט-
גליד פון פילהאַרמאַנישן אָרקעסטער, װי
פידלער -- און בעיקר, וי אינספּעקטאָר
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוילן
און ראָטגעבער פון דער לייטונג. אין על-
טער פון 72 יאָר איז ער אַװעק פון דער
אַרבעט, אָבער ביזן היינטיקן טאָג גע-
בליבן צװישן די נאָענטסטע פריינד פון
אָרקעסטער. ער איז אַ ;גייענדיקע ענצי-
קלאָפּעדיע", װאָס פאַרמאָגט אַן אומאויס-
שעפּלעכן קװאַל פון וויסן וועגן דער אַל-
געמיינער און יידישער מוזיק אין פּױלן
אין דער תקופה פון צװוישן ביידע וועלט-
מלחמות,
1011 102182840814 110018י21 10
-80טט ,מזסם 18 0108680/084 מם. ;זי 18)
ימטת 02166 38068649"7,, םס 114066
9 16נ7ט161' .146 .00 11586/8
, (ז"ז 18, 38, 39, 57)
מוראַװויטש משה, מאָריס (1917--) --
פידלער, פאַגאָטיסט און קאַנטראָבאַסיסט,
זון פון יעקב. געבוירן אין ואַרשע און
פון קינדווייז געלערנט פידל. נאָכן קומען
קיין תל-אביב -- אויף דער עצה פון
בראָניסלאַוו הובערמאַן זיך איבערגע-
װואָרפן אויף פאַגאָט און קאַנטראַבאַס. ער
איז געשיקט געװאָרן קיין לאָנדאָן, װוּ ער
333
האָט געלערנט ביי די בעסטע מוזיקילע-
רערס. עס האָט אים אין דעם אַ סך גע-
האָלפן בראָניסלאַוו הובערמאַן, וועלכער
איז געווען אַ גוטער פריינד פון זיין פאָטער,
צוליבן אויסברוך פון דער מלחמה גע-
בליבן אין ענגלאַנד און געאַרבעט אין
פאַרשידענע אָרקעסטערס אין לאָנדאָן און
אין ליװערפּול, אין 1960 צוריקגעקומען
קיין ישׂראל און געװאָרן אַ מיטגליד פון
פילהאַרמאַנישן אָרקעסטער אין ישׂראל. .
סטריקט לעאָפּאָלד --- פידלער, סאָליסט,
שטאַמט פון לעמבערג. געלערנט דאָרט
מוזיק און שפּעטער אויך אין אױיסלאַנד,
געשפּילט אין דזשאַזיאָרקעסטער פון קאַ-
ראָל אַוסטערליץ, צו ערשט אין לעמ"
בערג און דערנאָך אין קאַטאָװיץ און אין
זאַקאָפּאַנע. געווען אַ צייט, ווען ער האָט
אַנטװיקלט אַ מוזיקאַלישע טעטיקייט אין
קראָקע.
ער איז בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע גע-
ווען אין לעמבערג און דאָרט דערשאָסן
געװאָרן אויף דער גאַס,
2466 28912468 :מ124ת11160 מוו4י 1 צם
.86 .1101 .6ע2 .0689 ,88108טיסאין
,(זי 22) 1945 1,082 .0.84.2.2ס שקנקן
פיביריאַקאָװ לעוו -- אָפּערע-זינגער,
אין די קינדער-יאָרן געזונגען אַלס משורר
ביים חזן אהרן ראָזמאַרין אין לוצק. שפּע-
טער באַקאַנט געווען אונטערן נאָמען לי"
פּע באַס. אַ דאַנק זיין אויסערגעוויינטלעך-
טיפער און קלינגענדיקער באָס-שטימע
האָט ער געמאַכט אַ בליץ-קאַריערע. ער
האָט געלערנט אָפּערע-געזאַנג און איז
אײינגעלאַָדן געװאָרן אין פאַרשידענע
לענדער צו זינגען.
אין די צװאַנציקער יאָרן איז ער אַ גע-
224
וויסע צייט געווען אין פּוילן און אָנטייל-
גענומען אין אַ ריי קאָנצערטן װי סאָליסט
פון שניאור-כאָר. האָט געהערט צו די
זינגער מיט אַ וועלט-נאָמען.
אַלגעמײנע ענציקלאָפּעדיע,
פּאַריז 1940 (ז' 608),
דובנאָוו-פאָגד,
טיראָטאַ העלענא (--1943) -- זינגע-
רֹין. לירישער סאָפּראַן. טאָכטער פון באַ-
רימטן אָבערקאַנטאָר פון דער װאַרשע-
ווער סינאַגאָגע גרשון סיראָטאַ. געלערנט
מוזיק און געזאַנג אין װאַרשע. זי איז
געווען אַ געשולטע זינגערין און איז אָפט
אַרױסגעטרעטן אויף קאָנצערטן. פון צייט
צו צייט האָט זי זיך אויך מיטבאַטײליקט
אין קאָנצערטן פון שניאור-כאָר, װי סאָ-
ליסטין,
זי איז אומגעקומען צוזאַמען מיט דער
עדעל יצחק (1896 --) -- דיריגענט,
פּעדאַגאָג און קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן אין
װאַרשע און דערצויגן געװאָרן אין אַ חסי-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױילן
גאַנצער משפּחה אין די טעג פון אוים"
שטאַנד אין װאַרשעװער געטאָ.
ספּיראָ רישאַרד -- פּיאַניסט. האָט גע--
הערט צו דער גרופּע יונגע קינסטלערס,
װאָס האָבן זיך אויסגעצייכנט אין װאַר-
שעווער געטאָ. ער איז צוגעצויגן געװאָרן
צו עפנטלעכע אַרױסטריטן, װאָס זענען
אָרגאַניזירט געװאָרן דורך דער ,,צענטראַ-
לע אימפּרעזעס-קאָמיסיש?,
יאָנאַס טורקאָװ : אַזױ איז עס געװוען (ז"ז
2 244).
סקאָטניצקי יולעק -- פידלער. האָט זיך
ספּעציאַליזירט אין שפּילן פאַרוויילונגס-
מוזיק און געשפּילט אין די גרעסערע
שטעט פון פּױלן אין נאַכט-לאָקאַלן. ער
לעבט אין אַרגענטינע, װוּ ער איז אַ באַ-
זיצער פון אַ גרויסן נאַכטקלוב,
דישינגידישער שטוב. געלערנט יידישע
לימודים און ליב געהאַט אַ בלאַט גמרא,
;איך האָב הנאה געהאַט פון אַבסטראַקטן,
לאָגישן תלמוד-לערנען און ס'אונטער-
ליגט נישט קיין ספק, אַז דאָס האָט גע-
שאַרפט מיין אינטעלעקטועלן געדאַנק --
אַ זאַך, װאָס איז מיר שפּעטער צו נוץ
געקומען? -- אַזױ שרייבט יצחק עדעל
אין זיין אױטאָביאָגראַפיע.
דורך אַ צופאַל אַריינגעברענגט געװאָרן
אין הויז פון י. ל, פּרץ און דער האָט אים
געשאַפן אַ פידל-לערער, װאָס האָט דעם
יונגן יצחק געגעבן די ערשטע ידיעות
פון שפּילן,
אין אָנהייב פון דער ערשטער װעלט-
מלחמה איז ער אַװעק קיין קיעוו, װוּ ער
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
האָט באַקומען אַ סיסטעמאַטישע מוזיק-
לערע און שפּעטער האָט ער זיין שטודיע
קאָנטינוירט אין מאָסקװע. אין דער דאָ-
זיקער צייט איז ער אַרונטערגעפאַלן אונ-
טער דער השפּעה פון די רעװאָלוציאָ-
נערע מיינונגען װעגן קולטור, ער האָט
אָבער קיין מאָל נישט געקענט פאַרשטיין,
פאַר װאָס עס זאָל נישט דערלויבט זיין
יעדער נאַציאָנאַליטעט זיך אויסצולעבן
קולטורעל לויט אירע ספּעציפישע פאָר-
מען.
אין יאָר 1922 איז ער צוריקגעקומען קיין
װאַרשע און דאָ האָט ער נאָך געלערנט
קאָמפּאָזיציע ביי קאַראָל שימאַנאָװסקי
בעת זיין לערנען אין דער װאַרשעװער
קאָנסערװאַטאָריע האָט ער אַנטװיקלט אַ
ברייט-פאַרצווייגטע מוזיקאַלישע טעטי-
קייט : ער איז געווען לערער פון געזאַנג
אין דער מיידלעך-גימנאַזיע ;יהודיה" און
אין דער העברעישער תרבות-שול אין
װואַרשע, געפירט דעם כאָר פון ;השומר
הצעיר", געאַרבעט אין דער אקינדער-
היים? פון יאַנוש קאָרטשאַק און געווען
צווישן די גרינדערס און פירערס פון דער
,געזעלשאַפט פאַר יידישער מוזיק" אין
װאַרשע.
ער איז געווען פאַרבונדן מיט געוויסע
אינטעלעקטועלע קרייזן פון יידישן ואַר-
שע, װאָס זענען געווען ווייט פון יידיש-
קייט און אַ דאַנק מוזיק-טעטיקייט איז
אים געלונגען זיי צו דערנענטערן צו אונ-
דזערע נאַציאָנאַלע קולטור-װוערטן. די
דאָזיקע אַסימילאַטאָרישע עלעמענטן זע"
נען אַרײנגעצױגן געװאָרן אין דער קיידי-
שער מוזיק-געזעלשאַפט? און אָנגעהויבן
קומען אויף קאָנצערטן פון יידישער מו-
זיק אין ,;בנייברית"-זאַל אויף רימאַרסקע
גאַס,
235
נישט וייניק האָט יצחק עדעל געלערנט
פון זיין אַרבעט ביי יאַנוש קאָרטשאַק. דאָס
פירן דעם קינדערכאָר אין דעם אַנשטאַלט,
וי אויך דאָס טוען פּעדאַגאָגישע אַרבעט
אונטער דער אָנפירונג און אָריענטאַציץ
פון אַזאַ פּערזענלעכקייט, וי יאַנוש קאָר-
טשאַק, האָט אים אַװעקגעשטעלט פאַר
כסדרדיקע עקספּערימענטן אויפן געביט
פון מוזיקאַלישער דערציונג,
אין יאָר 1929 האָט יצחק עדעל פאַרלאָזט
פּוילן און עולה געווען קיין ארץ-ישׂראל.
דאָ איז ער געװאָרן לערער פון מוזיק אין
באַקאַנטן אין תל-אביב ,לערער-סעמי-
נאַר א"נ פון לעווינסקי", געפירט כאָרן
און געווען טעטיק אויפן געביט פון קאָמ-
פּאָזיציע. ער האָט געשאַפן װאָקאַלע קאָמ-
פּאָזיציעס, וי קאַנטאַטעס, לידער פאַר
כאָר און סאָלאָ-געזאַנג און באַאַרבעטונ-
גען פון חיבת-צון- און פאָלקס-לידער און
אינסטרומענטאַלט שאַפונגען, װוי שטרייך-
און-בלאָז-קװאַרטעטן, ,קאַפּריטשיאָ" פאַר
סימפאָנישן אָרקעסטער און אַנדערע שאַ-
פונגען,
זיין גרעסטע שאַפונג איז די קאַנטאַטע
צום טעקסט פון ח. נ. ביאַליק ,למתנדבים
בעם" --- פאַר סימפאָנישן אָרקעסטער.
כאָר און טענאָריסאָלאָ --- אין וועלכער
ער ברענגט צום אויסדרוק דעם וועג פון
דערװואַכטן יידישן פאָלק צו זיין באַנייטער
זעלבשטענדיקייט. דאָס איז אַ קאָמפּאָזי-
ציע, װאָס אויך מעלאָדיש דעמאַנסטרירט
זי דעם זיג פון נייעם אויפגייענדיקן יש-
ראלדיקן מעלאָס איבער דעם אַלטן יידישן
גלותדיקן ניגון.
ער איז פּרעמירט געװאָרן פיר מאָל : דאָס
ערשטע מאָל אין יאָר 1928 אין ניו-יאָרק ;
צום צווייטן מאָל אין יאָר 1952 אין אי-
טאַליע; צום דריטן מאָל אין 1956 אין
26
תל-אביב, די ענגעליפּרעמיע פאַר זיין
טרויער-קאַנטאַטע נאָכן טויט פון זיין זון ;
און צום פערטן מאָל אין 1958, מווזיק-
פּרעמיע פון ,קול-ישׂראל" צו דער צען-
יאָריקער עקזיסטענץ פון מדינת ישׂראל.
(פּרס העשור למדינת ישׂראל),
יצחק עדעל איז אַ גרויסער ערודיט און
האָט נאָך ביז היינט נישט אויפגעהערט
צו אַרבעטן איבער זיך. ער געהערט צו
דער גרופּע מוזיקער-חלוצים, װאָס האָבן
געפאָרעמט דאָס מוזיקאַלישע לעבן פון
מדינת ישׂראל,
שליטא-שטייניץ : אנציקלופּדיה למוסיקה (ז'
7) ; י. שליטא : המוסיקה היהודית ויוצריה
(ז' 260) ; פ. ע. גרדנויץ : עולם הסימפוניה,
תל-אביב 1950 (ז' 452) {; פ. ע. גרדנויץ :
המוסיקה בישראל, ירושלים 1945 (ז' 145),
1011 1216 :ז116גונמםוסםת 0עז8זען מסיזם
1 2041104 280-061140 ,מ1386 66
;(ז' 164)
עטקין ראָזא -- פּיאַניסטין-סאָליסטין.
געבוירן אין װאַרשע און פון די יינגסטע
יאָרן געלערנט פּיאַנאָ. געענדיקט די מו"
זיק-הויכשול א"נ פון שאָפּען ביי פּראָ-
פעסאָר אַלעקסאַנדער מיכאַלאָװסקי,. זי
איז אָפט אַרױסגעטרעטן מיטן װאַרשע-
ווער סימפאָנישן אָרקעסטער און פלעגט
אַרױספאָרן אויף סאָלאָ-אַרױסטריטן אין
אַלע לענדער.
אויפן ערשטן אינטערנאַציאָנאַלן שאָפּען-
קאָנקורס אין װאַרשע האָט זי באַקומען
דעם צווייטן פּרייז,
עלבאַום װלאַדיסלאַו' -- פּיאַניסט,
סאָליסט. געלעבט און געלערנט אין װאַר-
שע. געווען אַ שילער פון באַקאַנטן אין
װאַרשע פּיאַנאָדלערער גאָלדבערג. אַרױס-
געטרעטן אין פאַרשידענע שטעט מיט
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
פּיאַנאָדרעטשיטאַלן, אויך געשפּילט אין
זאָל פון װאַרשעװער קאָנסערװאַטאָריע.
.15.6.30 - /מ8ש110800 212681986 852אן
עלבוים שמואל (1892--:) -- מוזיקער,
דיריגענט. געבוירן און געלעבט אין קוט-
נע. אױטאָדידאַקט, געשפּילט אַ סך איג-
סטרומענטן. געגעבן לעקציעס סאָלפעזש,
פידל, מאַנדאָלינע און בלאָזיאינסטרו"
מענטן. ביי דער ,מכבי"-אָרגאַניזאַציע
האָט ער געגרינדעט אַ שטרייך-אָרקעס-
טער און מיט אים אָפט אַרױסגעטרעטן
פון 1928 איז ער געווען אין װאַרשע, און
אויך דאָ האָט ער פּראָפּעסיאָנעל געאַר-
בעט וי אַ מוזיק-לערער,
אומגעקומען בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע,
רעד. דוד שטאָקפיש : ספר קוסנה והסביבה,
תל-אביב 1968 (ז' 191), :
עלינאָראָװיטש -- זינגער, געזונגען אין
דער ווילנער אָפּערע. טענאָר. פלעגט אויך
אָפּט אַרױסטרעטן אין װאַרשע אויף גע-
זאַנגירעטשיטאַלן. אין זיין רעפּערטואַר
זענען געווען אַריעס פון אָפּערעס און
לידער,
עלמאַן אַדאַם -- זינגער. געלעבט אין
װואַרשע. האָט פאַרמאָגט אַ װוּנדערבאַרע
באַס-שטימע און געוען אַ האַרציקער
אויסטייטשער פון געזאַנג. באַצײיכנט גע-
ווען פון דער קריטיק װוי ,דער צווייטער
שאַליאַפּין". פלעגט אַרױסטרעטן וי סאָ-
ליסט אויף די יערלעכע קאָנצערטן אין
דער גרויסער סינאַגאָגע אויף טלאָמאַצקע.
פּלוצלונג געשטאָרבן אין יונגן עלטער
נאָך פאַרן אויסברוך פון דער צוייטער
וועלט-מלחמה,
,די חזנים-ווצלט"י װאַרשע, יאַנ' 1925 (ז' 18).
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
ענגלענדער שמעון -- פידלער און פּע-
דאַגאָג. אין 1912 געענדיקט װאַרשעװער
מוזיק-קאָנסערװאַטאָריע און געװאָרן מיט-
גליד פון אָפּערע-אָרקעסטער. אין דער
תקופה פון צווישן ביידע וועלט-מלחמות
געשפּילט אין דער װאַרשעװער פילהאַר-
מאָניע, אין דער זעלביקער צייט געלערנט
געזאַנג און געפירט אָרקעסטערס אין די
יידישע גימנאַזיעס ;אסכּולה" און ,חינוף"
אין װאַרשע.
שמעון ענגלענדער האָט געהאַט אַ חוש פאַר
געזעלשאַפטלעכער טעטיקייט און איז גע-
פּאָדראַבינעק מאיר -- חזן. לירישער-
טענאָר. פון די באַקאַנטע חזנים אין פּולן,
נאָך משה קוסעוויצקי געווען חזן אין וויל-
נער שטאָטשול. אויך געווען אַ צייט חזן
אין ביאַליסטאָקער שטאָטשול.,
ער איז געראַטעװעט געװאָרן פון נאַצי-
גיהנום און אַװעק קיין אַמעריקע.
נתן סטאַלניץ : נגינה אין יידישן לעבן (ז"ז
6 834) ; , די חזנים-וועלט" װאַרשע, נאָוועמ-
בער 1926 (ז' 16),
321
ווען טעטיק אין דער יידישער מויק-
געזעלשאַפט אין װאַרשע. געראַטעװעט זיך
אין ראַטן-פאַרבאַנד, איז ער נאָך דער
מלחמה געווען אַ צייט אין פּאַריז און
שפּעטער אַװעק קיין אַמעריקע.
21522068ש , שש140006110 ע1מ04טיסקיזש
. (ז' 8) 1926
ערוועסט אידא -- זינגערין. פּאָפּולערע
יידישע קופּלעטיסטין, לאַנגיעריקע כאָ-
ריסטין פון יידישן טעאַטער. שפּעטער גע-
װאָרן איינע פון די באַקאַנטסטע יידישע
זינגערינס פון לייכטן זשאַנער. געזונגען
אין די גרעסטע קאַפע-הייזער. געווען אַ
צייט, ווען מען האָט זי גערופן די ,קעני-
גין פון יידישן ליך",
אין װאַרשעװער געטאָ אַרױסטרעטן אויף
פאַרשידענע אונטערנעמונגען. אויך זי איז
געצווונגען געווען אָנטיײילצונעמען אין
פילם קאַזיע אין מיטל-אײראָפּע", װאָס די
דייטשן האָבן צוליב פּראָפּאַגאַנדע-צװעקן
געדרייט אין געטאָ. זי איז אומגעקומען
אין איינער פון די אַקציעס,
יאָנאַס טורקאָוו : אַזױי איז עס געוען (ז"ז
6, 223, 226, 243) ; יאָנאַס טורקאָװו : פאַר-
לאָשענע שטערן, באַנד איינס (זייז 177-172),
פּאַָמעראַניעץ לטאָן -- פּיאַניסט, אַקאָמ-
פּאַניאַטאָר, טעאַטער-מוזיקער. האָט זיך
לאַנגע יאָרן פאַרנומען מיט לייכטער און
שפּעטער מיט דזשאַזמוזיק. האָט מיטגע-
שפּילט מיט די בעסטע ספּעציאַליסטן
אויף דעם געביט אין פּוילן.
בשעת דער צווייטער וועלט-מלחמה איז
יאים געלונגען זיך צו דערשלאָגן דורך
יאַפּאַן קיין אַמעריקע, װוּ ער איז געװאָרן
דער פּיאַנאָ-אַקאָמפּאַניאַטאָר פון מישאַ
8
עלמאַן און פון יאַשאַ חפץ. ער איז אויך
טעטיק אין אַ הויך-קינסטלערישן טריאָ,
פּולמאַן שמעזן (1890--1942) --- פיד-
לער-װוירטואָז, דיריגענט און פּעדאַגאָג.
געבוירן אין װאַרשע. שװועסטערן-זון פון
אסתר-רחל קאַמינסקי, אַן אייניקל פון אַ
חזן. זיין ערשטע מויקאַלישע בילדונג
באַקומען ביי הענריק העללער און שפּע-
טער ממשיך געווען אין פּעטערבורג-לע-
נינגראַד ביי לעאָפּאָלד אַוער. פון 1910
האָט ער זיך געפונען אין װאַרשע, װוּ ער
איז אויפגעטרעטן מיט קאָנצערטן און זיך
פאַרנומען מיט פּעדאַגאָגישער טעטיקייט.
נאָך עטלעכע יאָר געמאַכט אַ קאָנצערטן-
טורנע איבער די הויפּטשטעט פון אי-
ראָפּע און פאַרבליבן אין פּאַריז ווייטער
לערנען ביי פּראָפּ, מאַרטין מערסיק,
אין די יאָרן 1915--1921 איז ער געווען
אין פּוױלן און האָט אַנטװיקלט אַן אַלגע-
מיין:מוזיקאַלישע טעטיקייט. האָט גע-
גרינדעט און דיריגירט מיט אַ קאַמעראַלן
אָרקעסטער און אָרגאַניזירט אַ שטרייך
קװאַרטעט, וועלכע פלעגן געבן סטאַביל
קאָנצערטן אין װאַרשע און אין אַנדערע
גרעסערע שטעט פון לאַנד. אין יאָר 1921
איז ער אַװעק קיין ווין און דאָרט איז ער
אויפגענומען געװאָרן אין דער נייער קאָנ-
סערװאַטאָריע וי פּראָפּעסאָר פון פידל-
קלאַס. זיין דינאַמישע נאַטור האָט אים
אָבער נישט געלאָזט זיך בלויז באַגנוגענען
מיט דעם. ער האָט אויך אין דער נייער
קאָנסערװאַטאָריע אין ווין געגרינדעט אַ
קאַמעראַלן אָרקעסטער, וועלכער האָט זיך
קונה שם געווען אין דער הױפּטשטאָט
פון מוזיק. די אָפּטע ,אָװונטן פון קאַמער-
מוזיק" זענען באַזוכט געװאָרן פון דער
גאַנצער מוזיקאַלישער עליטע אין וין.
י; פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
נאָך מער באַדײיט האָט די איניציאַטיו
געהאַט צוליב דעם, װאָס דער אָרקעסטער
איז באַשטאַנען פון זיינע שילער און אַזױ
אַרום האָט ער אַרײנגעצױגן יונגע כוחות
אין פּראַקטישער מוזיק-טעטיקייט,
ווען עסטרייך איז אָקופּירט געװאָרן דורך
די נאַציס, איז שמעון פּולמאַן אַװעק קיין
פּאַריז, װוּ ער האָט שנעל געפונען זיין
אָרט אין דער דאָרטיקער מויק. דער
גורל האָט געװאָלט, אַז זומער 1929 זאָל
ער קומען קיין פּוילן באַזוכן זיינע קרו"
בים. דאָ האָט אים פּלוצלונג פאַרכאַפּט די
מלחמה און ער האָט זיך שוין נישט גע-
קענט אומקערן קיין פּאַריז. ער איז גע"
בליבן אין װאַרשעװער געטאָ.
אין געטאָ האָט שמעון פּולמאַן געהערט
צו די וויכטיקסטע מוזיק-טוער. ער איז
דערשינען וי דיריגענט פון יידישן סימ-
פאָנישן אָרקעסטער, געגרינדעט און אָנ-
געפירט אַ קאַמער-אָרקעסטער פון צוועלף
מאַן, געהערט צו דער קאָנקורס-קאָמיסיע
פאַר סטימולירן יונגע טאַלענטן און זיך
מיטבאַטײליקט אין אַלע גרעסערע קול-
טור-אונטערנעמונגען פון געזעלשאַפט-
לעכן כאַראַקטער,
אין זיין בריוו צו די יידישע אָרגאַניזאַ-
ציעס אין ניו-יאָרק וועגן דער קולטור-
טעטיקייט אין געטאָ, האָט געשריבן ד"ר
עמנואל רינגעלבלום פאָלגנדיקס: ;אין
געטאָ איז געווען טעטיק אַ סימפאָנישער
אָרקעסטער מיטן אויסגעצייכנטן דיריגענט
שמעון פּולמאַן אין דער שפּיץ. ער איז
אומגעקומען אין טרעבלינקע".
יאַָנאַס טורקאָוו : אַזױ איז עס געווען (ז"ז
2, 230, 244, 218, 314, 452) {; מל-
נײישטאַדט : חורבן און אויפשטאַנד פון די
יידן אין װאַרשע (ז"ז 312, 556, 557) ; יאַנאַס
טורקאָװו : פאַרלאָשענע שטערן (ז"ז 69, 132).
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
1םס עקעט :181288202014 1806182' 1,600
א { 28 שש 201806 ש {סטסס 1 /ש20180
1302 24 2110282 ;(ז' 2232) 1611ער
-1728182808-1,062 ...0810 6216(ט 2165
5100 ;(זי 15) 1947 שיס עזג
2131 06 תג מ06טע 464 8מ180א16
,(זי 297) 1941 ת16111
פּלאָהן אַלפרעד -- מזיק-קריטיקער,
געלעבט אין לעמבערג און געווען באַקאַנ-
טער מוזיק-רעצענזענט. געווען סטאַבילער
מיטאַרבעטער פון דער באַקאַנטער לעמ"
בערגער צייטונג כוויליאַ. געשריבן אָפט
אָפּהאַנדלונגען איבער אַלגעמײנער און
יידישער מוזיק. זיינע מיינונגען זענען גע-
ווען װאָגיקע און צו זיינע ווערטער האָבן
זיך צוגעהערט אַלע מוזיקאַלישע קרייזן
אין לעמבערג. פון גרויסן באַדיײיט איז
זיין בוך: מחזיק אין לעמבערג, און די
239
יידן, דערשינען אין לעמבערג אין יאָר
7,
שסשעז ,"297021 84 16טיסאה,1 סע 8עקט/ג,,
1937
פּעטערסבורטקי יעזשי -- פּיאַניסט
און קאָמפּאָזיטאָר. דזשאַזימוזיקער. גע-
לעבט אַלע יאָרן אין װאַרשע און געהערט
צו די פּאָפּולערסטע געשטאַלטן אין דער
פּוילישער לייכטער מוזיק. צוזאַמען מיטן
באַקאַנטן פידלער אַרטור גאָלד געשפּילט
אין די עלעגאַנטסטע נאַכטיקלובן אין
װאַרשע, וי ;אַדריאַ", ;קאַפע-קלוב" און
אַנדערע. געווען אַ פרוכטבאַרער קאָמפּאָ-
זיטאָר און געשריבן מוזיק פאַר די באַ-
קאַנטע רעװי-טעאַטערס: ;מאָרסקע אִ-
קאָ", , צירוליק װאַרשאַװסקי", ,באַנדאַ?,
און ,קװי-פּראָ-קװאָ?,
יעזשי פּעטערסבורסקי (אויבן אין מיטן) מיט זיין אַנסאַמבל
340
בשעת דער מלחמה זיך געראַטעװעט אין
ראַטן-פאַרבאַנד און שפּעטער געקומען
קיין ארץ-ישׂראל. אַװעק קיין בוענאָס-
איירעס, װוּ ער האָט זיך געפונען ביז
8, לעצטנס אין פּולן,
צענדליקער פון זיינע לידער און טאַנץי
שלאַגערס, טאַנגאָס, סלאָפּאָקסן און װאַלצן
זענען געשפּילט און געזונגען געװאָרן אי-
בער אַלע שטעט און שטעטלעך פון /פּױלן.
צו די אָנגענומענסטע האָבן געהערט:
,;טאַנגאָ מילאָנגאַ (2000008 18000),
,דו אָדער קיינער נישט"(28602 8100 ציד),
,פון היינט" (8גקס 06), ;די זיסטע טאַנגאָ"
(18090 2(5206876או) און אַנדערע. צו אַ
סך פון זיי האָט געשריבן טעקסטן זענאָן
פריװואַלד-װואַרדאַן.
זיינע שלאַגערס האָבן זיך אויסגעצייכנט
מיט זיסער מעלאָדישקייט און סענטימענ-
טאַלער װאַרעמקײט, אָפט האָבן זי אַנט-
האַלטן יידישע מוזיק-עלעמענטן און האָבן
אַרוסגערופן אַסאָציאַציעס מיט געוויסע
תפילות. זיי זענען אָבער געווען געבויט
אויף די ריטמען פון דער אויפגייענדיקער
דזשאַזמוזיק,
2, 8061טיש00) :880118881 .1
(102
ז"ז 95,)
פּעטערפבורסקי סטאַניסלאַװו -- פּיאַ-
ניסט. דזשאַזדמוזיקער. געווען איינער פון
די באַקאַנטסטע דזשאַזיפּיאַניסטן אין
װאַרשע. נאָענטסטער מיטאַרבעטער פון
פידלער און קאָמפּאָזיטאָר הענריק גאָלד,
צוזאַמען מיט אים געשפּילט אין די באַ-
קאַנטסטע נאַכט-קלובן אין װאַרשע, וי
,קאַפע-קלוב?, אַדריאַ" און אָפט אויך
אויף דער בינע פון רעווי-טעאַטער ,מאָר-
סקע אָקאָ?.
בשעת דער מלחמה געווען אין רוסלאַנד
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
און שפּעטער מיט דער אַרמײ פון גענע-
ראַל אַנדערס געקומען קיין ארץיישׂראל,
געפינט זיך אין אַמעריקע,
2 8461טיץ00 :28118811 .1
(103
ז"ז 95,)
פּרום שמעיה (1910--) -- פידלער און
דיריגענט, געבוירן און געלעבט אין דאָב-
זשין-גאָלוב, ביי טאָרון. געלערנט מוויק
אין טאָרונער קאָנסערװאַטאָריע און זיך
אויסגעצייכנט,
אָנגעפירט מיט ,מכבי?-אָרקעסטער אין
דאָבזשין (ביי דרווענץ) און קאָנצערטירט
אין דער געגנט: ליפּנע, ריפּין, שערפץ
און אַנדערע שטעט. געפינט זיך אין דרום-
אַמעריקע.
פּריזאַמענט שלמה (1889--) -- טעאַ-
טער-קאָמפּאָזיטאָר, דיריגענט און אַק"
טיאָר, געבוירן אין שטעטל היבנעוו (או"
נאָוו), גאַליציע, צװישן לעמבערג און
בעלז. פון זיין פאָטער, דעם באַרימטן בן"
תורהדיקן בדחן, ר' משהלע היבנעווער,
האָט ער געירשנט זיין גוטן זכרון און
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
לומדות, און פון זיין זיידע פון דער מאַ-
מעס צד, דעם לעמבערגער ראש-ישיבה
-- זיין חריפות און עקשנות. ביז זעכצן
יאָר האָט ער געלערנט אין ישיבות, און
שפּעטער, על דעת עצמו, מוזיק. בשעת
דער ערשטער וועלט-מלחמה איז ער פאַר- '
װאַלגערט געװאָרן אויפן איטאַליענישן
פראָנט און נאָך דער מלחמה געלעבט אין
ווין, װוּ ער האָט געלערנט מוזיק-טעאָריע
ביי פּראָפּעסאָר יוליוש װאָלפזאָן שין
דעמאָלט פאַרפאַסט לידער צװאַמען מיט
טעקסטן, װאָס זענען פאַרעפנטלעכט גע-
װאָרן אין לעמבערגער טאַגעבלאַט און
געזונגען געװאָרן פון די ,בראָדער זינ-
גער" העלענאַ געשפּאַס, פּעפּי ליטמאַן און
יואל גלאַנץ,
אין יונגן עלטער האָט ער זיך פאַרבונדן
טיטן יידישן טאַטער און אין אים אויסגע-
פירט די פונקציעס פון אַ ;כל-בו": גע-
שריבן פּיעסעס, געשאַפן מוזיק, רעזשי-
סירט פאָרשטעלונגען, דיריגירט כאָרן און
אָרקעסטערס און אָפט אויך אַליײן מיט-
געשפּילט. צװוישן זיינע באַקאַנטע אָפּע-
רעטעס זענען געווען : ;די בלומען-קעני-
גין", ;די ציגיינערין", ;דער גולם פון
פּראָג" א"אַ. מיט פאַרשידענע טעאַטערס
געװאַנדערט איבער רומעניע, טשעכאָסלאָ-
װאַקיע, גאַליציע און פּוילן, אין די צװאַנ-
ציקער יאָרן האָט שלמה פּריאַמענט
געאַרבעט אין די װאַרשעװער טעאַטערס,
שרייבנדיק טעקסטן און מוזיק צו פּראָ-
גראַמען פון די דעמאַָלטדיקע קליינקונסט-
טעאַטערס. ער איז געווען פון די נאָענט-
סטע מיטאַרבעטער פון יצחק נאָזשיק און
אַ סך פון זיינע לידער צו די רעויעס
;דירה-געלט", ,דאָס רעדל דרייט זיךף"
און ,דער רבי האָט געהייסן פריילעך זייף"
זענען פאַרװאַנדלט געװאָרן אין פאָלקס-
211
לידער. אין די לעצטע פאַר-מלחמה-יאָרן
איז ער געווען פאַרבונדן מיטן ;יידישן
קונסט-טעאַטער? (ויקט) פון זיגמונט
טורקאָוו און זיך קונה שם געװוען מיט
זיינע ערנסטע מוזיקאַלישע באַאַרבעטונ-
גען צו אַזעלכע גראַנדיעזע גאָלדפאַדעני-
שע אויפפירונגען װי ;שולמית? און ;בר-
כוכבא", אַ גאָר גרויסן דערפאָלג האָט
ער געהאַט מיט דער מוזיק צום ברייט-
פאַרמאָסטענעם ספּעקטאַקל .בראָדער
זינגער", װאָס איז נישט בלויז געוען
אַ ,בופאַנאַדע פון קלאַנג, פאַרב און באַ-
וועגונג?, נאָר בעיקר אַ קינסטלערישער
אויסדרוק פון פאַרבאָרגענע פאָלקסטימ-
לעכע מוזיק-אוצרות, װאָס פון די צייטן
פון פאָטער פון די ;בראָדער זינגער"
בערל מרגליות (1815--1868) און ביז
אים, האָבן זיי נישט געהאַט באַקומען קיין
תיקון. ער האָט די אַלטע פאַרגעסענע
בראָדער-זינגערישע מאָטיוון מחיה-מתים-
געווען און זיי אינטעגרירט אין מאָ-
דערנע ראַמען פון נייע טעאַטער-אױפ-
פאַסונגען.
אין זעלביקן גייסט האָט שלמה פּריזאַ-
מענט פאָרגעזעצט זיין ענערגישע טעאַ-
טער-מוזיק-טעטיקייט בשעת דער צוויי-
טער וועלט-מלחמה. פאַרן סאָוויעטישן
מלוכה-טעאַטער אין לעמבערג האָט ער
געשאַפן מוזיק צו פּרץ מאַרקישעס ;מאָל-
צייט", צו א. ב. גאָטלאָבערס ,צוויי חו-
פּות", צו שלום-עליכמס 2טוביה דער
מילכיקער" און ;יקנהז", און אין דער
צייט פון זיינע װאַנדערונגען איבער גאַנץ
רוסלאַנד האָט ער מיט פאַרשידענע אַנ-
סאַמבלען געשטעלט פּיעסעס, דיריגירט
אָרקעסטערס און אַלין געשפּילט הויפּט-
דאָלעס,
פון 1949 געפינט זיך שלמה פּריזאַמענט
342
אין בוענאָס-איירעס. די ערשטע אָרן
האָט ער אַרױסגעװיזן אַ לעבהאַפטיקע
אַקטיוױיטעט אין דאָרטיקן טעאַטער-לעבן,
געשריבן מוזיק צו דוד ליכטס אַ פאָר-
שטעלונג ,די מויד פון לודמיר", באַאַרבעט
מוזיקאַליש די אויפפירונג פון יעקב בן-
עמי , בערבות הנגב", געשאַפן לידער און
טעקסטן צו אַ ריי קליינקונסט-אָװונטן, און
אָפט אַרױסגעפאָרן צװאַמען מיט זיין
פרוי, די שישפּילערין גיזי היידן, אויף
קאָנצערט-גאַסטראָלן אין די שכנותדיקע
דרום-אַמעריקאַנער לענדער. די לעצטע
יאָרן, כאָטש שוין נישט אויף די ברעטער
פון דער בינע, איז ער נאָך אַלץ גייסטיק
שעפעריש און קאָמפּאַנירט אַפילו אויף
באַשטעלונג לידער פון פאַרשידנפאַרביקן
אינהאַלט פאַר זינגערס און אַקטיאָרן,
אין אָקטאָבער 1968 האָב איך אים גע-
טראָפן אין בוענאָס-איירעס, אויף דער
אַװענידע קאָריענטעס, אין איינעם פון די
קאַפּעהײיזער, װאָס דינט וי אַ טרעפפּונקט
פאַר יידישע אַקטיאָרן, מוזיקערס און קול-
טור-טוערס. שיין-געקליידט, מיט אַ גוט-
אויסראַזירט פּנים, געמיטלעך און רויק,
איז ער געזעסן ביי אַ טישל איבער אַ בויגן
נאָטן-פּאַפּיר און געשריבן אַ ליד...
צּ
שלמה פּריזאַמענט האָט זיינע קאָמפּאָזי-
ציעס געפלאַכטן מיט אַלע טענער פון דער
יידישער גאַמע. ליטורגישע עלעמענטן
פון דאַװונען, זיסע מעלאָדיעס פון יידישן
פאָלקסליד און סינקאָפּירטע מאָטיוון פון
רביישע הייף האָבן זיך קעגנזייטיק דורכ-
פאַטער יששכר (1912--/) -- דיריגענט,
פּעדאַגאָג און מוזיק-קריטיקער. געבוירן
אין דראָבין, ביי פּלאָצק, די יונגע יאָרן
י; פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
גערופן, און אויסגעהאַקטע אין נייע ריט-
מען, אָפט אַפילו בולט דזשאַזישע, האָבן
זיי באַקומען אַ מאָדערנעם לבוש. און אַזױ
איז דער לעצטער מאָהיקאַנער פון די
;בראָדער זינגער? געװאָרן מער היינט-
צייטיק וי אַ סך יינגערע פון אים יידישע
קאָמפּאָזיטאָרן. ער האָט אָבער געזאָרגט
דערפאַר, אַז אין זיינע שאַפונגען זאָל
איינגעהאַלטן װערן די גליכגעויכט
צווישן װאָרט און קלאַנג.
שלמה פּריזאַמענט איז אַ ייד אַ יודע ספר
און אוהב ישׂראל, אַ מענטשן-פריינד און
נוח לבריות. ער האָט אַ סך אַקטיאָרן גע-
האָלפן שטעלן אויף די פיס און שטענדיק
אַרױסגעװיזן חברישקייט פאַר אַקטיאָרן
און מוזיקערס. זיגמונט טורקאָוו כאַראַק-
טעריזירט אים אַזױ : /איך דערמאָן תמיד
מיט באַװוּנדערונג זיין אויסערגעוויינטלעכע
ענערגיע, אַרבעטסלוסט און דיסציפּלינירטע
פאַכמענישקייט, װאָס האָט מיר פאַרגרינ-
גערט און אָנגענעם געמאַכט די אַרבעט".
שלמה פּריזאַמענט : בראָדער זינגער, פאַר"
באַנד פון פּוילישע יידן, בוענאָס-איירעס 1960;
זיגמונט טורקאָװו : די איבערגעריסענע תקופה
(ז"ז 119, 120, 209, 448, 450) ; יאַנאַס טור"
קאָװ : פאַרלאָשענע שטערן, בוענאָס-איירעס
3 //' 66); יצחק טררקאַװ"נרודבערג :
יידיש טעאַטער אין פּוילן, , יידיש-בוך" װאַר-
שע 1951 (ז"ז 70, 71, 74, 118, 119, 133) ;
רעד. א. טאַרטאַקאַװער : ספר השנה / יאַרבוך,
תליאביב 1967 (ז"ז 240, 241) ; מאַנגער,
טורקאַָװו, פערענפאַן : יידישער טעאַטער אין
אײיראָפּע (זיז 109, 122) ; זלמן זילבערצווייג :
לעקסיקאַן פון יידישן טעאַטער, דריטער
באַנד, ניו-יאָרק 1959 (זיז 1876-1873).
פאַרברענגט אין זאַקראָטשים, ביי װואַרשע
און געלערנט אין װאַרשע. געענדיקט דעם
מלוכישן לערער-סעמינאַר, װאָס איז גע
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
װאָרן אָנגעפירט פון ד"ר מאיר טאַובער,
און מוזיק געלערנט ביי אברהם צבי דאַ-
װידאָװיטש און דוד איײיזנשטאַט. שפּעטער
געלערנט אין דער װאַרשעװער קאָנסער-
װאַטאָריע ביי די פּראָפּעסאָרן טאַדעוש
מייזנער (1892--1929) און סטאַניסלאַװ
קאַזוראָ (1881---1961),
אין די יאָרן 1925--1939 געאַרבעט אין
דער יידישער אוטראַקװיסטישער גימנאַ-
זיע אין מלאַװע װי לערער פון געזאַנג
און יודאַיסטישע לימודים. געפירט אַ פיר-
שטימיקן שילערכאָר און געווען מוזיקאַי
לישער לייטער פון יידישן דראַמאַטישן
קרייז אין מלאַװוע. בשעת דער צווייטער
וועלט-מלחמה געווען אין רוסלאַנד און
נאָכן באַפרײיט ווערן פון לאַגער געגרינ-
דעט און אָנגעפירט מיט אַן אאַנסאַמבל
פון פּוילישן געזאַנג און װאָרט?, וועלכער
האָט קאָנצערטירט אין טאַדזשיקיסטאַן,
מיטלאַזיע. אַ צייט אויך געווען דירעקטאָר
פון דער מלוכישער פילהאַרמאָניע אין
לענינאַבאַד,
נאָכן צוריקקומען קיין פּוילן -- אין משך
פון אַ יאָר געווען דער לייטער פון קול-
טור-דעפּאַרטאַמענט ביים צענטראַל-קאָ-
מיטעט פון פּולישע יידן אין װאַרשע,
343
און אין 1947 אַװעק קיין פּאַריז און שפּע-
טער קיין אַנטװערפּן, אין די יאָרן 1951---
2 געווען אין ריאָ-דע-זשאַנעיראָ, בראַ-
זיל, װוּ ער האָט אַנטװיקלט אַן אינטענ-
סיווע מוזיק-טעטיקייט. געגרינדעט און
דיריגירט עטלעכע כאָרן : פאַראייניקטער
כאָר פון יידישע ייוגנט-אָרגאַניזאַציעס,
ליטורגישער כאָר ביי דער געמיינדע פון
די דייטשע יידן (א. ר. י.), נאַציאָנאַלער
כאָר ;הזמיר" און פאָלקסכאָר ביים איג-
סטיטוט פאַר קולטור און דערציונג. דער
לעצטער האָט געצײלט 120 פּערזאָן
פלעגט אויפטרעטן מיט זיינע יערלעכע
קאָנצערטן אין גרויסן זאָל פון מוניסי-
פּאַליטעאַטער אין שטאָט און װועקן גרויס
אינטערעס צווישן די מעלאָמאַנישע קרייזן
פון דער בראַזיליאַנער געזעלשאַפט.
די מוזיקיטעטיקייט פון דיריגענט ישׂשׂכר
פאַטער אין ריאָדדע-זשאַנעיראָ האָט גע-
האַט אַ גרויסע השפּעה אויף יידישע
יוגנטלעכע און האָט זיי דערנענטערט צו
די קולטור-װוערטן פון אונדזער פאָלק. אין
2 האָט ער פאַרלאָזט בראַזיל און מיט
זיין משפּחה עולה געווען קיין ישׂראל, גט-
פינט זיך אין תל-אביב. ווידמעט זיך פּץ-
דאַגאָגישער און מוזיקאַלישער טעטיקייט,
:
ישׂשׂכר פאַטער האָט אין פאַרשידענע
צייטשריפטן פאַרעפנטלעכט אָפּהאַנדלוג-
גען און עסייען איבער די פּראָבלעמען פון
דער יידישער מוזיק. ער האָט אויך אין
משך פון לאַנגע יאָרן זיך פאַרנומען מיט
זאַמלען די מאַטעריאַלן, וועלכע װערן
דערלאַנגט אין דאָזיקן בוך.
,די חזנים-וועלט", װאַרשע, אָקטאָבער 1924
(ז"ז 17, 23) ; ,,אונדזער װאָרט", פּאַריז, 10טן
יולי 1950 ; ,דער ניער מאָמענט", סאַן-
פּאַולאָ, בראַזיל, 5טן אָקטאַבער 1951,
'/אס180אט 4883 16 'אםוצטא,} וטאסאסאט '68846 6 :640640 600 24:48406 ווא 4681 840
6866 600 4600666 286 0646:וא 6086 א 8164ז0ט 6666606 2406 609 טאם
אויבן: כאָר פון פאָלקס-אינסטיטוט אין ריאָ דע זשאַנעיראָ; אין מיטן: נאַציאָנאַלער כאָר הזמיר אין ריאַ דע זשאַנעראָ;
אונטן: קינדער-כאָר פון דער שולע , חכרמל" אין תל-אביב. אַלע דריי -- אונטער דער לייטונג פון י. פאַטער,
240
פאַטער שמואל יצחק (1888--1942) ---
חזן און קאָמפּאָזיסאָר. געבוירן אין מאַ-
קעווע (מאַקוּװו-מאַזאָוויעצקי) און דערצויגן
אין אַ רעליגיעז-נאַציאָנאַלער היים. גע-
לערנט אין ישיבות און גלייכצייטיק גע-
זונגען ביי חזנים. אָנגעקומען צום חזן
אליעזר באָרוכאָװיטש, װאָס האָט אין נאָ-
װידװאָר, ביי װואַרשע, געפירט אַ גרויס
חזנות מיט משוררים און תלמידים, שפּץ-
טערדיקע חזנים. ס'איז ביי אים געלערנט
געװאָרן סאָלפעזש, האַרמאָניע,. נוסחאות
התפילה און חכמת ישׂראל,
שמואל יצחק פאַטער האָט געהערט צו
דער גרופּע תלמידים, װאָס האָבן געליי-
ענט ביכער און זיך פון צייט צו צייט
אַרײינגעכאַפּט קיין װאַרשע, בכדי צו הערן
אַ קאָנצערט פון פילהאַרמאָנישן אָרקעס-
טער. איז אים ענג געװאָרן אין נאָװידװאָר
און ער האָט זיך אַרױסגעריסן אין דער
! ברייטער וועלט אַרײן. אַ געוויסע צייט האָט
ער געזונגען אין ביאַליסטאָק, ביים דירי-
געגנט יעקב בערמאַן, און שפּעטער אין
קאָװונע, אין דער דאָרטיקער כאָרשול.
ער האָט זיך אָבער אין ערגעץ נישט
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
געשיידט מיט דער גמרא און מיט דער
מאָדערנער העברעישער ליטעראַטור.
אין יאָר 1910 האָט עֶר זיך געפונען אין
טשעכאַנאָוו, װוּ ער האָט אָנגעפירט מיט
אַ כאָר פון דער דאָרטיקער ציוניסטישער
יוגנט (רבקה כהנה: ,דער יידישער גע-
ראַנגל צװישן קינדער און עלטערן", אין
יזכור-בוך פון דער טשעכאַנאָװער ידי-
שער קהילה). נאָך דעם געווען חזן אין
דראָבין, ביי פּלאָצק, און אין די שפּעטער-
דיקע יאָרן, ביזן אויסברוך פון דער צוויי-
טער וועלט-מלחמה, אין זאַקראָטשים, ביי
װואַרשע. בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע גע-
ווען אין װאַרשעװער געטאָ און אומגע-
קומען אין איינער פון די אַקציעס.
א
שמואל יצחק פאַטער איז געווען אַ יודע-
נגן און אַ יודע-ספר. געהאַט אַ שיינעם
לירישן באַריטאָן, װאָס אין דער אויבער-
שטער לאַגע האָט ער געקלונגען װי אַ
טענאָר און אין זיין דאַװנען האָט ער
פאַראײיניקט דאָס קלאַסישע פון זולצערן
מיטן עמאָציאָנעל-יידישן פון זיידל ראָװו"
נער. שטענדיק געפירט שיינע פירשטי-
מיקע כאָרן און דערצויגן יונגע מוזיקאַ-
לישע כוחות. צװוישן זיינע תלמידים איז
אויך געווען דער ויעלונער חזן אברהם
הוט. זיין הויז איז געווען אַ בית:ועד-
למנגנים און אַלע מוזיק-ליבהאָבערס אין
שטעטל, וי אויך דורכרייזנדיקע מעלאָ-
מאַנען, האָבן ביי אים שטענדיק געפונען
אַזְ אָפּענע טיר. טאָג-טעגלעך האָבן זיך
פון זיין היים געטראָגן געזאַנגען און
קלאַנגען פון אינסטרומענטן, און יוגנט
האָט אונטער זיין השגחה צוגעגרייט מו-
זיקאַלישע נומערן צו פאַרשידענע קול-
טור-אונטערנעמונגען און טעאַטער-פאָר-
שטעלונגען.
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
שמואל יצחק פאַטער האָט געשאַפן מוזיק
צו תפילות און צו טעקסטן פון העברעי-
שע און יידישע דיכטערס. זיינע רעטשי-
טאָטיוון פאַר חזן, סאָלאָ, און פאַר חזן
צוזאַמען מיט כאָר, זענען איבערגעשריבן
געװאָרן פון אַ סך חזנים און דורך זי
געזונגען געװאָרן, און זיינע לידער צו
דער פּאָעמע ,מאָניש" פון י. ל. פּרץ,
זענען געזונגען געװאָרן אין דער גאַנצער
געגנט. ער פלעגט אויך זיינע קאָמפּאָזי
ציעס שיקן צו חזנים קיין אַמעריקע און
קאַנאַדע און די באַקומענע באַלױינונג פאַר
דעם איז געווען אַ טיילווייזע באַזע פאַרן
מאַטעריעלן קיום פון זיין משפּחה. זיינע
שאַפונגען, אַזױ די ליטורגישע װי די
וועלטלעכע, זענען געווען אַן אָפּשפּיגלונג
פון
פון אינהאַלט פון די טעקסטן, און כאָטש
זיי האָבן געטראָגן אַ פאָלקסטימלעכן כאַ-
ראַקטער, זענען זיי געווען איינגעהאַלטן
אין אַקאַדעמישן טאָן. די כאָרן, געבויטע
אויף קאָנטראַפּונקטישע יסודות, זענען
געווען פייערלעכע און אויסדרוקפולע,
וועגן זיינע פּעדאַגאָגישע פעיקייטן -- אַן
אומפאַרגעסלעכער עפּיזאָד : געבנדיק מיר
צו פאַרשטיין, װאָס אַזעלכעס אין קאָנ-
טראַפּונקט, האָט ער מיר אָנגעשריבן די
ערשטע זעקס טאַקטן פון טאָרעאַדאָר-
מאַרש פון ,קאַרמען" און געהייסן זינגען.
ער אַלײן האָט געזונגען די ערשטע
טאַקטן פון װאַגנערס ,מייסטער זינגער"-
מאַרש, צוזאַמען האָט עס װוּנדערבאַר גע
קלונגען. עס איז מיר גלייך קלאָר געװאָרן
}
! מע
;
= שּ
24
װאָס דאָס איז, און איך האָב מיך שפּע-
טער איבערצייגט, אַז עֶר איז געווען בקי
אין הלכות האַרמאָניע און קאָנטראַפּונקט,
שמואל יצחק פאַטער האָט געהערט צו די
פאַרווירקלעכער פון מאָדערנעם חזנות,
לויט די אויפפאַסונגען פון פנחס מינ-
קאָווסקי, האָט ער אין אויספירן זיינע
פליכטן געזען אַן עבודת-הקודש. ער איז
אויך געווען אַ מעורב עם הבריות און
אַ דאַנק זיינע מידות טובות און פריינד-
שאַפט מיט מענטשן, געזעסן אויף זיין
שטעלע בכבוד גדול,
רעד. א. װאַלףײיאַפני : יזכור-בוך פון דער
טשעכאַנאַװער קהילה, תליאביב 1962{ ,די
חזניםיוועלטיי װאַרשע, מאַי 1934 (1' 23);
אַפּריל 1935 (ז' 19).
-+
:
{
פאַלגער מאַרצין דיר (?--1941) פידלער
און דיריגענט. געבוירן אין בראָדי, גאַ-
ליציע, און געלערנט מוזיק אין ווין. נאָכן
348
צוריקקומען קיין פּױילן, זיך באַזעצט אין
סטאַניסלאַװאָוו, װוּ ער איז געווען גימ-
נאַזיע-לערער און דיריגענט. ער האָט
לאַנגע יאָרן דיריגירט דעם אָרקעסטער
פון דער אָרגאַניזאַציע א"נ פון מאָניושקאָ.
ער איז אומגעבראַכט געװאָרן דורך די
נאַציס אין יאָר 1941,
פאָלמאַן לאָלא -- פאָלקס-זינגערין און
סאָליסטין. געווען כאָריסטין און שפּעטער
סאָליסטין פון באַקאַנטן שניאור-כאָר אין
װאַרשע. אַ דאַנק אירע איינגעבוירענע
פעיקייטן דערגרייכט אַ קינסטלערישע
מדרגה אין אינטערפּרעטירן אַ יידיש
פאָלקסליד,
אין די דרייסיקער יאָרן געווען פּאָפּולער
און באַליבט צווישן די יידישע טעאַטער-
מאַסן אין פּולן. זי פלעגט זיך מיטבאַ-
טײליקן אין פּראָנראַמען פון רעװוייטעאַ-
טערס אין פּוילן און אַחוץ דעם אויפגע-
טרעטן אויף די אָװונטן פון יידישן פאָלקס-
ליד,
געפינט זיך אין ניו-יאָרק,
מיכאַל ווייכערט : זכרונות, צווייטער באַגד,
װואַרשע, אַרױסגעגעבן דורך בוך-קאָמיטעט,
פאַרלאַג , מנורה" תל-אביב 1961 (ז' 128) ;
יצחק טורקאַװינרודבערג : יידישער טעאַטער
אין פּולן, װאַרשע 1951 (זי 117) ; רעד, יצחס
פּערלאָו : ספר ראַדאָם (ז' 119) ; מאַננער,
טורקאָװו, פערענפאַן : יידישער טעאַטער אין
אײראָפּע (ז' 124).
פאַלקאָװפקאַ לינא -- פּיאַניסטין, פּע-
דאַגאָגין. געלערנט פּיאַנאָ ביים באַקאַנטן
אין װאַרשע פּראָפּעסאָר סמידאָוויטש. ביים
ענדיקן די מוזיקשול א"נ פון שאָפּען איז
זי אויסגעצייכנט געװאָרן. געשפּילט מיטן
פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער, וי סאָליסטין,
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
און שטענדיק מיט גרויס דערפאָלג. זיך
געפונען אין װאַרשעװער געטאָ.
יאָנאַס טורקאָװ : אַזױ איז עס געווען (ז' 244).
28.6.1931 שמגטיסז86גט11 2:2698186 2פ8אן
פאַמיליער"העפנער יאַנינאַ -- פּיאַניס-
טין. געלעבט אין פּוילן און געלערנט אין
ווין און אין בודאַפּעשט. אין די דרייסי-
קער יאָרן שוין געווען אַן אָנערקענטע
פּיאַניסטין און פלעגט אַרױסטרעטן מיט
קאָנצערטן אין זאַל פון װאַרשעװער קאָנ-
סערװאַטאָריע. זי האָט אויך געשפּילט װי
סאָליסטין מיטן אָרקעסטער פון דער
װאַרשעװער פילהאַרמאָניע אונטער דער
לייטונג פון װאַלעריאַן בערדיאַיעוו,
געלעבט אין װאַרשעװער געטאָ ביז זי
איז אומגעקומען אין איינער פון די אַק-
ציעס,
יאַנאַס טורקאָוו : אַזױ איז עס געווען (ז' 244).
0 /מגטיס/?8ט11 21268186 882אז
,130
פורמאַנסקי אַדאַם (1882--1943) --
טראָמפּעטיסט, קאַפּעלמײסטער און דירי-
גענט. פון 1898 געלערנט אין װאַרשעװער
מוזיק-אינסטיטוט. גענאָסן פון אַ סטי-
פּענדיע אויפן נאָמען פון לעאָפּאָלד קראָ-
נענבערג און געענדיקט די טראָמפּעט-
קלאַס ביי גאָטפריד זיגלער. שפּעטער גע-
לערנט דיריגענטור ביי עמיל מלינאַרסקי.
ווען ס'איז אַנטשטאַנען די װאַרשעװער
פילהאַרמאָניע אין 1901, איז ער אייג-
געלאַדן געװאָרן צו שפּילן אין אָרקעס-
טער : אין דער זעלביקער צייט האָט ער,
אויף אייגענער איניציאַטיו, אָרגאַניזירט
פאַרשידענע אינסטרומענטאַלע אַנסאַמב-
לען און מיט זיי קאָנצערטירט אין די
גרעסערע שטעט פון פּױלן.
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוילן
אין אַ געוויסער צייט האָט ער אָנגעפירט
מיט אַ גרויסן בלאָזיאָרקעסטער, מיט
וועלכן ער פלעגט אַרױסטרעטן אין װאַר-
שע, אין דער אַזױ גערופענער ;דאָלינאַ
שװײיצאַרסקאַ? (8208108151/4 8מ11ס)
און אין לאָדזש, אין העלענאָװער פּאַרק,
אַ צייט שפּעטער האָט ער איבערגענומען
די לייטונג פון אַ װאַנדערנדיקן סימפאָ-
נישן אָרקעסטער, מיט וועלכן ער איז גע-
פאָרן איבער אַ סך שטעט און נאָך דעם
האָט ער געגרינדעט אַ קלענערן אַנ-
סאַמבל, װאָס איז אַרױסגעטרעטן אין די
װאַרשעװער קינאָס , שװיאַטאָװויד? און
;קאַסינאָ?. אַדאַם פורמאַנסקי פלעגט אויך
אין די זומער-סעזאָנען דיריגירן מיטן אָר-
קעסטער פון אָפּרואָרט אָטװאָצק, ביי
װאַרשע, אָדער מיטן אָרקעסטער פון באַ-
קאַנטן קוראָרט זאַקאָפּאַנע.
אָרקעסטער אין אָטװאָצקער שטאָטפּאַרק אונטער דער לייטונג פון א. פורמאַנסקי.
249
נאָכן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט-
מלחמה איז אַדאַם פורמאַנסקי געבליבן
אין װאַרשעװער געטאָ. ער איז געוען
דער, וועמען די ,צענטראַלע-אימפּרעזעס-
קאָמיסיע" האָט איבערגעגעבן די דירעק-
ציע פון ערשטן סימפאָנישן קאָנצערט אין
זאָל פון דער יודאַיַסטישער ביבליאָטעק
אויף טלאָמאַצקע גאַס. אין געטאָ האָט ער
דער ערשטער אָרגאַניזירט אַ גאַסן-אָר-
קעסטער, מיט וועלכן ער האָט קאָנצער-
טירט אויף די גרעסערע הייף. דער אָר"
קעסטער איז געווען אַ קאָנצעסיאָנירטער
און האָט געמאַכט גוטע געשעפטן זיין
אויפטו איז געװאָרן אַ מוסטער פאַר אַנ-
דערע מוזיקער, װאָס האָבן אויך דאָס
זעלביקע געטאָן. עס האָבן זיך געיאַװעט
עטלעכע אָרקעסטערס אונטער דער אָנפי-
רונג פון געוועזענע סאָליסטן פון דער
350
װאַרשעװער פילהאַרמאָניע, וי לודוויג
האָלצמאַן, בערנאַרד לעװינסאָן, אַדאַם
שטראַמבערג און זיי האָבן אויף אַזאַ אופן
געצויגן זייער חיונה,
די דאָזיקע דערשיינונג האָט אויך געהאַט
אַ גרויסן באַדײיט פאַר די פאַרבינדונגען
צווישן יידן און פּאָליאַקן אין די דעמאָלט-
דיקע טעג. וועגן דעם האָט געשריבן ד"ר
עמנואל רינגעלבלום אין זיינע נאָטיצן
וועגן לעבן אין געטאָ, יוני 1942. (זען:
אומבאַקאַנטע נאָטיצן פון עמנואל רינ-
געלבלום פון יוסף קערמיש אין די
גאָלדענע קייט, נומער 64, תליאביב 1968
זיז 149---157) : ;די יידישע מוזיק, פאַר-
טריבן פון די אַרישע קאַפעען, פון ראַדיאָ,
ווערט ווידער דער פאַרבינדער צווישן יידן
און קריסטן. וועגן איינעם |אַזאַן פאַר-
בינדונגס-פּלאַץ צװישן געטאָ און דער
אַרישער זייט האָב איך געהערט די טעג.
אויף ראָג פּאַנסקע און זשעלאַזנע קומט
זיך יעדן זונטיק דריי אַ זייגער צונויף
אַ יידישער סימפאָנישער אָרקעסטער, װאָס
שפּילט ביי די שטעכיקע דראָטן, װאָס
טיילן אָפּ דאָס געטאָ פון יענער זייט. צו
דער מוזיק הערן זיך צו הונדערטער און
הונדערטער אַריער, װאָס גייען יעדע
האַלבע שעה אַװעק, לאָזנדיק דעם פּלאַץ
פריי פאַר נייע מחנות פּאָליאַקן, װאָס גייען
הערן די פאַרבאָטענע מוזיק. ביי די צו"
הערער זאַמלט אויף דאָס געלט דער פּױ-
לישער פּאָליציאַנט, וועלכער גיט עס
דערנאָך איבער דעם אָרקעסטער. די זאַך
דויערט אַזױ אַ גאַנצן נאָכמיטאָג ביז דער
פּאַליציי-שעה און עס קומען כסדר נייע
מחנות קריסטן צו הערן יידישע מוזיק,
דאָס זעלבע געשעט אויך איף אַנדערע
ערטער, װוּ עס איז נאָר דאָ אַ מעגלעכקייט
פון אַ קאָנטאַקט צווישן יידן און קריסטן,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
אַזױ, למשל, קומט יעדן אֶװנט אַ גרופּע
מוזיקאַנטן פאָרן שפּיטאָל פון היליקער
זאָפּיע, כדי משׂמח צו זיין די דאָרטיקע
קראַנקע אַרעסטאַנטן?.
אַדאַם פורמאַנסקי איז אומגעקומען בעת
איינער פון די אַקציעס.
יאַנאַס טורקאָו : אַזױ איזן עס געווען (ז"ז
1, 203, 204, 218, 244, 452) ; מאַנגער,
טורקאָװו,, פערענפאַן : יידישער טעאַטער אין
אײיראָפּע (ז' 463).
1'ס עקעט : 8צ1312572072 1266082' 1,600
א 1 818 שש 2015806 ש צססס 1 ש201850
-1118410 1269186 11882 ;(זי גד) ג161עז
1721828408 19,7.1931, שמ8טו
פידלער באָבי -- סאַקסאָפאָניסט. דזשאַז-
מוזיקער. געקומען פון דייטשלאַנד קיין
פּױלן אין 1923 געשפּילט צוזאַמען מיט
עדי ראָזנער און פאַררעכנט געווען װי
איינער פון די בעסטע סאַקסאָפאָניסטן
אין פּולן,
געווען אין װאַרשעװער געטאָ און צוזאַמען
מיט אַרטור גאָלד איינגעאָרדנט קאָנצערטן
פון דזשאַזמוזיק. ער איז אומגעקומען ביי
די נאַציס,
יאַגאַס טורקאָו : אַזױ איז עס געווען (ז' 244).
ז"ז 106,) :2822 8061טעסס :861138511 .1
(107, 109
פיטעלבערג גושעגאָזש (1879--1953)
-- פידלער, דיריגענט און קאָמפּאָזיטאָר,
געבוירן אין דווינסק, לעטלאַנד, אַ זון פון
אַ מוזיקער. געלערנט אין װאַרשעװער מו-
זיק-אינסטיטוט ביי סטאַניסלאַװ באַרצע-
וויטש און זיגמונט נאָסקאָוװסקי. שפּעטער
געװאָרן פידלער אין פילהאַרמאָניע-אָר-
קעסטער און פון 1904 איר דיריגענט.
אין יאָר 1911 איז ער אַרױסגעפאָרן אויף
אַ קאָנצערטן-טורנע איבער דײטשלאַנד
אָרקעסטער פון פּוילישן ראַדיאָ אונטער דער לייטונג פון גזשעגאָזש פיטעלבערג.
! 64 42 ...6,462 / 6 2/0,, , ' 0 06 6076 /3.2 יא 64 1 : , 4
2.6 ? ', 6 , .0 62/7764 69 22,640 = 58 2
, | ".0 54 02624/75 ,יי 25 ? , יס 28
4 0 227 זי 62 47 0 224 455
די 0 2 5 אל 2504 6640 2 = 20 כ, 5
יי עי יי יט
. 44 5 9005:5254ק, 662 256 6668 244 62
= 242 יט = 4 64 7 0444 278 65 3 -444046 2
20 .5 ?וס 8.2 4 :26 26582/ { //26גש
| 5754 יי 46 6-55,, אט 0 := ייג
{ 6252 /64 ר 4 6 262441) 4 2 ר
, 54 -42004= 7 064ל6422 , עס 3
+ + 7 6244 5 2 :2665 / 86 א
5,562,,462280 5 /, 0 4 די ,2224 747 =
25 על 26 77 + .= 60 , 0ץ 6/ 26 4 6.4 גייט
3 64 6 0 66 2
0 1 יע א יע 2
= + 22 6242,, 724 64 7 27 : 0 ,טס
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
און נאָך דעם איז ער איינגעלאָדן געװאָרן
קיין ווין איבערצונעמען דעם דיריגענט-
פּאָסטן פון ברונאָ װאַלטער (שלעזינגער
6++-1962), פון 1914 ביז 1920 איז
ער געווען טעטיק אין רוסלאַנד, אין 1921
איז ער צוריקגעקומען קיין פּױלן און
באַלד נאָך דעם איז ער פאַרבעטן געװאָרן
קיין לאָנדאָן צו דיריגירן מיטן וועלט-
באַרימטן באַלעט פון סערגיי דיאַגילעוו,
פון 1924 האָט גזשעגאָוש פיטעלבערג
אַנטװיקלט אַ ברייטפאַרצווייגטע מוזיק-
טעטיקייט אין װאַרשע אויף פאַרשידענע
מוזיק-אָפּשניטן: ער איז געװוען פון די
הויפּט-דיריגענטן פון פילהאַרמאָנישן אָר-
קעסטער, ער האָט אָפט דיריגירט מיטן
אָפּערע-אָרקעסטער, אָנגעפירט די דירי-
גענט-קלאַס ביי דער װאַרשעװער קאָנ-
סערװאַטאָריע און אָרגאַניזירט אַ סימפאָ-
נישן אָרקעסטער ביים פּוילישן ראַדיאָ,
װאָס האָט אויף דער אויסשטעלונג אין
7 אין פּאַריז באַקומען אַ גאָלדענעם
מעדאַל. אַחוץ דעם פלעגט ער אַלע מאָל
אַרױספאָרן אויף גאַסטראָלן איבער די
הױפּטשטעט פון אײיראָפּע,
אין די מלחמה-יאָרן איז ער געווען אין
אַמעריקע און נאָכן צוריקומען קיין פּוילן,
אין 1946, האָט ער זיך באַזעצט אין קאַ-
טאָװויץ, װוּ ער האָט פונאַנדערגעבויט אַ
גרויסן סימפאָנישן אָרקעסטער, װאָס אין
אויסגעצייכנט געװאָרן פון דער פּוילישער
רעגירונג, |
גזשעגאָזש פיטעלבערג האָט פאַרמאָגט אַן
אויסערגעוויינלעכן אונטערנעמונגס-גייסט,
ער איז געווען אַלזײטיק אין צוקלייב פון
רעפּערטואַר. שטראָוס יאָהאַן (1825--
9), סטראַװווינסקי איגאָר (1882-- )
ראַװעל מאָריס (1875---1927), הינדעמיט
פּאַוועל (1895--1963), פּראָקאָפיעוו סער-
23
גיי (1891---1953), מייאָ דאַריוש (1892---
), שימאַנאָווסקי קאַראָל (1927-1882),
האָנעגער אַרטור (1892--1953), רוסעל
אַלבערט (1869--1937), שוין נישט רעדג-
דיק וועגן די קלאַסיקער -- אַלע האָט
ער דיריגירט מיט פּיעטעט,
א
אין זיינעם אַ בריוו פון 5טן מאַי 1949
צו זיין גוטן פריינד יעקב סוראָוויטש אין
תל-אביב, שרייבט גזשעגאָזש פיטעלבערג,
אַז ער װאָלט נאָך געװאָלט ביי זיין לעבן
זען זיינע פריינד אין ישׂראל און מיט זי
צוזאַמען ,מוזיקירן". ער גרויסט זיך מיט
זיינע ברידער אין ישׂראל, װאָס האָבן אַזױ
מוטיק אויסגעקעמפט די זעלבשטענדי"
קייט און ער איז ,פול מיט אמתן שטאָלץי
פון דעם. עס האָט אים געצויגן צו די ,פון
וועלכע עס האָבן אים נאָר אויבערפלעכ-
לעך אָפּגעטײלט געויסע פאָרמעלע
זאַכן"...
1סעעיעת : 131297024 26682' 60 1
2424 1 218 שי 201806 שש זססס 1 0186
{ 5060801/)46110 ;(ז"ז 70, 31) ג161/ט
,210814 66 מ! מ91066 646 04 16814
-ז8ער 10018ז2112 ;(ז' 70) 1941 1261
2 84ט872ע2טל -- 1901-1931 82810888
0064 18 46 1000856 ;(זײז 11, 14)
,(זי 342) 1997 22118 ,.גנסצק 6מעסט
פיינשטיין עדװאַרדא -- פּיאַניסטין-
סאָליסטין און אַקאָמפּאַניאַטאָרין, אָפט
אַרױסגעטרעטן אויף קאָנצערטן וי סאָ-
ליסטין. געווען אַן אָפּטע קאָנצערט-מייס-
טערין אין פּוילישן ראַדיאָ אין װאַרשע.
איר לערער, פּראָפּעסאָר מיכאַלאָװסקי
האָט זי געהאַלטן, װי איינע פון די בעסטע
פּיאַנאָדכוחות אין פּוילן.
געבליבן לעבן אויף אַרישע דאָקומענטן
יאַנאס טורקאָו : אַזוֹי אי עס געוען (ז'
354
4) ; מאַנגער, טורקאָו, פּערענפאַן: ייד
שער טעאַטער אין אײראָפּע (ו' 462).
.8.7.1931 שמ8שסע?1108 21268186 11882
פיינשטיין רעגינאַ -- פּיאַניסטין, אַקאָמ-
פּאַניאַטאָרין. געווען אַ שילערין פון פּראָ-
פּעסאָר אַלעקסאַנדער מיכאַלאָװוסקי און
איז פרי באַקאַנט געװאָרן וי פעיקע פּיאַי
ניסטין-סאָליסטין. זי איז אויפגעטרעטן
צוזאַמען מיטן פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער
פון דער װאַרשעװער פילהאַרמאָניע. זי
איז געווען די אַקאָמפּאַניאַטאָרין פון דער
באַקאַנטער פאָלקס-זינגערין לאָלאַ פאָלמאַן,
.1.3.1931 שמבשיס?8ג11 21268186 882אן
פייער בערנאַרדאָ (1910--1967) --- די-
ריגענט און געזאַנג-לערער. געבוירן אין
לעמבערג און ביי זיין טאַטן, דעם מלמד,
געלערנט יידישע לימודים. אין דער זעל-
ביקער צייט געזונגען ביי די חזנים ברוך
קינסטלער, מרדכי שאָר, זישע הערער
און אברהם שקאָלניק. שוין דעמאָלט אָנ-
געהויבן פירן כאָרן,
אין 1920 געקומען קיין בוענאָס-איירעס
און אָרגאַניזירט כאָרן, ליטורגיש-סינאַגאָ-
גאַלע און פאָלקסכאָרן. געטאָן מוזיק-אַר-
בעט אויך אין אַנדערע שטעט, וי ראָ-
זאַריאָ און סאַנטאַ-פע. אין די יאָרן 1951---
5 געווען אין די שכנותדיקע לענדער
וי טשילע (סאַנטיאַגאָ) און פּערו (לימאַ)
און שפּעטער צוריק אין בוענאָס-איירעס,
װווּ ער האָט אויף ס'ניי אָנגעפירט מיטן
;הזמיר"-כאָר,
אומעטום געווען אויך געזאַנגילערער און
ימו אַרוױסגעגעבן עטלעכע
העפטן לידער-זאַמלונגען, אונטערן נאָ-
מען: לאָמיר אַלע זינגען.
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
י, ל. הדקל: ספר החזנים, בוענאָס-איירעס
8, (ז"ז 166, 167) ; די שול און די חזנים-
וועלט" בונעאָס-איירעס, סעפּטעמבער 1968.
פייערבערג זיגמונט -- פידלער, סאָ-
ליסט, געבוירן און געלעבט אין לעמבערג.
געלערנט מוזיק ביי מאַוריצי װאָלפסטאַל,
פעיקער פידלער. געשפּילט אין רעסטאָ-
ראַנען און קאַפע-הייזער,
אומגעקומען בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע.
פייפער ראַואֿ -- זינגערין. שילערין פון
עדװואַרדאַ װאַלטער. געווען אַ באַקאַנטע
זינגערין, װאָס האָט רעפּרעזענטירט דאָס
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
פּוילישע ליד. זי פלעגט אָפט אויפטרעטן
מיט געזאַנגירעטשיטאַלן אין זאַל פון
װאַרשעװער קאָנסערװאַטאָריע. אין יאָר
8 האָט זי אין נאָמען פון פּוילן אָנטײל-
גענומען אין די שובערט-פייערונגען אין
וויך.
.3.8.1930 /מ68סז?!11385 121268186 1882
פיליפ לודוויק (1901--) -- מוזיקער,
דיריגענט פון אָפּערעטע און טעאַטער-
אָרקעסטער. געבוירן אין דער געגנט פון
לעמבערג. געלערנט אין ווין און געווען
טעטיק אין דער מוזיק ביזן אַרײינקומען
פון די דייטשן. געקומען קיין פּוילן און
געווען דיריגענט פון באַקאַנטן רעווי-טץ-
אַטער 28.154, אין די יאָרן 1929--1941
--- מוזיקאַלישער לייטער פון ,מיניאַטור-
טעאַטער? אין לעמבערג און פון 1941 ביז
7 דיריגענט פון ;אָרקעסטער פון די
פּוילישע מיליטער-כוחות? אויפן מזרח
און אין איטאַליע.
פון 1947 אַרבעט ער אין לאָנדאָן אין
רעווי-טעאַטערס,
פינקעל ליאָװאַ -- פּיאַניסט-אַקאָמפּאַנ-
יאַטאָר. געווען דער שטענדיקער באַגליי-
טער פון פאָלקסזינגער יאָסעלע קאָלאָדני.
געווען אַ שואַכער פּיאַניסט, קוים געקענט
עפּעס שפּילן פון נאָטן, אָבער געווען אַ
װוּנדערבאַרער אַקאָמפּאַניאַטאָר, בעיקר
פון געהער. ער האָט געהאַט אַ פעיקייט
צו אימפּראָװיזירן אויפן אָרט צוגעפּאַסטע
צו די געזונגענע לידער אַקאָרדן, קאַדענצן
און פאַרשידענע באַפּוצונגען, וי דאָס
װאָלט אַרױס פון אַ געניטער אַראַנזשירנ-
דיקער האַנט,
יאַנאַס טורקאָו : פאַרלאָשענע שטערן, באַנד
צוויי (ז' 248).
355
פישהאַוט יוסף, פּראָפּעסאָר -- פּיאַ-
ניסט, אַקאָמפּאַניאַטאָר און פּעדאַגאָג. גע-
ווען צוישן די באַקאַנטסטע אַקאָמפּאַניאַ-
טאָרן אין װאַרשע, האָט אויך געהערט צו
די אױטאָריטאַטיווסטע מוזיקער-פּיאַניסטן
אין פּולן,
אין װאַרשעװער געטאָ האָט ער געשאַפן
אַ שטרייך-קװואַרטעט אין צוזאַמענשטעל:
יעקב מעסער, משה גירגוסקי, דניאל
קראַקאָווסקי און זיגמונט באַָקסער, פון
וועלכן ער איז געווען דער מוזיקאַלישער
לייטער. ער האָט אויך געהערט צו דער
קאָנקורס-און-זשורי-קאָמיסיע פאַר סטי-
מולירן יונגע אַרטיסטישע און מויקאַ-
לישע כוחות,
אומגעקומען בשעת איינער פון די אַק-
ציעס,
יאָנאַס טורקאָו : אַזױ איז עס געווען (ז"ז
203, 230, 244) ; ,די שול און די חונים"
וועלט", װאַרשע יולי 1937 (ז' 23) ; מאַנגערן,
טורקאָװ, פּערענסאַן : יידישער טעאַטער אין
אײיראָפּע (ז' 462).
פישמאַן הענריק -- פידלער. מיטגליד
פון װאַרשעװער פילהאַרמאָניע. געשטאַמט
256
פון אַ באַקאַנטער מזיקער-משפּחה און
געלערנט מוזיק אין װאַרשע, ער איז גע-
ווען לאַנגיעריקער מיטגליד פון סימפאָ-
נישן אָרקעסטער ביי דער װאַרשער פיל-
האַרמאָניע,
אומגעקומען בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע.
102/524024 װששי16006190 ענמ0סטיסעזם
(ז'8) 1936
פלאַטאָ אַרקאַדי -- פידלער, דזשאַז"
מוזיקער. האָט געהערט צו דער גרופע
מוזיקער, װאָס איז אין יאָר 1933 אַנט-
לאָפן פון דײיטשלאַנד. געקומען קיין װאַר-
שע און געגרינדעט אַ דזשאַזיאַנסאַמבל,
זיך אויסגעצייכנט מיט אַריינברענגען נייע
סווינג-ריטמען אין דער לייכטער טאַנץ-
מוזיק,
בשעת דער אָקופּאַציע געווען אין װאַר-
שעווער געטאָ און געעפנט אויף גענשע-
גאַס אַ קאַפע-הויז אונטערן נאָמען: /צי-
גאַנסקאַ טאַװערנאַ?.
ד"ר עמנואל רינגעלבלום : כתבים פון געטאָ,
באַנד צוויי, פאַרלאַג , יידיש בוך", װאַרשע
מאַי 1963 (ז' 207) ; יאַנאַס טורקאָו : אַזױ
'איז עס געווען (ז' 244) ;
,(ז' 106) 1822 8961טיעססס :8801148581 .1
פלאַסטער יוטא -- פּיאַניסטין, סאָליס-
טין. דערצויגן אין קראָקע און דאָרט גע-
לערנט מוזיק אין דער שול א"נ פון װ.
זשעלענסקי. געווען אַ שילערין פון פּראָ-
פּעסאָר קרישטאַלעװיטש און אַבסאָלװירט
אין יאָר 1929, זי פלעגט אָפט אַרױס-
טרעטן װי סאָליסטין,
אומגעבראַכט געװאָרן דורך די נאַציס,
פלידערבאַום מיעטשיסלאַװ,
(1896-=) = --
משה
פידלער, קװאַרטעטיסט,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױילן
קאָנצערטמײיסטער. געבוירן און געלערנט
מוזיק אין פּעטערבורג. געענדיקט די
דאָרטיקע קאָנסערװאַטאָריע אין יאָר
7, ביי פּראָפּעסאָר לעאָפּאָלד אוער
(1845--1920) און פון 1918 ביז 1926
(מיט אַ קליינעם איבעררייס) געווען קאָג-
צערטמייסטער פון דער װאַרשעװער פיל-
האַרמאָניע,
זיין פאָטער איז געווען לאַנגע יאָרן סעק-
רעטאַר פון באַקאַנטן יידיש-רוסישן נדבן,
באַראָן דוד גינזבורג און אַ דאַנק דעם
געקומען אין קאָנטאַקט מיט יידישע גע-
זעלשאַפטלעכע טוער. מיעטשיסלאַו איז
שטענדיק געווען אין באַציונגען מיט די
מוזיקאַלישע קרייזן פון יידישן װאַרשע,
אין זיין װאַרשעװער פּעריאָד איז ער אָפט
אַרױסגעטרעטן מיטן פילהאַרמאָנישן אָר-
קעסטער וי זיין סאָליסט. און אַזױ האָט
ער געשפּילט אונטער דער ליטונג פון
יוזעף אַזימינסקי, יאַן ניווינסקי, אַדאַם
דאָלזשיצקי, הענריק מעלצער און אַנדע-
רע. געשפּילט האָט ער בעטהאָוען, טשיי-
קאָווסקי,. װויעניאַװוסקי,. מלינאַרסקי, די
סקאַנדינאַװוישע קאָמפּאָזיטאָרן א"אַ. אין
די דרייסיקער יאָרן איז ער געווען אַ מיט-
ניי-
1 תהתו ז14:ג : , ס
א ,וט 2 6561 06ח68ש20/ח98ז
.8612
א
: ך 8סקו 7 114668
שאקסואסיחאצ5 6080
שתס6ס810סט
. 00020801עט
: 6050 (6-28 ם 2050
8זסוט 00/81ט
אע ?הנש זטלס הלט
גאטעלוסכן ואר
(64618זע6)
החזפטווהט
} 1929 ג1תסטזם 22 ,1716421618
+9ח101080102ץ5 160006/4 צשסוח0סט!סטס?
ששס דוססאסא ט8אצס 2 פפו
162מס/ זע וס צחיזג!טקס א א/ 27 כ -ך )א 1 אי 6 7?שב3
ּ 8סץמ961600סק 1:08060166 ט/צצס 2
צוורז וא שטסטאן
2 /0214ט
88א102א611,1480 4 1:414518
זנ ווו
1926 5100204ו1 21 א
גמסאצעטש מזהזפסזת
82א2סואסואהא הו עוה 8 8 דב ט טס
4 1151 42זס
חזט8סז1606|ז שםּ!פּץ72ססוש
116 תו 21 202618 (1'61:6
0סעלעל((ת(עתת/02 0 0404ץ (טענאפ)
חזט08ז1606- ששה!פּץ7
(8סקץ2זאצ)
00002106680 ז068ח4
(א3016)
אופםזפטט אועסט,}ן פא
1086 גסע2פגם 20160060214 ג/ח2שסועט
24 -כשעָסט 100 00122 } איסטוחסות
"לאא 882 60 00108214 ,2002ז289 50
-/42 515 מזו סמ8טז1 | -- /0120 800126 6ז
.1260 26 80 6
(9006ח6080140020 50 68ועסט |אב) סא
)חל 58 נסעתגז28 1 הסענוסזשגזטה:
886 2 -- 0209 614801610161
0210 82 פותווס{ט 510 062098 יצַטצס8זס
/4ט 0124 1620114016 ש { גומסווװעזט 401
| 102 203סקן
1 ש |06/:ז
6 בח 20204 ,4006ע05טפ הסע0460 צשר
34 26סחז טום -- 202110200901 618580ום {
6 2 631/229004 282 006686ס
6ש5001602549 { 12426 |-2016 װזסװ2/0 2 0122 עזסוא אומסמזזגט
6 9 ג!05סס 1 | -8320ח222 /,1/2/52260 00032024 86ע
|
והסתזג00 1 ש 20:4זסס עת'ע6סאן
-16 -- *044111., 0 64!ז6שט 1020002010
עז16;} 5221806541640 0זס?60/ט מזעװעט
.02856 40 02230 060 עװזע52ע!5 1642026
11981ת020 .1 21שסקעזעם
6ג!5ע002 .ס זעט טאחפֿזסק גִוֹצוֹן0פ /
01606504 2 !4208 //408 /,װוט8טזס64.
-2/עס 240 עו ז6סחסא וקיזן
22 |011020050טם 2 /חק45:1460 128
-80 עז 1050000206 ! 02016ע2טמו 10עסו
2
-ט}1 צזוֹפ6ואזס 40 264 2 בה סָוֹף {2פשגש
.2116 161 שי החגודזט
;אמעזגש סח0ט}ז) 28 ,2002 10 בחוטװזף
עז0181651 1056, .1406 סוסזש--2* 1 28
געט 218 16 26ח66זעט סתסטזך !.110 ,ת צִװפֿוס32עופ שוח 2טן סתשבם 2612סת ז8:2ט 366 ם
*4ם װע0/06ת 6 ש עשזעש 146 64חז10 /405400216 128 *י ג1װ2טז86 פואהוף זָאם/8 שּ 4 5 02
=נ. 02850 5000 ! -- ש8606ץ2טוז װזיואקעז שׁ 100240ס2 | 025420640ז סוח+טו/9ף אג} עז שש ק 1 2 2
4. טססת2 816518ז0 520 מזות ,6נמע:ח! סע 2 1 4 0 ק 1
*סתוז3םן 1 264142602ז2 80 10 סועם 0ט 9מ2026402 10 1651 ,ע165464אן 0 6 {ס}
2 //10300520 סתם 366062404ז) בּוֹתח /1/ 26000674005124 060100600 6100 יי
58
גליד פון ,, פּױלישן קװאַרטעט", אין וועלכן
ס'האָבן געשפּילט די װירטואָזין אירענאַ
דוביסקאַ, עמיל מלינאַרסקי, עלי קאָכאַג-
סקי און ער. אין משך פון דער צייט זענען
אין צוזאַמענשטעל פאָרגעקומען ענדע-
רונגען און װען דער װאָלאַישפּילער
מיעטשיסלאַװו שאַלעווסקי האָט אַרױסגע-
וויזן סימנים פון אַנטיסעמיטיזם, האָט ער
פּאַרלאָזט דעם קװאַרטעט,
דער קוריער ואַרעזאָווסקי פון 15טן דע-
צעמבער 1922 דערציילט וועגן אַ גרויסן
פיאַסקאָ פון קװאַרטעט אין קראָקע. יאָר-
יערלעך פלעגט דער באָלאָנסקי-זאַל זיין
אויסגעפילט צו די קאָנצערטן פון קװאַר-
טעט און דאָס מאָל איז דער זאַל געווען
ליידיק. ס'האָט זיך אַרױסגעװיזן, אַז דאָס
איז געשען צוליב דעם, װאָס פלידערבוים
איז פון אים אַרױסגעטרעטן אין 1926
איז מיעטשיסלאַװ פלידערבאָום געקומען
קיין ישׂראל און געװאָרן אַ מיטגליד פון
פילהאַרמאַנישן אָרקעסטער אין תל-אביב,
צּ
די גאַנצע פּוילישע מוזיק-:קריטיק האָט
אים שטענדיק באַצייכנט וי דעם פילאַר
פון װאַרשעװער סימפאָנישן אָרקעסטער,
מ.האָט אים געהאַלטן פאַר אַ פידלער פון
הויכער מוזיקאַלישער קולטור און פון
װונדערבאַרער טעכניק. צו דעם ,איז ער
תמיד געווען שאַרמאַנט און אַריסטאָקראַט
אין זיינע באַנעמונגען".
1 /,טששס14006611 21266064014
342ט021822שלר 12מסנתזהמוג'ע {( זי 3)
102 /ס1נטא1ג ;ז"ז18, 35) ,1901-1931
-6י1 גטעשזזה -- 28.91931 -- 872800811
.5200841680 2מ11618
פעלטטנשטיין סטעפאַניאַ -- פּיאַניס-
טין-װירטואָזין. געלערנט אין װאַרשע אין
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
דער הויכער מוזיקשול א"נ פון שאָפּען
ביים ענדיקן די פּיאַנאָיקלאַס איז זי אויס-
געצייכנט געװאָרן און באַקומען אַ פּרײז,
זי איז אָפט אַרױסגעטרעטן מיט פּיאַנאָ-
רעטשיטאַלן, װי אויך צוזאַמען מיט אֶר-
קעסטער אין דער קאָנסערװאַטאָריע און
מיטן פּילהאַרמאָנישן אָרקעסטער אין
װאַרשע.
;0 /מגשסז?1118 21268186 252אן
{8.11.1931
פערשטענבערג לייבל -- דיריגענט פון
כאָרן,. געלעבט אין סאָכאַטשע. געווען
אַ פעיקער כאָר-דיריגענט. אָרגאַניזירט אַ
כאָר ביי דער ידישער ביבליאָטעק און
ביי פאַרשידענע קולטור-געלעגנהייטן מיט
אים אויפגעטרעטן,
רעד. שטיין און ווייסמאַן : פּנקס סאָכאַטשעװ,
ארגון יוצאי סוכצוב 1962 (ז"ז ג13, 213, 221,
9, 506, 546).
פערשלאָ חיים -- פּיאַניסט און קאָמ-
פּאָזיטאָר. געבוירן און דערצויגן אין
פּוילן. געלערנט מוזיק אין װאַרשע און
שפּעטער אַװעק קיין אַמעריקע. ער איז
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
שטענדיקער פּיאַנאָ-באַגלײטער פון זיין
פרוי, דער זינגערין שרה פּערשקקאָ.
שפּילט אויך סאָלאָ שאַפונגען פון ראַכ-
מאַנינאָוו, שאָפּען און בעטהאָווען. גלייב-
צייטיק אויספירער פון יידישע פאָלקס-
מעלאָדיעס. טרעט אָפט אַרױס אויף פאַר-
אַנשטאַלטונגען פון יידישן קולטור-קאָנ-
גרעס,
פּטרשקאַ מיכאל -- פּיאַניסט-סאָליסט
און אַקאָמפּאַניאַטאָר. געשטאַמט פון לוצק.
געלערנט פּיאַנאָ אין װאַרשע ביי פּראָ-
פּעסאָר אַלעקסאַנדער מיכאַלאָווסקי. גע-
ווען באַקאַנטער שאָפּעניסט. געשפּילט אין
קינאָס און שפּעטער אויך אין נאַכטלאָקאַלן,
קאָמפּאָנירט לייכטע מוזיק. זיין סלאָוו-
פאָקס ,דליאַ טשעביע" (016010 18),
טעקסט פון זענאָן פריװואַלד-װאַרדאַן, איז
זייער פּאָפּולער געװאָרן.
אומגעקומען אין פּױילן בשעת דער נאַצי-
אָקופּאַציע.
פּערשקאָ סטאַניטלאַֿװו -- פּיאַניסט און
קאָמפּאָזיטאָר. שטאַמט פון לוצק און דאָרט
שוין געלערנט פּיאַנאָ. שפּעטער געקומען
קיין װאַרשע און ממשיך געװוען לימוד
ביי פּראָפּ. אַלעקסאַנדער מיכאַלאָװסקי.
געשפּילט אין עלעגאַנטע נאַכט-קלובן, װי
;עף-עף" קק און ,קזשיװואַ. לאַטאַרניאַ"
(1808118 8טעקזג1), און אויך געשריבן
מוזיק צו אָפּערעטעס און לייכטע טעקסטן,
אין די דרייסיקער יאָרן עולה געווען קיין
ארץ-ישׂראל און מיטגעאַרבעט מיט רעווי-
טעאַטערס. אויך פאַרפאַסט מוזיק צו לי-
דער, װאָס זענען פּאָפּולער געװאָרן. ;באַ-
בעל-באַד", , דזשיפּ? און ,,מאָטי? זענען
געזונגען געװאָרן אין גאַנצן לאַנד. ער
איז אויך געווען מזיקאַלישער לייטער
259
אין ראַדיאָ, איז אַװעק קיין אַמעריקע.
פערשקאַ שׂרה -- זינגערין. געלעבט
און געלערנט מוזיק אין פּױלן. פון נאָך
דער מלחמה אין אַמעריקע. פאַרמאַנט אַ
געבילדעטע סאָפּראַןדשטימע און קען אינ-
טערפּרעטירן סיי אַן אָפּערן-אַריע, סיי אַ
פאָלקסליד,
אויף אירע קאָנצערטן טרעט זי אַרױס
מיט אַ רייכן רעפּערטואַר, װוי למשל: די
אַריע פון ליזאַ אין , דאַמע פּיק", קוויססי
ד'אַרטע* פון ,, טאָסקאַ", לידער פון ליאָוו,
סעקונדאַ, רומשינסקי און אַנדערע. זינגט
אָפט אויף אונטערנעמונגען פון יידישן
קולטור-קאָנגרעס אין ניו-יאָרק,
פּראַנט יולעק -- פידלער. געשטאַמט
פון װאַרשע, װוּ ער האָט געלערנט פידל,
זיך ספּעציאַליזירט אין לייכטער מזיק
און צוזאַמען מיטן באַנדזשיסט זיגמונט
היימאַן געגרינדעט אַן אַנסאַמבל פאַר
לייכטער טאַנצמוזיק.
פון אָנהייב האָט ער געשפּילט אין באַ-
קאַנטן נאַכטקלוב ;אָאַזאַי, שפּעטער האָט
ער אַלײן געעפנט די באַקאַנטע אין ואַר-
שע נאַכטקלובן ;עף-עף" און ;דער קרו"
מער לאַמטערן
בשעת דער מלחמה געווען אין רוסלאַנד
און מיט גענ. אַנדערסעס אַרמײ געקומען
קיין ארץ-ישׂראל,
פּרידלאַנד אַלעקטאַנדער (1915--) --
פּיאַניסט און דיריגענט. געבירן אין
לאָדזש און דאָרט געענדיקט די באַקאַנטע
העברעישע יינגלעך-גימנאַזיע. גלייכציי-
טיק האָט ער געלערנט פּיאַנאָ ביי פּראָפ,
לעװאַנדאָווסקי. נאָכן ענדיקן די לאָדזשער
קאָנסערװאַטאָריע, קאָנטינויַרט זיין לערע
200
אין װאַרשע אין דער הויכשול א"נ פון
שאָפּען --- פּיאַנאָ בי פּראָפּעסאָר סמידאָ-
וויטש און דיריגענטור ביי פּראָפ. בראָ-
ניסלאַוו װאָלפסטאַל, געװאָרן אַסיסטענט
פון פּראָפ. סמידאָוויטש,
בשעת דער מלחמה -- אין ראַט"פאַר-
באַנד, דיריגענט אין דער קאַזאַכסטאַנער
אָפּערע אין אַלמאַ-אַטאַ. נאָכן צוריקקומען
קיין פּוילן אָנגעפירט מיט אַ יידישן כאָר
אין לאָדזש. שפּעטער אַװעק קיין בעלגיע,
װוּ ער פירט ביזן היינטיקן טאָג אַ מוזיק-
טעטיקייט. ער דיריגירט כאָרן, אָרגאַני-
זירט קאָנצערטן פון יידישער מוזיק און
טרעט אויף מיט אַ זינגער-קװאַרטעט אויף
פאַרשידענע אונטערנעמונגען, פון צייט
צו צייט -- אויך אין בריסעלער ראַדיאָ,
ער פירט אויך אַ פּעדאַגאָגיש-מוזיקאַלישע
טעטיקייט אין אַנטװערפּן.
אַלעקסאַנדער פרידלאַנד איז אַ נאַציאָנאַ-
לער ייד און זיין אַרבעט װוירקט זיך אויס
פּאָזיטיוו אויף דערנענטערן דעם ינגן
יידישן דור צו די נאַציאָנאַלע קולטור-
ווערטן. ער האָט געהערט צו די געציילטע
דיריגענטן, װאָס האָבן אָנטײלגענומען אין
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
דער ערשטער ,זמריה" (כאָרן-צוזאַמענ-
קום) אין מדינת ישׂראל,
פרירמאַן סאַלאַמאַן -- פידלער. גע-
בוירן און דערצויגן אין װאַרשע. געהערט
צו דער יונגער גרופּע מוזיקערס אין גע-
טאָ, װאָס זענען סטימולירט געװאָרן דורך
דער , צענטראַלע אימפּרעזעס-קאָמיסיש".
אומגעקומען בשעת אַן אַקציע.
יאָנאַס טורקאַו : אַזױ איז עס געװוען (ז"ז
2, 244).,
פריימאַןסאָסנאַװסקאַ איזאַבעלאַ. --
פּיאַניסטין און מוזיקאָלאָגין. מוזיקיקרי-
טיקערין. דערצויגן און געלערנט מוזיק
אין קראָקע. שילערין פון פּראָפּעסאָרין
אָלגאַ סטאָלפּאָװאַ און אַבסאָלװענטין פון
מוזיקשול א"נ פון וו. זשעלענסקי אין
קראָקע. געענדיקט אין יאָר 1939. נאָך
אַלס סטודענטין אַרױסגעטרעטן װי סאָ-
ליסטין און אַקאָמפּאַניאַטאָרין,
נאָך דער מלחמה געווען פּיאַנאָ-פּראָפע-
סאָרין אין דער מלוכישער מוזיקשול אין
קראָקע. זיך פאַרנומען אויך מיט מוזיקאָ-
לאָגיע,. עולה געווען קיין ישׂראל, װוּ זי
איז מוזיקיקריטיקערין אין דער פּוילישער
טעגלעכער צייטונג נאָוויני-קוריער.
פרענקעל מאיר -- דיריגענט פון כאָרן,
געווען לענגערע יאָרן דיריגענט אין קוט-
נע, װוּ ער האָט אָנגעפירט מיטן סינאַ-
גאָגאַלן כאָר און אויך מיט אַנדערע מוזי-
קאַלישע טעטיקייטן,
אין יזכור-בוך פון קוטנע און אומגעגנט
ווערט ער אַזױ באַשריבן: ,ער האָט גע-
האַט אַ סך אָנזען און ליבשאַפט ביי אַלע-
מען. אַ לעבעדיקע ענציקלאָפּעדיע פון
יידישער מוזיקאַלישער פאָלקסטימלעכ-
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
קייט, חזנישע ווערטלעך און יידישן קול-
טור-אוצר. באַהאַװונט אין אונדזער ליטע-
ראַטור, מיט דורכויס וועלטלעכע אָנ
שויונגען, הגם ער האָט דיריגירט מיט
אַ סינאַגאָגע-כאָר".
מאיר פרענקעל האָט אין פאַרשידענע
צייטן געפירט מוזיק-טעטיקייטן אין אַנ-
צייטלין לעאָ -- מוזיקער-קאָמפּאָזיטאָר
און פּעדאַגאָג. געקומען פון רוסלאַנד קיין
ווילנע. זיך מיטבאַטײליקט אין גרינדן און
אויפהאַלטן דעם יידישן מוזיק-אינסטיטוט
אין ווילנע אין יאָר 1922,
וי אַ געוועזענער צוגעהעריקער צו דער
אַזױ גערופענער ;פּעטערבורגער גרופּץ?,
איז ער געווען אַ חסיד פון יידישן פאָלקס-
ליד און געזען אין אים דעם קװאַל פון
דער צוקונפטיקער יידישער מוזיק,
אהרן פאַפיר : דער יידישער מוזיק-אינסטי-
טוט אין ווילנע -- אַרטיקל אין , װאַכנשריפט
פאַר ליטעראַטור, קונסט און קולטור" פון 5טן
יולי 1924 ; ,די חזנים-וועלט", װאַרשע, מאַי
4 (ז' 20) ; מאַננער, טורקאָװ, פּערענסאַן :
יידישער טעאַטער אין איײיראָפּע (ז' 249).
צומבלער א,, דייר -- טעאָרעטיקער און
מוזיקאָלאָג. פּעדאַגאָג. געשטאַמט פון רוס-
לאַנד און באַלד נאָך דער רעװאָלוציע גע-
קומען קיין ווילנע. געווען צווישן די גריג-
דערס פון יידישן מוזיק-אינסטיטוט אין
ווילנע און צווישן זיינע מיטאַרבעטער.
געווען פּראָפּעסאָר פון מוזיק:געשיכטע
און פון מוזיק-טעאָריע. האָט אויך מיט-
געאַרבעט מיט רפאל רובינשטיין און די-
ריגירט יידישע אָפּערעס אין ווילנע,
אחרן פאַפִּיך ; דער יידישער מוזיק-אינגסטי"
261
דערע שטעט. ער פלעגט אומעטום אֶר-
גאַניזירן ,הזמיר"-כאָרן און אויספירן
טיילן פון הענדעלס אָראַטאָריעס. זיינע
קאָנצערטן האָבן אַריינגעברענגט יום-טוב-
דיקייט אין יידישן לעבן,
רעד. דוד שטאָלפיש : ספר קוטנה והסביבה,
תל-אביב 1968 (זי 193),
טוט אין ווילנע --- אַרטיקל אין , װאָכנשריפט
פאַר ליטעראַטור, קונסט און קולטור" פון 5טן
יולי 1924; , די חזנים-וועלט", װאַרשע, מאַי
4 (ז' 20) ; מאַנגער, טורקאָו, פּערענטאָן :
יידישער טעאַטער אין אײראָפּע (זי 249),
צימערמאַן חיים -- חז און זינגער.
געבוירן אין לובלין און געזונגען פון
קינדווייז אָן ביים חזן פון דער מהרש"ל-
שול, ר' שלמה ראַװעץ. ביי זעכצן יאָר
באַקומען אַ שטאַרקן טענאָר און האָט זיך
אָנגעהױבן גרייטן צו וערן אַן אָפּערע-
זינגער, ער האָט אָבער אויסגעקליבן חזנות
און באַקומען אַ פּאָסטן אין דער ראָװונער
שטאָטישער כאָרשול. דאָס איז געװען
פּונקט נאָך דעם, װי דוד קוסעוויצקי האָט
פּאַרלאָזט די שטעלע.
מיטן אויסברוך פון דער מלחמה -- אין
ראַטן-פאַרבאַנד, װוּ ער איז געװאָרן סאָ-
ליסט אין דער פילהאַרמאָניע און אַרומ"
געפאָרן מיט אַ קינסטלער-בריגאַדע אי-
בער גאַנץ רוסלאַנד. נאָך דער מלחמה איז
ער אַװעק קיין קאַנאַדע, װוּ ער געפינט
זיך ביזן היינטיקן טאָג און פאַרנעמט זיך
מיט חזנות,
צדוק ווייס : וועגן אַ גרויסן חון און ווערט-
פולן זינגער, אַ ,נסתר" -- אַרטיקל אין די
שול און די חזנים:וועלט" בוענאָס-איירעס,
סעפּטעמבער 1968 (ז"ז 49--42).
302
צימערמאַן יעקב -- פידלער און פידל-
קאָרעקטאָר. געבוירן אין סטאַשעוו און
אין די יוגנט-יאָרן אַליין געלערנט פידל,
שפּעטער גענומען לעקציעס ביי די אָר-
טיקע קלעזמאָרים. אַװעק קיין װאַרשע
און געװאָרן פידל-קאָרעקטאָר. זיינע פיד-
לען האָבן באַקומען אַ נאָמען אין װאַרשע.
די גרעסטע פידל-קינסטלער פלעגן באַ-
זוכן זיין אַרבעטס-צימער און האָבן זיך
גערעכנט מיט זיין מיינונג װעגן קלאַנג
פון די אינסטרומענטן,
משה ראַטנבערג : מוזיקער, חזנים און מוזיק-
מעלאָמאַנען, ספר סטאַשוב, תל-אביב 1962
צימערמאַן מאַריאַ -- פּיאַניסטין, סאָ-
ליסטין. געלעבט אין קראָקע און געווען
טעטיק אין דער יידישער מוזיק:געזעל-
שאַפט. געווען לאַנגיעריקע מיטגלידערין
פון דער פאַרװואַלטונג און געהאָלפן פאַר-
שפּרײיטן מוזיק צווישן יידן,
קאַנאַן יאַקוב -- פּיאַניסט, דזשאַזימוזי-
קער. געשטאַמט פון אַ מוזיקער-משפּחה
אין װאַרשע. געגרינדעט און אָנגעפירט
מיט אַ דזשאַזיאַנסאַמבל, װאָס האָט גע-
הערט צו די בעסטע אין לאַנד. האָט קאָמ-
פּאָנירט טאַנצשלאַגערס, װאָס זענען געזונ-
גען געװאָרן איבער גאַנץ פּוילן. זיין טאַנגאָ
;זלאָטאַ פּאַנטעראַ? (8206/8ן 72018)
האָט באַקומען אינטערנאַציאָנאַלן רום,
בשעת דער מלחמה געווען אין װאַרשע-
ווער געטאָ.
יאַנאַס טורקאָװו : אַזױ איז עס געווען (ז' 244).
קאַגארקאַָכאַנאָװסקי מיעטשיסלאַװ
(1887--1943) --- פידלער און אָפּערע-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
צענטנערשווער מאַקטימיליאַןן --
פידלער, מוזיק-קריטיקער. געלעבט אין
װאַרשע און געווען לאַנגיעריקער מוזיק-
קריטיקער פון דער פּאָפּולערער יידישער
צייטונג אין דער פּוילישער שפּראַך נאַש
פזשעגלאָנךד (212601844 11882).
געװוען טעטיק אין די יידישע מויק-
אָרגאַניזאַציעס און געהאָלפן בויען זייערע
אינסטיטוציעס. װוען עס איו אין יאָר
1 געשאַפן געװאָרן אונטערן פּראָטעק-
טאָראַט פון מלוכה-פּרעזידענט, איגנאַצי
מאָשציצקי, אַ ;געזעלשאַפטלעכער קאָמי-
טעט צו פייערן דעם 20-יעריקן יובל פון
דער װאַרשעװער פילהאַרמאָניע", איז ער
איינגעלאַדן געװאָרן צו זיין אַ מיטגליד
פון קאָמיטעט,
1 108182860844 1111211101114י1
.(ז' 35)
דיריגענט. געבוירן אין נאָװאָגרודעק. גע"
לערנט מוזיק אין דער צאַרישער מוזיק-
שול אין קיַעוו ביי אָטאָקאַר שעווטשיק.
זיין ערשטן אָפּערע-דעביוט וי דיריגענט
האָט עֹר געהאַט אין 1905, אין מינסק,
מיט דער אָפּערע ;האַלקאַ* פון סטאַניס-
לאַוו מאָניושקאָ. באַלד נאָך דעם האָט ער
דיריגירט מיט װאַנדערנדיקע אָפּערע-טע-
אַטערס אין לובלין, לאָדזש, קעלץ און
אַנדערע שטעט.
בשעת דער ערשטער וועלט-מלחמה האָט
ער דיריגירט מיט פּוילישע אָפּערעטעס
אין מאָסקװע און אין מינסק, און באַלד
נאָך דער מלחמה איז ער געווען קאַפּעל-
מייסטער פון מיליטערישן אָרקעסטער פון
1סטן פּולק אין װאַרשע. שפּעטער איז
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
ער געווען מוזיקאַלישער לייטער פון פאַר-
שידענע אָפּערעטע-און-רעװייטעאַטערס,
װי: /טעאַטר נאָװ"" (צשסא /10849),
,נאָװואָשטשי? (0801שסא); קװי-פּראָ-
קװאָ? (סט) סעם 001) און אַנדערע.
פון יאָר 1929 האָט ער געלעבט אין וויל-
נע, װווּ ער איז געווען לייטער פון טעאַ-
טער קלוטניאַ" /1200014) און אָפט
דיריגירט מיטן סימפאַנישן אָרקעסטער,
מיעטשיסלאַװו קאַגאַן איז געווען אַ גרוי-
סער ערודיט. ער האָט געהאַט אַ פענאָ-
מענאַלן זכרון און אַלץ דיריגירט פון
אויסנװייניק,
דערמאָרדעט געװאָרן דורך די נאַציס.
1 עעץזעם :212520798 26682' 1600
א { אזא ש 201506 ש צעסט0 1 /20180
; 130168186 60182800102 ;( זי 132) 161עט
00126סנטר ,(018416ן ש/עטונטם! /50189
| 1047
קאַגאַױקאָכאַנסקי פעליקס (1889--0)
--- װיאָליסט און אָפּערעטע-דיריגענט.
געבוירן אין נאָװאָגרודעק און געלערנט
מוזיק אין װאַרשע. אין 1911 געענדיקט
דעם מוזיק-אינסטיטוט און געװאָרן מי-
ליטערישער קאַפּעלמײסטער. ער האָט
איבערגענומען די מוזיקאַלישע לייטונג
פון אַ װאַנדערנדיקן אָפּערעטע-טעאַטער
און געפאָרן מיט אים איבער די גרעסערע
שטעט פון פּוילן,
אין יאָר 1920 האָט ער דיריגירט מיטן
אָרקעסטער פון ;טעאַטר פּאָװשעכבי"
(4מת8260טוסט /681') אין פּויזן און אין
6 --- מיטן סימפאָנישן אָרקעסטער אין
לובלין. אין די זומער-סעזאָנען פלעגט ער
דיריגירן אין די קורערטער קריניצאַ און
דרוסקעניקי. די לעצטע פאַרמלחמה-יאָרן
געוווינט אין ווילנע, געשפּילט אין אָר-
363
קעסטער ,לוטניאַ"
מיט אים דיריגירט,
אומגעקומען בשעת דער מלחמה,
(1:10018) און אָפט
1םסעעץיעם : 48/ע12143202 866082' 1,600
88 1 212 ש 201806 שש {סטס 1 ש0ס2018
(ז' 124) 16101טט
קאַגאַן רודאָלף -- װיאָלאָנטשעליסט,
געלעבט אין װאַרשע, אַ ברודער פון יאַ-
קוב. אָפט מיטגעשפּילט אין די דזשאַז"
אַנסאַמבלען פון זיין ברודער. ער פלעגט
אויך מיטשפּילן מיט ערנסטע אָרקעס-
טערס.
קאָװאַרפקי מרים -- פּיאַניסטין, פּעדאַ-
גאָגין. געװווינט אין וילנע. באַקאַנטע
מוזיק-לערערין. געהערט צו דער ער-
שטער גרופּע מוזיקערס, װאָס האָבן אין
2 געגרינדעט דעם יידישן מוזיק-אינ-
סטיטוט. אויך אין געטאָ געווען טעטיק
אין דער מוזיקשול אונטער דער לייטונג
פון דיריגענט אברהם סליעפּ און טאַמאַרע
גירשאָוויטש,
אומגעקומען אין מײידאַנעק,
ד"ר מאַרק דװאָרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום (ז' 224) ; אהרן טאַ-
פיר : דער יידישער מוזיק-אינסטיטוט אין
ווילנע -- אַרטיקל אין , װאָכנשריפט פאַר לי-
טעראַטור, קונסט און קולטור" פון 5טן יולי
4); ש. קאטשערנינפקי : חורבן וילנע
(ז' 229),
קאַטאַשעק שמעון -- פּיאַניסט, דירי-
גענט פון דזשאַזיאָרקעסטערס. פון די
פּיאָנערן פון דזשאַזימוזיק אין פּוילן. ער,
צוזאַמען מיט זיגמונט קאַראַשינסקי, האָבן
אָנגעפירט אַ באַקאַנטן אָרקעסטער, װאָס
האָט רעפּרעזענטירט די פּוילישע לייכטע
מוזיק אויפן אינטערנאַציאָנאַלן יריד, װאָס
364
פּױלן האָט אָרגאַניזירט אין יאָר 1928
אין פּויזן.
אין װאַרשעװער געטאָ האָט ער אָנגעפירט
מיטן אָרקעסטער פון דער יידישער פֹּאַ-
ליציי ביז ער איז דערשאָסן געװאָרן.
און אָט װאָס יאָנאַס טורקאָװו דערציילט
וועגן זיין טױיט: ,..בעת זיין אויסבאַ-
האַלטן זיך אין לעמבערג אויף קריסטלע-
כע פּאַפּירן, האָט ער געשפּילט די ראָל
פון אַ ,פאָלקסדויטש? און אָנגעפירט מיט
אַ דייטשן אָרקעסטער ביי די ס.ס. אַן ס.ס,-
אָפּיציר האָט בעת אַ װיזיטאַציע אין װאַר-
שעווער געטאָ דערקענט קאַטאַשעקן, אים
תיכף אַרעסטירט און איינגעזעצט אין פּאַ-
װיאַק. אין אַ צייט אַרום איז ער דאָרט
דערשאָסן געװאָרן",
זיין שלאַגער ,טאַנגאַ פאַר מיין מאַמע",
טעקסט פון זענאָן פרידװואַלד-װאַרדאַן, איז
געזונגען געװאָרן אין גאַנץ פּולן.
יאָנאַס טורקאָו : אַזױ איז עס געװען (ז"ז
8 204, 244).
,(זייז10274) 1802 8161טועס0ס :880118581 .1
קאַכאַנסקי עלי (--1938) -- טשעליסט
און פּעדאַגאָג. געלעבט אין װאַרשע און
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
געווען צווישן די אָפטע סאָליסטן פון דער
װאַרשעװער פילהאַרמאָניע. פלעגט אַרױס-
פאָרן קיין אױיסלאַנד אויף גאַסטראָלן,
ער איז געווען װיאָלאָנטשעל-פּראָפּעסאָר
אין דער װאַרשעװער מלוכישער קאָנסער-
וװואַטאָריע און דערצויגן אַ פּלעיאַדע יונגע
מוזיקערס,
געווען אין קאָנטאַקט מיט יידישע מוזי"
קערס און אָנטײלגענומען אין די טעטי-
קייטן פון דער יידישער מוזיק-געזעלשאַפט
אין װאַרשע,
אַן אינטערעסאַנטע און פּאָפּולערע גע-
שטאַלט צװוישן די מוזיקערס פון פאַר-
מלחמהדיקן פּוילן.
1011 85288148/ו102ר ג1מסנתזהתן|גץ
; (ז"ז 14, 19)
קאָכאַנטקי פּאַװשל (1887--19341) --
פידלער-װוירטואָז און דיריגענט. געבוירן
אין רוסלאַנד. געשטאַמט פון אַ מוזיקער-
משפּחה, עלטערער ברודער פון עלי. גע-
לערנט מוזיק ביי עמיל מלינאַרסקי און
קאָנצערטירט אין די הױיפּטשטעט פון איי-
ראָפּע. נאָכן דערגענצן זיין מוזיק-לערע
ביי פּראָפּעסאָר צעזאַר טאָמסאָן אין בריסל,
איז ער צוריקגעקומען קיין פּוילן און אי"
בערגענומען די לייטונג פון פידלקלאַס
אין דער מויק קאָנסערװאַטאָריע אין
װואַרשע. אין דער זעלביקער צייט פלעגט
ער אויך דיריגירן מיטן אָרקעסטער פון
דער װאַרשעװער פילהאַרמאָניע.
נאָך עטלעכע אאָרן, האָט ער פאַרלאָזט
פּוילן און מיט גרויס דערפאָלג קאָנצער-
טירט אין דער גאַנצער וועלט. ער איז
פאַררעכנט געװוען וי איינער פון די
גרעסטע װאָלין-װירטואָזץ. די לעצטע
יאָרן פון זיין לעבן האָט ער פאַרברענגט
אין אַמעריקע.
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
1 קיעעם : 13188202914 1806082' מ1,60
48 1 818 ש 201506 ש צסטס 1 201809
-1/818280 10018נ2מ111 ;(זי 124) ג16עט
,(זי 36) 1901-1931 518
קאַלאָרני יאָסעלע -- פאָלקסזינגער,
געבוירן אין פּינסק, געהאַט איינגעבוי-
רענע נייגונגען צו געזאַנג און פון די
יינגסטע יאָרן אַרױסגעטרעטן אויף פאַר-
שידענע קולטור-אָװונטן. אין די שפּעטע
צװאַנציקער יאָרן האָט ער אָנגעהויבן
גאַסטראָלירן איבער די שטעט און שטעט-
לעך פון גאַנץ פּױלן. האָט אומעטום גע-
האַט גרויסע דערפאָלגן. צו די פּאָפּולער-
סטע לידער, װאָס ער האָט געזונגען, האָבן
געהערט: קחסידימלעך", ,בערל שמיך",
;שבת נאָכן קוגל", ,האָב איך מיר אַ ני-
גונדל" און אַנדערע. אין װאַרשע פלעגט
ער אַרױסטרעטן אין זאַל פון ליטעראַטן-
פאַראיין אויף טלאָמאַצקע 13.
יאָסעלע קאָלאָדני האָט געהאַט אַ קליינע
שטימע, ער האָט אָבער זיך געקענט מיט
איר אומגיין. ער האָט זיך אַרױסגעהאָלפן
מיט זיין מימיק און זשעסטיקולאַציע און
יעדער ליד איז ביי אים געװאָרן אַ פּלאַס-
טיש בילד,
ער איז דערשאָסן געװאָרן דורך די נאַציס
אין פּינסק, אין יאָר 1942.
יאָנאס טורקאַװו : פאַרלאָשעוע שטערן, באַנד
צוויי (ז"ז 245--249) ; רעד. אריה טאַרטאַ"
קאַװער: ספר-שנה / אָרבוך, תל-אביב
7 (1' 353),
קאַלמאַנאַװיטש האַלינאַ -- פּיאַניסטין-
סאָליסטין. אַ ווילנערין, וועלכע האָט
ממשיך געווען איר לימוד אין װאַרשע.
געווען לאַורעאַטין פון שאָפּען-קאָנקורט
אין װאַרשע.
205
דערמאַרדעט געװאָרן אין דאָרף וװערעק
ביי ווילנע אין יאָר 1941,
ש. קאטשערגינסקי : חורבן ווילנע (ז' 231).
קאַלעצקי יאַקוב -- פידלער, סאָליסט
און קװואַרטעטיסט. געלעבט און געלערנט
אין װאַרשע. געענדיקט פידלקלאַס אין
דער מוזיק-הויכשול א"ג פון שאָפּען
און באַקומען אַן אויסצייכענונג. אָפט אַ-
רויסגעטרעטן מיטן סימפאָנישן אָרקעס-
טער פון דער װאַרשעװער פילהאַרמאָניע
און אָנטײלגענומען אין פייערלעכע קאָנ-
צערטן,
ער האָט געגרינדעט אַ קװאַרטעט, װאָס
איז באַקאַנט געװאָרן אין גאַנץ פּוילך,
;0 ///שמ11591068 10269186 182832
.8.3,1991 ;22,2,1931
קאַמיאַנסקיעפּשטיין פאַניע -- פּיאַני-
סטין, לערערין פון מוזיק. געווען באַקאַנט
אין ווילנע, וי פּיאַנאָדלערערין. זיך מיט-
באַטײליקט אין פאַרשידענע קולטור-אונ-
טערנעמונגען, יי
אומגעקומען אין מיידאַנעק.,
ש. קאַטשערגינסקי : חורבן ווילנע (ז' 229) ;
206
מאַנגער, טורקאָוו, פּערענסן : יידישער טעאַי
טער אין אײיראָפּע ({' 236).
קאַמינפקײגאָרדום קלאַראַ -- געזאַנג-
לערערין. געווען טעטיק אין װאַרשעװער
געטאָ וי געזאַנגילערערין. זי האָט גע-
גרינדעט אַ קינדער-כאָר, װאָס האָט אָנ-
טיילגענומען אין פאַרשידענע פייערונגען.
ווען עס איז פּראָקלאַמירט געװאָרן אין
געטאָ דער ,חודש פונעם יידישן קיבד"
און עס זענען אַרױסגעטרעטן אַלע קיג-
דער-כאָרן, האָט זיך איר כאָר אויסגע-
צייכנט,
יאָנאַס טורקאָו : אַזױ איז עס געװען (ז"ז
8, 243).
קאַמפּעלמאַכער בערנאַרד -- געזאַנג-
לערער און דיריגענט. געשטאַמט פון גאַ-
ליציע. אין די צװאַנציקער יאָרן געקומען
קיין סאָכאַטשעװ, װוּ ער איז געווען לע-
רער אין דער דאָרטיקער שול. געווען אַ
גרויסער ליבהאָבער פון מוזיק און מיט
אידעאַליזם זיך אַרײינגעװאָרפן אין מוזי-
קאַלישער טעטיקייט. אָרגאַניזירט און אָנ-
געפירט מיט כאָרן און אָרקעסטערס. אַ
דאַנק זיין אַרבעט, האָט ער אַרום זיך קאָנ-
צענטרירט די גאַנצע יידישע יוגנט און
אויף איר געהאַט אַ קאָלאָסאַלע השפּעה.
פון 1926 האָט ער די זעלביקע טעטיקייט
געפירט אין גראָדזשיסק ביי װאַרשע.
רעד. שטיין און ווייפמאַן : פּנקס סאָכאַטשעװ
(ז"ז 2237-213, 710, 711).
קאַמפּעלמאַכער פ. -- װאָלאָנטשע-
ליסט-סאָליסט און קװאַרטעטיסט. געעג-
דיקט װאַרשעװער קאָנסערװאַטאָריע און
געווען אַקטיוו אין דער מוזיק-סעקציע פון
;עקספּערימענטאַלן טעאַטער* אין װאַרשע,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אַרױסגעטרעטן אָפּט וי סאָליסט און גע-
ווען אַ מיטגליד פון אַ שטרייך-קוואַרטעט.
קאַן יעקב הערש (1889--1942) -- די-
ריגענט פון כאָרן און אָרקעסטערס. גע-
בוירן אין לאָדזש און דאָרט געלערנט
מוזיק,. צוליב שווערע מאַטעריעלע באַ-
דינגונגען געלערנט אַ פאַך און געוען
אַ בעל-מלאכה. קיין מאָל אָבער נישט
רעזיגנירט פון מוזיק,
געקומען קיין װלאָצלאַװעק, װוּ ער האָט
אַנטװיקלט אַ ברייטע מזיק-טעטיקייט,
געווען דיריגענט פון סינאַגאָגע-כאָר, גע-
לערנט געזאַנג אין דער יידישער גימנאַזיע
און בציקר געגרינדעט און דיריגירט כאָרן
און אָרקעסטערס. אָנגעפירט מיטן בלאָז-
אַרקעסטער פון ,מכבי", ועלכער איז
שפּעטער פאַרואַנדלט געװאָרן אין אַ סימ-
פאָנישן אָרקעסטער און צוישן אַנדערע
אויסגעפירט די ,נישט-פאַרענדיקטע סימ-
פאָניע? פון שובערט, די אוּווערטורע ;עג-
מאָנט? פון בעטהאָווען און אַנדערע ערנס-
טע שאַפונגען פון קלאַסישן רעפּערטואַר,
דער ערשטער קאָנצערט פון דעם סימ"
פאָנישן אָרקעסטער איז פאָרגעקומען דעם
9סטן מאַרץ 1928 און נאָך דעם זענען
פאָרגעקומען זיינע אַרױסטריטן ביי פאַר-
שידענע געלעגנהייטן. ער האָט אויך באַ-
טײליקט אין די קאָנצערטן דעם גרויסן
;פאָלקסכאָר?, װאָס האָט געזונגען פאָלקס-
לידער און ערנסטע שאַפונגען.
בשעת אַ קאָנקורס פון אָרקעסטערס האָט
ער אַ מאָל געװוּנען דעם ערשטן פּרייז און
ווען דאָס בילדונגס-מיניסטעריום האָט
אויסגעשריבן אַ קאָנקורס אויף אָרקעס-
טרירן דעם פּוילישן נאַציאָנאַלן הימען,
איז אויך דאָס מאָל יעקב הערש קאָן
באַשאָנקען געװאָרן מיטן ערשטן אָרט.
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
געווען אויך מיטבאַטײליקט אין פאַרשי-
דענע דראַמאַטישע קרייזן און געגעבן די
יידישע פאָרשטעלונגען אין װלאַצלאַװעק
אַ מוזיקאַלישע ראַם. אָפט האָט ער אַליין
געשריבן די מוזיק,
יעקב הערש קאָן האָט געהערט צו די
מענטשן אין װלאָצלאַװעק, װאָס זענען גע-
אַכט געװאָרן פון אַלע שיכטן פון דער
יידישער באַפעלקערונג. ער איז געוען
באַליבט אַ דאַנק זיין איידלקייט און קול-
טור-מוזיקאַלישער הילף, וועלכע ער האָט
דערלאַנגט אַלע יידישע אָרגאַניזאַציעס
און געזעלשאַפטן, -
אומגעקומען בשעת דער צווייטער וועלט-
מלחמה.
רעד. ח. ש. קאַזשדאן : יזכור-לערער-בון פון
צישאָ-שולן אין פּױלן (ז' 356) ; יזכור-בוך
װלאָצלאַװעק און סביבה, ישראל 1967 (ז"ז
1, 214, 436, 492).
קאַנטאָראָװיטש אַלעקטאַנדער (1900-)
-- פידלער, דיריגענט און פּעדאַגאָג.
געבוירן אין ווילנע און געלערנט מוויק
ביי אליהו מאַלקין. שפּעטער געלערנט אין
פּעטערבורג ביי לעאָפּאָלד אַוּער און צו"
ריקגעקומען קיין ווילנע. פון 1927 האָט
ער פאַרנומען אין זיין געבוירן-שטאָט אַ
פאָדערשטע פּאָזיציעץ אין מויקאַלישן
לעבן. געווען סאָליסט און דיריגענט פון
סימפאָנישן אָרקעסטער ביים פּוילישן ראַ-
דיאָ און לערער אין דער דאָרטיקער קאָנ-
סערװאַטאָריע.
אין 1924 האָט ער פאַרלאָזט פּוילן און זיך
באַזעצט אין קאַיַר, עגיפּטן. ער איז פון
דאָרט אַװעק קיין אַביסיניע און געװאָרן
הויפמוזיקער פון קייסער היילע סעלאַסיע,
צום סוף, זיך באַזעצט אין אַמעריקע.
0 +- /מ8טיסי6ש118 21:268180 882
267
קאַפּלאַן ליב (1900--) -- געזאַנגילערער
און דיריגענט פון כאָרן. געבוירן אין קאַר-
טוז-בערעזע און געלערנט אין ווילנע. גע-
ענדיקט דעם מוזיק-אינסטיטוט און נאָכן
צוריקקומען אין זיין געבוירן-שטאָט געַ-
װאָרן לערער פון געזאַנג אין דער יידי-
שער שול,
ער האָט אויך געפירט כאָרן און מיט
דערפאָלג אָנטיילגענומען אין קולטור-אונ-
טערנעמונגען.
רעד. ח. ש. קאַזשדאַן : לערער-יזכור-בוך פון
צישא-שולן אין פּױלן (ז' 367),
קאַפּלאַן פטחה -- דיריגענט, קאָמפּאָזי-
טאָר, מוזיק-רעצענזענט. אַ חזנס אַ זון,
געלעבט און געווען טעטיק אין ביאַלי-
סטאָק. רעדאַקטאָר פון ביאַליסטאָקער
טאָגצייטונג דאָס נייע לעבן. אין די יונגע
יאָרן האָט ער אַלין געפירט דעם כאָר
פון דער געזעלשאַפט איידישע קונסט",
שפּעטער האָט ער סטימולירט מוזיק-אַק-
טיװויסטן און געהאָלפן אַנטװיקלען יידישע
מוזיק צווישן יידן. ער האָט אַרױסגעגעבן
אַ זאַמלונג איבערזעצונגען פון קלאַסישן
לידער-רעפּערטואַר אונטערן נאָמען לי-
דער-בוך, אַחוץ דעם ספר-הזמירות און
שירי-זמרה -- לידער מיט נאָטן, צוישן
זי אויך זיינע אייגענע. אַ ספעציעלן באַ-
דייט האָט געהאַט די אויסגאַבע געזאַנג-
אוצר פאַר שול און היים, װאָס האָט גע
האָלפן דעם לערער אין זיין אַרבעט.
אין זיין צייטונג האָט ער אַ סך אָרט גע-
ווידמעט דער מוזיק און מיט זיינע רע-
צענזיעס האָט ער זיך באַמיט צו העלפן
דער אַנטװיקלונג פון יידישע קינסטלער.
ער איז געשטאָרבן אין געטאָ אין יאָר
3, זיין טאָגבוך איז אַרױסגעגעבן גע-
װאָרן פון דער צענטראַלער היסטאָרישער
308
קאָמיסיע אין פּױילן. דאָס באַקאַנטע געטאָ-
ליד ,רבקהלע די שבתדיקע" האָט ער אָנ-
געשריבן דעם 12טן יולי 1942, ווען פינף
טויזנט יידן זענען דערשאָסן געװאָרן פון
די דייטשן,
ש. קאַטשערגינסקי : לידער פון די געטאָס און
לאַגערן (זי 58) ; ,די חזנים-וועלט" װאַרשע,
יאַנואַר 1924 (זי 17) ; ,די שול און די חזנים"
וועלט" ואַרשע, אָקטאָבער 1927 (ז' 19);
א. ש. הערשבערג : פּנקס ביאַליסטאָק, (ז"ז
5, 396, 403, 425) ; מאַנגער, טורקאָװ, פּעי
רענטאַן : יידישער טעאַטער אין אײראָפּע (ז'
8)),
קאָפּלער יוועף (1896--1943) --- מוזיי
קאָלאָג און קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן אין
סטרי, גאַליציע, און דאָרט געלערנט. אין
די יאָרן 1914--1916 געלערנט אין וין
און שפּעטער אין די יאָרן 1920--1924
נאָך אַ מאָל שטודירט אין דער זעלביקער
שטאָט ביי פּראָפּעסאָר גװידאָן אַדלער.
נאָכן צוריקומען קיין פּוילן האָט ער זיך
באַזעצט אין לעמבערג, װוּ ער איז געווען
פּראָפּעסאָר אין דער קאָנסערװאַטאָריע
פון דער ,פּוילישער מוזיק-געזעלשאַפט"
און דיריגענט פון אָפּערעטע.
י; פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
געווען שילער פון אַרנאָלד שענבערג און
צום בעסטן רעפּרעזענטירט זיין טעאָריע
וועגן דער צװעלפטאַניקער טאָנאַציע. זיין
קאָמפּאָזיציע אונטערן נאָמען קװאַריאַ-
ציעס אויף דער טעמע פון צוועלף טענער"
איז פּרעמירט געװאָרן אין לאָנדאָן.
1)ס יע : //131282079 186608/2' 1,600
28 { אזא ש 201306 ש /ססס 1 ש20180
,(ז' 124) 161עט
קאָפּעצקאַ װאַנדא -- פּיאַניסטין-סאָ-
ליסטין און פּעדאַגאָגין. געלעבט אין
טשענסטאָכאָוו און דערצויגן אַ גרויסע
צאָל גוטע פּיאַניסטן. פלעגט אויך אָפט
אַרױסטרעטן מיט אייגענע רעטשיטאַלן,
בעת דער נאַצישער אָקופּאַציע האָט זי
אָנטײלגענומען אין די קאָנצערטן, װאָס
דער יונגער מווזיקער יעקב װײיסקאָפּ
פלעגט אײנאָרדענען אין געטאָ,
אומגעקומען בשעת איינער פון די אַק-
ציעס.
קאַצמאַן דוד -- חזן, לירישער טענאָר,
פון די אויסגעצייכנטע חזנים אין פּױלן
געווען אַ קורצע צייט חזן אין ווילנער
שטאָטשול, שפּעטער אין לעמבערג און צום
סוף אין ביאַליסטאָק,
געווען אַ האַרציקער דאַװנער, באַזיצט
אַ שיינע קאַלאָראַטור און אינטערפּרע-
טירט יעדע תפילה לויטן פּירוש המלות,
אין 1926 איז ער אַװעק קיין קאַנאַדע,
און שפּעטער קיין ניו-יאָרק, װוּ ער איז
געווען דער ממלא-מקום פון יאָסעלע ראַ-
זענבלאַט.
נתן סטאַלניץ : נגינה אין יידישן לעבן (ז"ז
2, 16 77, 82, 157, 173) ; ,די שול און די
חזנים-וועלט", װאַרשע, דעצעמבער 1927 (זי
1); מערץ 1928 (זי 23); מאַי 1938 (ז' 23);
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
פעברואַר 1939 (ז' 24) ; ד"ר נ. מ. גלבר;
אנציקלופּדיה של גלויות, כרך רביעי לבוב,
ירושלים---תל-אביב 1956 (ז' 500).
קאַשאָוופקי פרידעריק -- טראָמפּע-
טיסט, סאָליסט. לאַנגיעריקער טראָמפּעט-
שפּילער אין אַרקעסטער פון װאַרשעװער
גרויסן אָפּערע-טעאַטער. געווען אָנגעזען
און באַליבט אין די מוזיק-קרייזן און
צו זיין 25-יעריקן יוביליי אויסגעצייכנט
געװאָרן מיט אַ מעדאַל פאַר זיינע פאַר-
דינסטן אויפן געביט פון מוזיק אין פּױלן,
לאַנגע יאָרן געווען פּראָפּעסאָר פון דער
מלוכישער קאָנסערװאַטאָריע אין װאַרשע,
0 /84ש0ס/?1138 21:268186 882זן
קוזניעץ לייב -- פּיאַניסט. מוזיק-לערער,
געלעבט פאַר דער מלחמה אין קאָװועל
און געפירט אַ מוזיקאַלישע טעטיקייט,
בשעת דער מלחמה געווען אין װאַרשע-
ווער געטאָ און געשפּילט צוזאַמען מיטן
באַקאַנטן פידלער אַרקאַדי פלאַטאָ. צום
אָפּטסטן פלעגט ער אַרבעטן אין קאַפץ-
הייזער.
יאַנאַס טורקאָװ : אַזױ איז עס געווען (ז"ז
5, 438),
קומאָק הערמאַן -- דיריגענט פון טעאַ-
טער-אָרקעסטערס. אינסטרומענטאַטאָר,
דיריגירט אין פאַרשידענע טעאַטערס און
מיט פאַרשידענע אַנסאַמבלען. האָט שטענ-
דיק אַליין באַאַרבעט דעם מאַטעריאַל און
אים צוגעפּאַסט צום געגעבענעם אָרקעס-
טער. זיינע לידער צו די פּיעסעס: עויי-
בערישע קניפּלעך" און ,די פּרימאַדאָנשט"
פון װאַקסמאַן האָבן געהאַט גרויסן דער-
פאָלג און זענען געזונגען געװאָרן פון
טויזנטער יידן.
269
בעיקר געאַרבעט אין װאַרשע, פלעגט
אויך אַרױספאָרן מיט טעאַטער-טרופּעס
אין דער פּראָװינץ,
מיכאַל ווייכערט זכרונות, צווייטער באַנד --
װאַרשע, פאַרלאַג , מנורה" תל-אביב 1961
(ז' 160) {; רעד. שטיין און ווייסמאַן : פּנקס
סאָכאַטשעון (ז' 186).
קוטעוויצקי דוד -- חזן און זינגער,
לירישער טענאָר. דער יינגסטער פון די
פיר ברידער קוסעוויצקי. געבוירן אין
סמאָרגאָן און געלערנט מוזיק אין ווילנער
קאָנסערװאַטאָריע. אין דער זעלביקער
צייט האָט ער אויך געזונגען אין כאָר
פון דער כאָרשול,
ווען זיין ברודער שׂמחה האָט פאַרלאָזט
ראָװונע האָט ער פאַרנומען זיין פּאָסטן, ביז
ער איז שפּעטער אַװעק קיין ענגלאַנד, און
פון דאָרט --- קיין אַמעריקע, װוּ ער איז
חזן אין איינער פון די גרעסטע שולן אין
ברוקלין און פאַרנעמט דעם פּאָסטן פון
חזנות-לעקטאָר אין טעאָלאָגישן סעמינאַר
אין ניו-יאָרק,
דוד קוסעוויצקי איז מיט זיין שטימע און
מיטן אופן פון זיין דאַװונען ענלעך צו
30
זיין עלטסטן ברודער. ער איז װירטואָז
אין אומגיין זיך מיט זיין שטימע, ער איז
פענאָמענאַל אין זיינע פערמאַטעס און קאָ-
לאָראַטורן און דער עיקר -- ער איז דער
אויסקלאָגער פון יידישן דורותדיקן
קרעכץ. ער איז אויך אומפאַרגלייכלעך
אין זיינע מעצאָ-װאָטשעס און פאַלסעטן,
נתן סטאָלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאָ-
ראָנטאָ 1957 (זין 55, 56, 209).
קופעוויצקי יעקב -- חזן און זינגער.
לירישער טענאָר. יינגערער ברודער פון
משה. געבוירן און דערצויגן אין סמאָר-
גאָן, ליטע. געזונגען ביים שטאָט:חזן
אפרים סליעפּאַק און שפּעטער בי אַנ-
דערע חזנים אין ווילנע. די ערשטע שטעלע
אַלס חזן אָנגענומען אין קרעמעניץ, פון
דאָרט אַװעק קיין לוצק, און צום סוף גע-
קומען קיין לעמבערג, װווּ ער איז פינף יאָר
געווען חזן אין דער שול ;גלעד. אין
דער זעלביקער צייט איז ער געווען סאָ-
ליסט אויף קאָנצערטן פון יידישער און
קלאַסישער מוזיק פון כאָר און אָרקעסטער
ביים /יידישן ליטעראַריש:אַרטיסטישן
י. פֿאַטער / יידישע מוזיק אין פֿױלן
פאַרבאַנד" אין לעמבערג. ער איז אַװעק
קיין לאָנדאָן און אין די יאָרן 1951---1952
איז ער געווען אין װיניפּעג, קאַנאַדע. פון
3 --- אין אַמעריקע,
יעקב קוסעוויצקי האָט אַ שיין-קלינגענ-
דיקע שטימע און איז אַן אויסגעצייכנטער
,זאָגער"-אויסטייטשער פון תפילות. זיין
חזנות איז דורכגעזאַפּט מיט מזרח-אייראָ-
פּעישן, יידיש-טראַדיציאָנעלן גייסט. ער
געהערט צו דער גאַלעריע גרויסע חזנים,
נתן סטאַלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאָ-
ראָנטאָ 1957 (ז"ז 55, 56) ; ד"ר נ. מ. גלבר ;
אנציקלופּדיה של גלויות, כרך רביעי לבוב,
ירושלים--תל-אביב 1956 (ז' 500).
קופעוויצקי משה (1900--1966) --- חזן,
לירישער טענאָר. געבוירן אין סמאָרגאָן,
קינדווייז אָנגעהויבן זינגען ביים שטאָט-
חזן אפרים סליעפּאַק. שוין דעמאָלט באַ-
צויבערט מיט זיין יינגלישער אַלט-שטי-
מע. געקומען קיין ווילנע זוכן תכלית און
געלערנט קאַמאַשן-שטעפּערײ. איז ער גע-
זעסן ביים װאַרשטאַט אויף דער גלעזער-
גאַס, געאַרבעט און זיך אונטערגעזונגען..
און ווייטער לאָמיר לייענען װאָס עס האָט
וועגן אים געשריבן ד"ר נ. סװערדלין,
רעדאַקטאָר פון טאָג-מאָרגן-זעשורנאָל אין
ניו-יאָרק, אין זיינעם אַן אַרטיקל ,משה
קוסעוויצקי, דער וועלט-באַרימטער חזן":
,.איין מאָל איז צופעליק פאַרבייגעגאַג-
גען אַ פּרנס פון דער וילנער ,צדקה
גדולה" און געהערט וי דער יונגער בחור
זינגט. ער האָט זיך פאַראינטערעסירט
מיטן בחור און דער עיקר מיט זיין שטים,
און אַ דאַנק דעם פּרנס איז קוסעוויצקי
געװאָרן אויפגענומען אַלס כאָריסט אין
דער שול ,טהרת הקודש", װוּ ביים עמוד
זענען געשטאַנען אַזױנע חזנים-מוזיקער
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
וי א. מ. בערנשטיין און אליהו זאַלוך-
קאָווסקי. ס'האָט נישט גענומען לאַנג און
קוסעוויצקי האָט זיך גענומען אויסטיילן
אַלס כאָריסט אַזױ, אַז פון צייט צו צייט
האָט מען אים געלאָזן דאַוונען ביים עמוד
אין זאַװועלס שול, אויף זאַװאַלנע גאַס".
ווייטער דערציילט ד"ר נ. סװערדלין, אַז
ווען מרדכי הערשמאַן האָט פאַרלאָזט וויל-
נע האָט מען געזוכט אַ פאַרטרעטער אויף
זיין אָרט, און צווישן אַנדערע קאַנדידאַטן
איז אויך אַרױסגערוקט געװאָרן דער נאַ-
מען פון משה קוסעוויצקי. די גבאים פון
דער שטאָטשול האָבן אים אָבער נישט
געװאָלט צולאָזן צו פּראָבע, טענהנדיק, אַז
ער איז צו קנאַפּ למדן. האָט זיך צע-
פלאַקערט אַ גאַנצע מחלוקת (;די שוס-
טערס און שניידערס האָבן געמאַכט אַ
רעװאָלוציע") ביז עס איז באַשטימט גש-
װאָרן, אַז מען זאָל אים יאָ צולאָזן צו
פּראָבע.
דאָס דאַװונען פון משה קוסעוויצקי האָט
אַרױסגערופן אַזאַ ענטוזיאַזם, אַז אויך די
קעגנער זענען געװאָרן זיינע אָנהענגער,
ער איז געװאָרן חזן אין דער זעלביקער
21
שטאָטשול, אין וועלכער ס'האָבן געדאַװונט
אַזעלכע חזנים-ריזן, װי דער לעגענדאַרער
יואל-דוד לעװינסאָן-סטראַשונסקי, דער
אַזױי גערופענער וילנער בעל-ביתל
(1816---1950), ר' חיים װאַסערצוג (1822
--1882), גרשון סיראָטאַ (1877--1943),
מרדכי הערשמאַן (1886---1943) א"אַ.
דאָס איז געווען ענדע 1925. און שוין אין
דריי יאָר שפּעטער איז ער איינגעלאַדן
געװאָרן קיין װאַרשע צו פאַרנעמען דעם
אַמט פון אָבערקאַנטאָר אין דער גרויסער
שול אויף טלאָמאַצקע גאַס, װוּ עס איז
ביז דעמאָלט געווען חזן גרשון סיראָטאַ.
זיין נאָמען איז שנעל באַרימט געװאָרן
איבער דער גאַנצער יידישער וועלט און
עס איז געווען דער באַגער פון יעדן ליב-
האָבער פון װאָקאַלער קונסט צו הערן דעם
גרויסן פענאָמענאַלן זינגער-חזן, משה
קוסעוויצקי,
אין די מלחמה-יאָרן איז ער געווען אין
ראַטן-פאַרבאַנד. ער האָט געהערט צו אַן
אַרטיסטיש-קינסטלערישער גרופּע (ברי"
גאַדע), וועלכע איז אַרומגעפאָרן איבער
דער לענג און ברייט פון גרויסן רוסלאַנד
און געגעבן קאָנצערטן. ער פלעגט זינגען
אָפּערע-אַריעס און לידער פון פעלקער.
אַ געוויסע צייט האָט ער אויך געזונגען
אין דער גרוזינישער אָפּערע אין טיפליס,
קיין חזנות האָט ער אין משך פון די
מלחמה-יאָרן אין ראַטן-פאַרבאַנד נישט
געװאַגט צו זינגען, אַחוץ, װאָס ער פלעגט
אַ מאָל אַריינשמוגלען אויף אַ קאָנצערט
,דאָס יידישע ליד" פון שלום סעקונדע,
װאָס אַנטהאַלט אין זיך עטלעכע חזנישע
פראַגמענטן,
אַ דראַמאַטישער עפּיזאָד איז זיך מיט אים
פאַרלאָפן אין יאָר 1946, אויף אַ צואַ-
מענטרעף פון יידישע פּליטים-עסקנים
212
אין מאָסקװע, אויף וועלכן עס זענען באַ-
האַנדלט געװאָרן די פּראָבלעמען פון דער
רעפּאַטריאַציע פון די יידן, פּולישע ביר-
גער קיין פּוילן: אין מיטן פון די באַראַ-
טונגען איז אַריינגעקומען אין גאַנצן צו-
פעליק משה קוסעוויצקי. ער האָט זיך
אַװעקגעשטעלט אויפן פּאָדיום און געמאַכט
אַן ;אל מלא רחמים? נאָכן אומגעקומענעם
פּוילישן יידנטום, דער גאַנצער פאַרזאַמל-
טער עולם איז אױיסגעבראָכן אין אַ געיאָ-
מער., צװוישן די קלאָגערס זענען געווען
שלמה מיכאָעלס, פּרץ מאַרקיש, איציק
פעפער, דוד בערגעלסאָן און אַנדערע
שרייבערס. די גערירטקייט אין זאַל איז גע-
ווען אַזאַ גרויסע, אַז דער צוזאַמענקום איז
איבערגעריסן געװאָרן אויף עטלעכע שעה.
נאָכן צוריקקומען קיין פּױלן אין מיטן
6 איז ער אַ קורצע צייט געווען אין
װואַרשע און אַװעק קיין אַמעריקע. ער איז
אָפּט אַרױסגעפאָרן אויף גאַסטראָלן קיין
קאַנאַדע, דרום-אַמעריקע, דרום-אַפריקע
און צום מערסטן קיין ישׂראל. ער איז
געװאָרן אַ שם-דבר אין די אַלגעמײנע
מעלאָמאַנישע קרייזן אין דער ועלט און
זיין נאָמען פלעגט דורך מוזיק-קריטיקער
פון װעלטפאַרנעם דערמאָנט וערן צוזאַ-
מען מיט אַזעלכע נעמען, װוי ענריקאָ קאַ-
רוזאָ, בעניאַמינאָ דזשילי און יאַן קעפּוראַ.
זיין געזאַנג איז איבערגעריסן געװאָרן אין
סאַמע מיט פון זיין לעבן.
צ
משה קוסעוויצקי האָט פאַרמאָגט אַ לירישן
טענאָר, װאָס אַ דאַנק זיין ווייכקייט און
עלאַסטישקײט האָט ער געקענט באַהערשן
אַלע שוועריקייטן פון אַ זינגער. ער האָט
אַ סך געאַרבעט איבער זיין --- פון דער
נאַטור איינגעבוירענער -- שטימע און
דאָס האָט זי מעטאַליזירט און פאַראיינג-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
הייטלעכט אַזױ, אַז דער גאַנצער דיאַפּאַזאָן
האָט געהאַט דעם זעלבן קלאַנג און פאַרב,
זיינע הויכע טענער, קאָלאָראַטורן און
טרילן זענען געווען שטוינענדיקע.
אויך די גייסטיקע זייט פון זיין זינגען איז
געשטאַנען אויף אַ הויכער מדרגה. ער
האָט שטענדיק געזאָרגט פאַר געבן דעם
װאָרט דעם פּאַסיקן מוזיקאַלישן לבוש.
דער קלאַנג האָט געמוזט אויסדריקן דעם
אינהאַלט פון װאָרט,
ער האָט שטענדיק איבער זיך געאַרבעט,
בכדי צו באַרײיכערן זיין אַלגעמײן-אינטע-
לעקטועלן, וי אויך זיין מוזיקאַלישן וויסן.
און געהאָלפן אין דעם האָבן אים צַוויי
גרויסע איבערגעגעבענע לערערס: פּראָ-
פעסאָר משה שאָר, דער ראַבינער פון
דער טלאָמאַצקער סינאַגאָגע און דיריגענט
דוד אייזענשטאַט, דער מוזיקאַלישער ליי"
טער פון גאַנצן ליטורגישן דינסט אין
דער גרעסטער שול אין פּױילן. איז ער
טאַקע געשטיגן פון טאָג צו טאָג אין אַלע
הינזיכטן, ביז ער איז אין די לעצטע יאָרן
פון זיין לעבן געקרוינט געװאָרן מיטן
פאַרדינטן עפּיטעט : ;דער קעניג פון חזנים
אין אונדזער צייט".
משה קוסעוויצקי איז אויך געווען אַ גרוי-
סער אוהב מדינת ישׂראל, די נאַציאָנאַל-
ציוניסטישע געפילן, װאָס האָבן פון די
יינגסטע יאָרן געטליַעט אין זיין האַרצן
האָבן באַקומען זייער תיקון אין די לעצטע
יאָרן, ווען ער פלעגט כמעט יאָר-יערלעך
באַזוכן די יידישע מדינה און מהנה זיין
זיינע ברידער מיט יידישער סינאַגאָגאַ-
לער מוזיק,
עורך יצחק גרינבוים : אנציקלופּדיה של גלו-
יות, כרך ראשון ורשה, ירושלים--תל-אביב
3 וזי 313) ; ,, די שול און חזנים-וועלט" --
אויסגאַבע פון ,,אגודת החזנים בארגנטיגה,
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
דעצעמבער 1966 (ז"ז 7--18 ; 27--29) ; אָק-
טאָבער 1967 (ז"ז 65--70) ; סעפּטעמבער 1968
(ז"ז 26--27) ; נתן סטאַלניץ: נגינה אין
יידישן לעבן, טאָראָנטאָ 1957 (ז"ז 7, 28,
3--55, 101, 172, 178, 209, 246, 249, 250 ;
י. שליטא : המוסיקה היהודית ויוצריה (ז'
1) : ,די חזנים-וועלט" װאַרשע, נאָוועמבער
3 וז'"ז 6, 22, 23); פּעברואַר 1924 (ז'
4 ; דעצעמבער 1924 (ז"ז 5, 22) און אַלע
{נדערע נומערן,
קוסעוויצקי שׂמחה -- חזן און זינגער,
טענאָר. דער דריטער פון די ברידער קו"
סעוויצקי. געבוירן אין סמאָרגאָן, ליטע.
געזונגען ביים שטאָט-חזן אפרים סליע-
פּאַק און שפּעטער אַװעק קיין כאַרקאָװ
און ראָסטאָוו, װוּ ער האָט געזונגען ביי
די דאָרטיקע חזנים. אין 1927 איז ער גע-
װאָרן חזן אין ווילנע און נישט לאַנג נאָך
דעם איז ער אָנגעקומען װי הויפּט:חזן
אין ראָוונע. פאַר דער מלחמה איז ער
אַװעק קיין לאָנדאָן, און אין 1947 איז ער
געװאָרן חזן אין קײיפּטאָן, דרום-אַפריקע,
אויך שׂמחה קוסעוויצקי איז אַ טיפּישער
רעפּרעזענטאַנט פון פּוילישן האַרץ-חזנות,
װאָס קומט ביי אים צום אויסדרוק אין זיין
213
אופן פון באַהאַנדלען אַ רעטשיטאַטיוו און
אין אויסגוס פון געפילן בשעת זיין דאַװו-
נען.
נתן סטאַלניץ : נגינה אין יידישן לעבן, טאָ-
ראָנטאָ 1957 (ז"ז 55, 56).
קופּערשטאָק גרשון -- חזן, לירישער
טענאָר. געבוירן אין יאַנאָוװודלובעלסק ביי
אַ פרומער משפּחה. פרי אָנגעהויבן זינ-
גען ביים שטאָטיחזן הערש האַלבערשטאַט
און שפּעטער אַרײנגעפאָרן קיין װאַרשע,
װוּ ער איז אַריינגעטרעטן אין כאָר פון
דער גרויסער שול. טעאָריע און שטימע-
בילדונג האָט ער געלערנט ביי דיריגענט
דוד איײיזנשטאַט. אַחוץ דעם האָט ער אַ סך
איבער זיך אַלײן געאַרבעט,
אין 1936 אַװעק קיין אַרגענטינע און ביזן
היינטיקן טאָג איז ער דאָרט חזן,
י. ל. חרקל :
8 (ז' 156).
ספר החזנים, בוענאָס-איירעס
קושעס שלמה -- זינגער, דראַמאַטישער
באַריטאָן. אַ וװאַרשעװער, אַבסאָלװענט פון
מלוכישן יידישן לערער-סעמינאַר אויף
גענשע 9. אָנגעהויבן לערנען געזאַנג ביי
24
פּראָפּעסאָר דודזשינסקי און שנעל זיך
אויסגעצייכנט. אַרױיסגעטרעטן מיט אַריעס
און לידער פון קלאַסישן רעפּערטואַר מיט
גרויס דערפאָלג,
שפּעטער אַװעק קיין מילאַן, װוּ ער האָט
זיך פּערפעקציאַנירט,
.7 - 7צת8טי0ס/11186 21268186 852זז
קינסטלער בצלאל -- דיריגענט פון
כאָרן. געבוירן און דערצויגן אין לעמ-
בערג. אַ זון פון באַקאַנטן חזן און קאָמפּאַ-
זיטאָר ברוך קינסטלער. געלערנט ביים
פּאָטער און שפּעטער אַ סך אַלײן געאַר-
בעט איבער זיך. געווען דיריגענט פון
טעמפּל-כאָר און דערפירט דעם כאָר צו
אַ הויכער קינסטלערישער מדרגה. ער
האָט אויך געפירט כאָרן ביי פאַרשידענע
אָרגאַניזאַציעס,
אין די יונגע יאָרן איז ער געווען דירי-
גענט אין טאַרנאָװוער טעמפּל,
ד"ר נ. מ, גלכר : אנציקלופּדיה של גלויות,
כרך רביעי לבוב, ירושלים--תל-אביב (ז'
8 ; ,די חזנים-וועלט", װאַרשע, דעצעמבער
32 //ז' 27); ,די חזנים-וועלט", װאַרשע,
סעפּטעמבער 1924 (ז' 18).
קירשבראַון אַרנאָלד, דיר -- פידלער
און מוזיקאָלאָג. געלעבט אין װאַרשע. גע-
ווען פאַרבונדן מיט אַ קרובהשאַפט מיט
דער צייטלין-משפּחה. געווען געזעלשאַפט-
לעך טעטיק אין געטאָ װאַרשע,
יאַנאַס טורקאַו : אַזױ איז עס געווען (ז"ז
4, 451) ; מאַננער, טורקאָו, פּערטנסאַן :
יידישער טעאַטער אין אײיראָפּע (ז' 462).
קליינמאַן טעאָדאָר -- פידלער, קװאַר-
טעטיסט און סאָליסט, געשטאַמט פון לוב-
לין און געלערנט מוזיק אין דער װאַרשע-
ווער קאָנסערװאַטאָריע. געווען אַקטיוו אין
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
דער מוזיק-סעקציע ביים ;עקספּערימענ-
טאַלן טעאַטער* אין װאַרשע און אָנטייל-
גענומען אין פאַרשידענע מװיקאַלישע
אונטערנעמונגען הן אַלס סאָליסט און הן
אָלס מיטגליד פון קװאַרטעט,
.16.4.37 - צמ2טסז?פטות 212681864 852זז
קליניצקי מענדל -- זינגער, לירישער
טענאָר. געבוירן אין לוצק (אַ ברודער פון
רבקה). געלערנט מוזיק און געזונגען ביים
אָרטיקן חזן יעקב װאַפּניאַרסקי. באַקומען
אַ סטיפּענדיע פון לוצקער שטאָט-פּרעזי-
דענט קאָלאָנעל ווענזשיק און געקומען
קיין װאַרשע לערנען געזאַנג. זיינע לע-
רערס זענען געווען דוד אײזנשטאַט און
דער איטאַליענישער פּראָפּעסאָר מאַגנעס,
דעם 1טן מאַרץ 1927 איז ער אַרױסגע-
טרעטן פאַרן מיקראָפאָן פון פּולישן ראַ-
דיאָ מיט אַ קאָנצערט פון אַריעס און אי"
טאַליענישע לידער. דעם 9טן מאַי 1937
האָט ער אָנטיילגענומען אין אַ קאָנצערט
געווידמעט יואל ענגעל,
;די שול און די חזנים:וועלט" ואַרשע, אַפּריל
7 (ז' 23) ; יוני 1937 (זי' 11) { ספר לוצק
(ז' 328).
קליניצקי רבקה -- זינגערין, לירישער
סאָפּראַן. שטאַמט פון לוצק. דערצויגן אין
אַ חזנישער שטוב און פון די יינגסטע
יאָרן געזונגען אין כאָרן. אָפט אַרױסגע-
טרעטן וי סאָליסטין. פון נאָך דער צוויי-
טער וועלט-מלחמה געפינט זי זיך צוזאַ-
מען מיט איר מאַן, קאָמפּאָזיטאָר לעאָן
וויינער, אין בוענאָס-איירעס, װווּ זי איז
געקרוינט געװאָרן װי די ,זינגערין פון
יידישן בוענאָס-איירעס".
איר סאָפּראַןדשטימע, װאָס קלינגט אויבן
ליריש און אונטן דראַמאַטיש, איז ווייך
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
און בױיגעװודיק, און דאָס דערמעגלעכט
איר צו אינטערפּרעטירן אַ יידיש ליד מיט
אַלע ניואַנסן,
זי טרעט אויף אויף אַלע קולטור-פאַראַנ-
שטאַלטונגען פון דער יידישער קהילה און
זי האָט זיך קונה-שם געווען מיט אירע
יערלעכע קאָנצערטן פון יידישן ליד, איינ-
געאָרדנט דורכן דאָרטיקן ,ייװואָ".
ספר לוצק (ז' 328).
קלינקאַװשטײין שמואל -- פידלער און
װיאָלאָנטשעליסט. דערצויגן געװאָרן אין
פּלאָצק און אויך דאָרט געלערנט. געווען
אַ פעיִקער מוזיקער און געפירט אַ בריי-
טע פּעדאַגאָגישע טעטיקייט. אַרױסגע-
טרעטן מיט קאָנצערטן און געהאַט גרויסן
אָנזען אין דער שטאָט, אַזױ צווישן דער
יידישער, וי אויך צווישן דער פּוילישער
אינטעליגענץ.
העורך אליהו אייזנבערג : פּלוצק, תולדות
הקהלה, הוצאת ,, המנורה" 1967 (ז' 438),
קלעצקי פּאַװעל (1900--) -- דיריגענט,
קאָמפּאָזיטאָר און פידלער. געבוירן אין
לאָדזש און פון קינדוויין אָן געלערנט
315
פידל ביי רוזשע שינדלער-סועס. נאָך דעם
ממשיך געווען אין װאַרשעװער מוזיק-
קאָנסערװאַטאָריע, לערנענדיק אינסטרו-
מענטאַציע ביי יוליוש ווערטהיים און
קאָמפּאַזיציע ביי עמיל מלינאַרסקי. אין
דער זעלביקער צייט שטודירט פילאָזאָפּיע
אויפן װאַרשעװער אוניווערסיטעט. אין די
יאָרן 1915--1919 געשפּילט אין סימפאַָ-
נישן אָרקעסטער אין לאָדזש און אין 1920
אַװעק קיין בערלין, װוּ ער האָט געלערנט
מוזיק-טעאָריע ביי פּראָפּעסאָר פרידריק
ערנעסט קאָך. געבליבן אין בערלין און
זיך פאַרנומען מיט קאָמפּאָזיציע און די-
ריגענטור,
ער איז שנעל באַקאַנט געװאָרן וי אַ פעי-
קער דיריגענט און איינגעלאַדן געװאָרן
צו דיריגירן מיט די גרעסטע סימפאָנישע
אָרקעסטערס אין דער וועלט. האָט אויך
אין משך פון דער צייט קאָמפּאַנירט סימ-
פאָניעס, קאָנצערטן און שאַפונגען פאַר
קאַמער-אָרקעסטער,
אין 1928 האָט ער זיך באַזעצט אין דער
שווייץ און זיך געווידמעט טיילווייז פּע-
דאַגאָגישער טעטיקייט: ער האָט איבער-
גענומען די דיריגענטן-קלאַס אין דער
376
קאָנסערװאַטאָריע אין לאָזאַן. בעיקר אִ-
בער האָט ער זיך פאַרנומען מיט דירי"
גענטור, אַרױספאָרנדיק אויף גאַסטראָלן
אין פאַרשידענע לענדער.,
פּאַװעל קלעצקי איז זייט יאָרן פאַרבונדן
מיטן סימפאָנישן אָרקעסטער אין ישׂראל,
און אין 1955, ווען דער אָרקעסטער האָט
איינגעאָרדנט אַ טורנע איבער אײראָפּע,
איז ער געווען זיין דיריגענט. ווען דער
אַרקעסטער האָט אין דעצעמבער 1966
געפייערט דעם דרייסיק-יעריקן יובל פון
זיין עקזיסטענץ, איז ער פאַרבעטן געװאָרן
צו דיריגירן זיינע פייערלעכע קאָנצערטן
אין תל-אביב און אין ירושלים,
די לעצטע יאָרן דיריגירט ער דעם שוויי-
צער אָרקעסטער, אין שפּיץ פון וועלכן עס
איז לאַנגע יאָרן געשטאַנען דער וועלט-
באַרימטער דיריגענט ערנעסט אַנסערמע.
א
פּאַװעל קלעצקי געהערט ביים היינטיקן
טאָג צו די וועלט-באַרימטע דיריגענטן
ער דיריגירט נישט קיין איינצלנע קאָנ-
צערטן, נאָר האָט ליב דעם קאָלעקטיװ,
מיט וועלכן ער אַרבעט, צו דערקענען
בכדי צו געפינען די וועגן אויף אים מש-
פּיע צו זיין. ער האָט זיינע אייגענע קאָנ-
צעפּציעס וועגן די שאַפונגען, װאָס ער
דיריגירט און אינטערפּרעטירט זיי לויט
זיינע אויפפאַסונגען.
התזמורת הפילהרמונית הישראלית -= 26
דצמבר 1966, תל-אביב,
1)ס, ;עקעט : 1312820294 1266082' 60 1
85 1 2618 שש 201806 שי שָססס 1 /201509
0 +;זיז 120, 131) 16(1טו
24108140 66 מו 4106 66 ת80/א6ז
.(דיז 135 128) 1941 1361
קרישטאַל ווילהעלם (1900--1) --- פיד"
לער, פּעדאַגאָג און מוזיק-עסקן. געבוירן
י; פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אין קעלץ און דאָרט געענדיקט גימנאַזיע,
שוין אַלס קינד געלערנט פידל ביי די
אָרטיקע לערער און שפּעטער ממשיך גע-
ווען זיין לימוד אין ווין ביים באַקאַנטן
טשעכישן פידלער-פּעדאַגאָג אָטאָקאַר
שעווטשיק (1852--1924). פון ווין איז ער
געפאָרן קיין בודאַפּעשט, װוּ ער האָט זיך
פּערפעקציאַנירט ביי פּראָפּעסאָר יענע
הובאַי (1858--1937) און נאָך דעם האָט
ער אַ געוויסע צייט קאַנצערטירט אין די
הויפּטשטעט פון אײיראָפּע. |
אין 1929 איז ער געקומען קיין װאַרשע,
ער איז געװאָרן אַ מיטבויער פון דער
;יידישער מוזיק-געזעלשאַפט? און ער האָט
געגרינדעט דעם קװאַרשעװער מויק-
אינסטיטוט".
מיטן אויסברוך פון דער מלחמה איז ער
מאָביליזירט געװאָרן אין דער פּוילישער
אַרמײ און נאָכן צוריקקומען איז ער אַװעק
קיין רוסלאַנד. ער האָט אַ געוויסע צייט
געאַרבעט אין דער לעמבערגער קאַנסער-
װאַטאָריע און ווען די רוסן האָבן דער"
מעגלעכט פּוילישע בירגער צוריקצופאָרן
קיין װאַרשע, האָט ער זיך וועגן דעם
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוילן
באַמיט, צוזאַמען מיט פרוי און קינד איז
ער צוריקגעפאָרן אין זיין אַלטער היים,
אויפן וועג, אין קראָקע, איז די גאַנצע
גרופּע פאַרהאַלטן געװאָרן. זיין פרוי און
קינד זענען אַרורכגעלאָזט געװאָרן קיין
קעלץ און ער איז דערשאָסן געװאָרן דורך
די נאַציס,
ווילי קרישטאַל האָט אין זיין מוזיק-טע-
טיקייט אין װאַרשע געזען אַ נאַציאָנאַלע
שליחות. ער האָט אויסגעפונען פעיקע
קינדער און זיי געגעבן אָן געלט אַ מוזי"
קאַלישע דערציונג. ער האָט געמונטערט
די יידישע מעצענאַטן און זיי געצווונגען
אויסצוהאַלטן דעם מוזיק-אינסטיטוט,
ער איז געווען אַן איבערגעגעבענער פּ9
דאַגאָג און זיינע שילער זענען געװאָרן
זיינע קינדער. צווישן זיי זענען געווען
אַזעלכע, װאָס האָבן זיך שוין דעמאָלט
אויסגעצייכנט, װי יוסף חסיד (אויפגיי-
ענדיקער שטערן, װאָס האָט געשמט וי
אַ ווונדערקינד, שפּעטער קראַנק געװאָרן
און געשטאָרבן אין לאָנדאָן) און דוד זיידל.
ראַבינאָװיטש בוניע -- פידלער, סאָי
ליסט. געלעבט און געלערנט אין ווילנע.
געווען סאָליסט אויף קאָנצערטן מיט סימ-
פאָנישן אָרקעסטער. אומגעקומען נאָך דער
ליקװידאַציע פון געטאָ ,אין אַ מאַלינע
ביי פּויערים אין אַ דאָרף",
ד"ר מאַרק דװאָרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום (ז"ז 234, 244, 259) {..
הערמאַן קרוק : טאָגבוך פון ווילנער געטאָ (זי /
9) ; ש. קאטשערנינסקי : חורבן וילנע,
ניו-יאָרק 1947 (ז' 230).
ראָזנער הערמאַן -- פידלער. דזשאַז-
מוזיקער. ברודער פון יעזשי און פּאָלדי,
277
די דערגרייכונגען האָט ער געהאַט צו
פאַרדאַנקען זיין איידעלער פּערזענלעכ-
קייט, װאָס האָט געווירקט אויף אַלע, װאָס
זענען מיט אים געווען אין באַרירונג,
,די שול און די חזנים-וועלט" װאַרשע, יולי
7 (/' 23).
קרעווער צעציליא -- פּיאַניסטין, פּע-
דאַגאָגין. געלעבט אין ווילנע און געווען
פּיאַנאָדלערערין אין דער דאָרטיקער קאָנ-
סערװאַטאָריע. ווען עס איז אין יאָר 1922
געעפנט געװאָרן דער יידישער מוזיק-איג-
סטיטוט אין ווילנע, איז זי געווען צווישן
די מיטגרינדערינס פון דעם אַנשטאַלט,
זי איז געווען פּיאַנאָיפּראָפּעסאָרין ביז דער
צווייטער וועלט-מלחמה,
אומגעקומען אויף פּאָנאַר אין 1941,
אהרן פאֲפִּיר : דער יידישער מוזיק-אינסטי"
טוט אין ווילנע -- אַרטיקל אין ,,װאָכנשריפט
פאַר ליטעראַטור, קונסט און קולטור" פון 5טן
יולי 1924 ; שׁ. קאטשערנינסקי : חורבן ווילנע
(זי 231),
פון די באַקאַנטסטע פידלער, װאָס האָבן
געשפּילט אין די עלעגאַנטע נאַכטקלובן
אין װאַרשע,
געווען אין דייטשן לאַגער און אַ דאַנק זיין
שיין שפּילן פאַר די געסטאַפּאָדאָפיצירן --
געבליבן לעבן,
יאַנאַס טורקאָו : אַזױ איז עס געווען (ז' 196).
ראָונער יעזשׂי -- פּיאַניסט, דזשאַז"
מוזיקער. ברודער פון הערמאַן און פּאָלדי,
געווען פון די גוטע פּיאַניסטן, װאָס האָבן
זיך ספּעציאַליזירט אין די ריטמען און
מעלאָדיעס פון דער מאָדערנער דזשאַז-
מוזיק,
318
אָפּט געשפּילט אויף די שיפן פון פּולישן
ים-פּלאָט. און אַזױ איז ער ערב דער
צווייטער וועלט-מלחמה אַרױסגעפאָרן מיט
דער פּוילישער שיף ;באַטאָרי? קיין אַמט-
ריקע און אַ דאַנק דעם געבליבן לעבן,
יאַנאס טורקאַװ : אַזױ איז עס געווען (ז' 196),
,(ז' 108) 2222 8461טיעס0) :886113581 .1
ראָזנער עדי -- טראָמפּעטיסט און דירי-
גענט. דערצויגן אין בערלין. געלערנט
פידל און טראָמפּעט. נאָך היטלערס קו-
מען צו דער מאַכט, זיך באַזעצט אין פּױלן
און אָרגאַניזירט דזשאַזיאַנסאַמבלען.
ער האָט אַװעקגעשטעלט דאָס איידעלע
פידעלע און עס פאַרטרעטן מיט די קלאַנ-
גען און װיבראַציעס פון טראָמפּעט. און די
דאָזיקע קלאַנגען, אויסגעהאַקטע אין נייע
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
דעמאָנישע ריטמען, האָבן גאָר געװעקט
סענטימענטן. איז ער געװאָרן דער קעניג
פון סווינג און אַלע בעסערע בלאָזיאינ-
סטרומענטאַליסטן האָבן זיך געריסן צו זיין
אין זיינע ד' אמות.
עדי ראָזנער מיט זיין אָרקעסטער אין ראַטן-פאַרבאַנד -- אָנטײל אין פילם , צירק"
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
עדי ראָזנער איז געװאָרן דער אָפּגאָט פון
דער גאַנצער יוגנט אין פּוילן. ווען ער
האָט נאָר בלויז צוגעלייגט דעם טראָמפּעט
צו די ליפּן און אַרױסגעצױבערט אַ פּאָר
טענער פון דעם מעטאַלענעם אינסטרו-
מענט, זענען אַלע געבליבן שטיין און זיך
צוגעהערט צו זיינע אימפּראָװיזאַציעס. די
געשוווירענע טענצער זענען געװאָרן קאָנ-
צערט-צוהערער. ער איז אויך געווען א
נאָװואַטאָר אין אופן פון צוזאַמענשטעלן
זיינע אַנסאַמבלען. נישט געווען ביי אים
קיין אַנסאַמבל-צוזאַמענשטעל, אַפילו דער
קלענסטער, אין וועלכן ס'זאָלן נישט מי-
נימום זיין פיר, פינף טראָמפּעטן. אויך האָט
ער געלייגט אַ ספּעציעלע אַכט אויף די
אינסטרומענטן פון דער פּערקוסיע-סעק-
ציש,
עדי ראָזנער האָט אַליין אַראַנזשירט פאַר
זיינע אַנסאַמבלען, ווייל קיינער האָט אים
אין דער הינזיכט נישט צופרידנגע-
שטעלט. אין 1925 האָט ער מיט זיינעם אַן
אָרקעסטער באַזוכט פּאַריז און מאָנטע-
קאַרלאָ. נאָכן אויסברוך פון דער מלחמה
אין 1929 איז ער אַװעק קיין רוסלאַנד און
געשאַפן אַ גרויסן טעאַטראַליזירטן דזשאַז-
אָרקעסטער, װאָס איז געװאָרן דער בעס-
טער פון דעם מין אין ראַטן-פאַרבאַנד,
זיינע קאָנצערטן אין די גרעסטע צענ-
טערס פון רוסלאַנד האָבן צוגעצויגן די
ערנסטסטע קרייזן פון דער סאָוויעטישער
מוזיקוועלט און פאַר זיינע פאַרדינסטן
איז ער אויסגעצייכנט געװאָרן און באַקו-
מען פאַרשידענע פּריווילעגיעס. ער איז
אָבער שפּעטער אַרעסטירט געװאָרן און
אָפּגעזעסן אין תפיסה אַכט יאָר,
ער איז געבליבן אין ראַטן-פאַרבאַנד,
2, 84061טש0ס :8846114811 .1
(107, 108, 109, 144
זיז 106 )
379
ראָזנער פּאָלדי -- אַקאָרדעאָניסט, דזשאַז-
מוזיקער. ברודער פון הערמאַן און יעזשי.
באַקאַנטער אַקאָרדעאָניסט. געשפּילט אין
נאַכטקלובן. אַװעק קיין אױסטראַליע.
יאָנאַס טורקאָװ : אַזױ איז עס געווען (ז' 196).
ראָזענבאַום איננאַצי, פּראָפּעסאָר --
פּיאַניסט-אַקאָמפּאַניאַטאָר און פּעדאַגאָג.
געלעבט אין װאַרשע און געווען פאַררעכנט
וי איינער פון די בעסטע אַקאָמפּאַניאַ-
טאָרן אין פּױלן. ער פלעגט באַגלײיטן
װירטואָזןדזינגערס אויף זייערע קאָנ-
צערטן. אויך געווען באַקאַנט, וי פּעדאַגאָג
און לעקטאָר,
אין װאַרשעװער געטאָ איז ער געווען דער
קלאַװויר-באַגלײיטער פון ;נאַכטיגאַל פון
געטאָ?, מרים אייזנשטאַט. ער ווערט דער-
מאָנט אין דער ליסטע פון קולטור-טוער,
װאָס איז צונויפגעשטעלט געװאָרן דורך
ד"ר עמנואל רינגעלבלום און איבערגע-
וויזן געװאָרן די יידישע אָרגאַניזאַציעס
אין ניו-יאָרק,
ער איז אומגעקומען בשעת איינער פון
די אַקציעס,
יאָנאַס טורקאָװ : אַױ איזן עס געװען (ז'
5) ; יאָנאַס טורקאָוו : פאַרלאָשענע שטערן,
באַנד איינס (ן' 69) ; מלך נײשטאַדט:
חורבן און אויפשטאַנד פון די יידן אין ואַר"
שע (ז' 342).
ראָזענבערג באָריסם -- פערקוסיסט און
קאַנפּעראַנסיע. געווען טעטיק אויף אַ ריי
דייטשישע בינעס און בשעת דער נאַצי-
אָקופּאַציע זיך געפונען אין ווילנער געטאָ.
געווען דער לייטער פון דעם קליינקונסט-
טעאַטער ,די יאָגעניש אין פאַס? (קאַלאַמ-
בור פון : דיאָגענעס אין פאָס).
0
געשטאָרבן פון הונגער אין אַ לאַגער אין
עסטאָניע (װײיװואָרע).
ש. קאַטשערגינסקי : חורבן ווילנע (זי 220).
ראַזענװײין י. -- לערער פון געזאַנג און
דיריגענט. געווען לערער פון געזאַנג אין
דער יידישער גימנאַזיע אין טשענסטאָ-
כאָוו,
האָט געפירט אַ כאָר פון ,,/מכבי", וועמענס
לעצטער קאָנצערט איז פאָרגעקומען דעם
5טן אַפּריל 1929. אַחוץ דעם האָט ער
אויך באַנײיט די טעטיקייט פון אַ געמישטן
כאָר, װאָס האָט מיט עטלעכע יאָר פריִער
געהאַט איבערגעריסן זיין טעטיקייט,
י. ראָזענוויין האָט אויף ס'ניי אַריינגע-
ברענגט יידיש מװיקאַליש לעבן אין
טשענסטאָכאָװו, װאָס איז אויסגעלאָשן גע-
װאָרן מיטן פאַרלאָזן די שטאָט פון די-
ריגענט יצחק זאַקס,
ספר צ'נסטוחוב, ירושלים 1967 (ז"ז 461,
3) ; ,די שול און די חזנים-וועלט" װאַרשע,
נאַוועמבער 1928 (ז' 23),
ראַזענטאַל א. -- פּיאַניסט, שאָפּעניסט,
געלעבט אין װאַרשע און אַבסאָלװירט די
װאַרשעװער מוזיק-קאַנסערװאַטאָריע. גע-
ווען טעטיקער מיטגליד פון דער ,מוזיק-
סעקציע" ביי דער געזעלשאַפט פון ;עקס-
פּערימענטאַלן טעאַטער* אין װאַרשע און
אַרױסגעטרעטן אויף אירע קאָנצערטן
אויף איינעם אַזאַ. קאָנצערט, װאָס איז
פאָרגעקומען דעם 16טן אַפּריל 1927 האָט
ער געשפּילט שאַפונגען פון שאָפּען.
ראָזענשיבם מאיר -- װיאָלאָנטשעליסט
אוֹן סאַקסאָפּאָניסט. געבוירן און דערצויגן
אין לובלין. דאָרט האָט ער אויך געלערנט
מוזיק. געשפּילט אין פאַרשידענע דזשאַז-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
אַנסאַמבלען און בשעת דער מלחמה גע"
הערט צו אַ קינסטלערישן אַנסאַמבל, װאָס
איז געווען אָנגעפירט פון הענריק װאַרס,
געפינט זיך אין מעקסיקע.
ראַטהאַוז קאַראָל, דיר (1895--1954) ---
פּיאַניסט, קאָמפּאָזיטאָר. אייניקל פון חנא
װאָלפסטאַל. געבוירן אין טאַרנאָפּאָל, גאַ-
ליציע, געלערנט פּיאַנאָ און קאָנצערטירט
אַלס װונדערקינד אין די הויפּטשטעט פון
אײיראָפּע. שפּעטער האָט ער געלערנט ביי
שרעקערן אין ווין. פון 1925 איז ער גע"
ווען פּראָפּעסאָר פון קאָמפּאָזיציע אין בער-
לינער הויכשול פאַר מוזיק. נאָך היטלערס
קומען צו דער מאַכט --- אין פּאַריז, לאָן-
דאָן און ניו-יאָרק.
קאַראָל ראַטהאַוז האָט געהערט צו דער
גרופּע אינטעלעקטואַלן אין דער מויק,
װאָס האָבן איבערגענומען די וועגן פון
אַרנאָלד שענבערגס אַטאָנאַלער, צוועלפ-
טאָניקער גאַמע און צו דעם האָט ער נאָך
צוגעגעבן זיינע אייגענע איינשטעלונגען,
װאָס זענען געווען קעגנעריש צו די אָנ
גענומענע אַלטע פאָרמעס אין דער קאָמ-
פּאָזיציע. ער האָט געהערט צו די אַװאַנ-
גאַרדיסטן אין דער מוזיק.
צווישן זיינע קאָמפּאַזיציעס זענען פאַראַן :
אָפּערע ,די פרעמדע וועלט", סימפאַניע
;סימפאָנישע פּאָלקע", באַלעט ,דער לעצ-
טער פּיערראָט", מוזיק צו פילמען און
צו טעאַטער-פאָרשטעלונגען. פאַר טעאַ-
טער (אויך פאַר הבימה) האָט ער געשריבן
מוזיק צו ;אוריאל אַקאָסטאַ", ;שײלאָק",
;יעקבס חלום", ,סערזשאַנט גרישאַ? און
אַנדערע.
שליטא-שטייניין : אנציקלופּדיה למוסיקה (ז'
0) ; י. שליטא : המוסיקה היהודית ויוצריה
(ז"ן 193, 194).
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּוילן
7 2218 ,21081006 12 06 1:8/01886
/66 1,64140 :961/661104מ516 ;(ז' 246)
1 1611 ,אנפטזת 06 מוֹ 1146
(ז' 222)
ראַטנבערג משה 1902--) -- פידלער
און פּעדאַגאָג. געבוירן און דערצויגן אין
סטאַשעװו. די ערשטע מוזיק-לערע האָט ער
באַקומען אין שטעטל ביים קװאַליפיצירטן
פידל-לערער הערש שװאָגער, און פון
2 איז ער געווען אין װאַרשע און גע"
לערנט פידל אין דער מלוכישער קאָנסער-
װאַטאָריע ביי פּראָפ. מ. מיכאַלאָװיטש.
ער האָט שפּעטער געלערנט אין דער מו-
זיק-הויכשול א"נ פון שאָפּען, װוּ זיינע
פּראָפּעסאָרן זענען געווען : װו. מאַלישעװ-
סקי, מ. ביערנאַצקי און אַדאַם װיעניאַװו-
סקי. באַלד נאָך דעם האָט ער אַנטװיקלט
אַ ברייטע מוזיקאַלישע טעטיקייט, פירג-
דיק כאָרן און געבנדיק לעקציעס. זיך
אויסגעצייכנט מיט פּעדאַגאָגישע פעיקייטן
און צװישן זיינע תלמידים זענען געוען
אידאַ הענדעל, ראָמאַן טאָטענבערג, סאַ-
לאָמאָן פרידמאַן און אַנדערע.
נאָכן אויסברוך פון דער מלחמה אין 1929
281
איז משה ראָטנבערג אַנטלאָפן קיין רוס-
לאַנד, און אין משך פון די מלחמה-יאָרן
איז ער געווען פידל-לערער אין דער סאָ-
וויעטישער מוזיקשול אין ביאַליסטאָק
און שפּעטער אין אַקטיבינסק. ער האָט
אין דער זעלביקער צייט געשפּילט אין
אָרקעסטערס און אויך געווען דירעקטאָר
פון דער מוזיקשול,
נאָך דער מלחמה געקומען קיין ישׂראל,
זיך באַזעצט אין חיפה, װוּ ער פירט ביזן
היינטיקן טאָג אַ פּעדאַגאָגישע מויק-
טעטיקייט,
5
משה ראָטנבערג -- אַ זון פון באַקאַנטן
אין סטאַשעװו משׂכיל און מנגן אברהם
יאָסל, װאָס האָט אין שטעטל געעפנט די
טיר פאַר אַלע מוזיקערס און מעלאָמאַנען
-- איז געווען אַ מוזיקער מאהבה. האָט
ער פון די יינגסטע יאָרן געגרינדעט און
אָנגעפירט אַ גרויסן כאָר פון השומר-
הצעיר און זיך קונה שם געווען מיט זיינע
אַרױסטריטן. ער האָט געהאָלפן דעם
רעזשיסער פון דראַמאַטישן קרייז אין
שטעטל, משה דייטלבוים, אין באַרײיכערן
די פאָרשטעלונגען מיט מוזיקאַלישע אי"
לוסטראַציעס,
ער האָט אויך שטענדיק געהאַט אינטערעס
פאַר געזעלשאַפטלעך-קולטורעלע אַקטי-
וויטעטן און ווען מען האָט געדאַרפט --
אויך גענומען די פּען אין דער האַנט
אַרײן.
אַזאַ איז ער געבליבן ביזן היינטיקן טאָג,
עורך אלחגן ארליך : ספר סטאַשוב, תל-אביב
2 (ז"ז 8, 10, 80, 218).
ראַטענשטײן ראובן -- פידלער. מיט-
גליד פון פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער אין
תל-אביב. געבוירן אין 1912 אין סאָכאַ-
382
טשעווער געגנט. געלערנט מוזיק אין זאַ-
וויערטשע און שפּעטער אין מוזיק-איג-
סטיטוט אין קאַטאָװיץ,
אַ דאַנק פּראָפּעסאָר שאַלעווסקי איז ער
אַריבערגעקומען קיין װאַרשע און געלערנט
אין דער מלוכישער קאָנסערװאַטאָריע ביי
פּראָפּעסאָר יוזעף יאַזשעמבסקי. אין דער
זעלביקער צייט האָט ער שוין געשפּילט
פּראָפּעסיאָנעל אין פאַרשידענע אָרקעס-
טער-אַנסאַמבלען און געווען אַ נאָענטער
מיטאַרבעטער פון הענריק װאַרס בביי
גראַװוירן פּלאַטעס,
נאָכן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט-
מלחמה איז ער אַנטלאָפן קיין ביאַליסטאָק,
װוּ ער האָט געשפּילט אין סימפאָנישן אָר-
קעסטער אונטער דער לייטונג פון דירי-
גענט ישׂראל שאַיעװויטש. שפּעטער איז
ער מיט דער פּוילישער אַרמײ פון גענע-
ראַל אַנדערס געקומען קיין ישׂראל. ער
איז פאַרבעטן געװאָרן אַרײנצוטרעטן אין
פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער, אין ועלכן
ער שפּילט ביזן היינטיקן טאָג.
ראובן ראָטענשטיין איז דער אַדרעס פון
די יידיש-פּולישע מוזיקערס אין תל-
אביב און ער העלפט פיל די ניי-געקומע-
י; פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױילן
נע עולים-מוזיקערס ביים אינאַרדענען
זיך.
ראַטשטאַט בראָניסלאַװאַ -- פידל-
קינסטלערין. געבוירן און געלעבט אין
לאָדזש, זייער פרי אָנגעהויבן צו קאָנ-
צערטירן.
געווען אין לאָדזשער געטאָ און אָנטײל-
גענומען אין קאָנצערטן אונטער דער די-
רעקציע פון די דיריגענטן טעאָדאָר רידער
און דוד בייגעלמאַן,
א. װאָלף-יאַסני : די געשיכטע פון יידן אין
לאָדזש אין די יאָרן פון דער דייטשישער יידן-
אוױיסראַטונג, ערשטער באַנד (ז"ז 219, 421),
צווייטער באַנד (ז' 185).
-0:מ200 1014 1 8עמטיסעמהםת 108ומג10
,62241690, 161008) 14100142 :8260161
,(זיז 19, 88, 611) 1965 1,602
ראָללער ראובן -- געזאַנגילערער און
דיריגענט, געשטאַמט פון זאַלעשטשיקי.
געווען יאָרן לערער פון געזאַנג אין מלאַ-
ווע. האָט אויך מיטגעאַרבעט מיט דעם
דראַמאַטישן קרייז אין שטאָט וי מוזיקאַ-
לישער לייטער. זיין קינדערכאָר איז באַ-
רימט געווען אין דער גאַנצער געגנט.
פלעגט אַרױסטרעטן מיט אים אויף פאַר-
שידענע פייערונגען.
קאָמפּאָנירט מוזיק צו לידער פון פייוול
אָפּאַטאָװוסקי, אַ ברודער פון י. אָפּאַטאָשו.
אומגעקומען ביי די נאַציס.
ראַק מאַרעק (1902--) -- פידלער און
װיאָליסט. געבוירן אין לעמבערג און
דאָרט געלערנט מוזיק. געענדיקט די
לעמבערגער מוזיק-קאָנסערװאַטאָריע און
געווען טעטיק אין דער אָפּערע און אין
פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער. ביז 1926 גע-
ווען ערשטער פידלער און אָפט אַרױסגע-
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
טרעטן װי סאָליסט מיטן פילהאַרמאָנישן
אָרקעסטער. אויך געווען טעטיק אין מלו"
כישן ראַדיאָ,
אויף דער אינלאַדונג פון בראָניסלאַוו הו"
בערמאַן געקומען קיין ישׂראל און געװאָרן
אַ מיטגליד פון פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער
אין תליאביב,
פאַרנעמט דעם פּולפּיט פון ערשטן אָי
ליסט.
רובין הערץ (1911--) -- דיריגענט און
קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן און דערצויגן אין
ביאַליסטאָק. דאָ געלערנט מוזיק און שפּע-
283
טער אַ געוויסע צייט געלערנט אין װאַר-
שעווער קאָנסערװאַטאָריע.
ווען עס איז אין װאַרשע געשאַפן געװאָרן
דער רעווי-אַנסאַמבל יידישע באַנדע",
איז ער צוגעצויגן געװאָרן צו דער גרופּע,
וי איר מװיקאַלישער לייטער. שפּעטער
האָט ער מיטאַרבעט מיט משה בראָדערזאָן
אין לאָדזשער ,אַראַראַט?. ער איז געװאָרן
אַ בן-בית אין דער ידישער טעאַטער-
מוזיק, ספּעציעל אויפן אָפּשניט פון לייכטן
זשאַנער. ער האָט זיינע שאַפונגען און
אַראַנזשירונגען באַפאַרבט מיט די ריטמען
פון די נייע נעגערישע דזשאַזימעלאָדיעס.
פון זיינע קאָמפּאָזיציעס זענען באַקאַנט
געװאָרן ,רבנו תם" פון איציק מאַנגער
און די באַאַרבעטונגען פאַר פירשטימיקן
כאָר פון ;אַ קרענעצע" און אוער האָט
עס? -- ביידע לידער פון איציק פעפער,
מוזיק פון ס. פּאָלאַנסקי,
הערץ רובין איז נאָך פאַר דער מלחמה
אַװוצק קיין אַמעריקע, װוּ עס איז אים
געלונגען אַריינצודרינגען אין דער פילם-
וועלט. ער איז געװאָרן איינער פון די
עזוכטסטע פילם-מוזיקערס אין האָלִיוווּד
ון האָט געהאַט די מעגלעכקייטן צו דער"
יין צו די העכסטע שטאַפּלען.
טראַגישער צופאַל האָט אים אַװועקגע-
יסן פון צװוישן די לעבעדיקע,
.= טורקאַװו"גרורבערג : יידיש טעאַטער אין
וילן, װאַרשע 1951 (ז' 89) ; מאַנגער, טור"
זאָוו, פּערענסאָן : יידישער טעאַטער אין איי-
אָפּע, (ז"ז 109, 116) ; י. גערשטיין : לידער
אַר געמישטן כאָר, ווילנע 1927 (ז"זן 23,
2) ; י- נערשטיין : לידער פאַר געמישטן כאָר,
ווילנע 1929 (ז' 26) ; רעד, אריה טאַרטאַקאַ-
ווער : יאָרבוך, תל-אביב 1967 (זייז 344, 345) ;
יאָנאָס טורקאָװ : פאַרלאַשענע שטערן, באַנד
צוויי (זייז 209--291) ; זיגמונט טורקאָו : די
איבערגעריסענע תקופה (ז' 209).
384
רובין יצחק (1898--1941), אינזשיניער-
אַרכיטעטקט -- דיריגענט פון כאָרן
געבוירן און געענדיקט מיטלשול אין
פּלאָצק. אַרכיטעקטור שטודירט אין װאַר-
שע. גלייכצייטיק געלערנט מוזיק,
ער האָט אָרגאַניזירט כאָרן ביי פאַרשי-
דענע אָרגאַניזאַציעס און אָפט אַרויסגע-
טרעטן אויף פייערונגען. ביים /,מכבי? אין
פּלאָצק האָט ער אויך געגרינדעט און אָנ-
געפירט מיט אַ מאַנדאָלין-אָרקעסטער,
אומגעבראַכט דורך די נאַציס אין שטעטל
באָדזענטין ביי קעלץ.
העורך אליהו אייזנברג : פּלוצק, תולדות הקה-
לה, הוצאת ,, המנורה" 1967 (זיז 307, 440),
רובינא דאָראַ --- פאָלקס-זינגערין און
אַקטריסע. שװועסטער פון הערץ. ביים
אויסברוך פון דער מלחמה איז זי געווען
אין ביאַליסטאָק, װווּ מען האָט זי גערופן
;נאַכטיגאַל פון ביאַליסטאָקער געטאָ",
שפּעטער איז איר געלונגען איבערצופאָרן
קיין ווילנע.
אין ווילנער געטאָ האָט זי זיך באַטײליקט
אין דער אַרבעט פון געטאָ-טעאַטער. זי
פלעגט בעיקר אַרױסטרעטן מיט געזאַנג-
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
נומערן. זי האָט אָנטײילגענומען אין עט-
לעכע רעװי-פאָרשטעלונגען, װאָס זענען
צונויפגעשטעלט און רעזשיסירט געװאָרן
פון כתריאל ברודאָ, וי : ;קאָרענע יאָרן
און וויי צו די טעג", ,מען קען גאָרניט
וויסן", , פּעשע פון רעשע" און ,משה
האַלט זיף" .
געפינט זיך אין אַמעריקע. |
יצחק טורקאָװינרודבערג : יידיש טעאַטער אין
פּוילן, װאַרשע 1951 (ז' 130) ; ד"ר מאַרק
דװאָרזשעצקי : ירושלים דליטא אין קאַמף
און אומקום (ז"ז 251, 252) ; ש. קאַטשער-
גינסקי : לידער פון די געטאָס און לאַגערן
(ז"ז 6, 49, 51, 63, 65) ; הערמאַן קרוק:
טאָגבוך פון ווילנער געטאָ (ז' 487).
רובינשטיין אַרטוד (1886--) -- פּיאַי
ניסט-װירטואָז. געבוירן אין לאָדזש און
געווען דער יינגסטער פון זיבן קינדער
אין דער משפּחה. זייער פרי אַרױסגעװיזן
פעיקייטן צו מוזיק און ביי אַכט יאָר שוין
געלערנט אינטענסיוו פּיאַנאָ אין װאַרשע.
ווען יוסף יאָאַכים --- דעמאָלט דירעקטאָר
פון דער מוזיק-הויכשול אין בערלין --
האָט אים געהערט, האָט ער אים באַלך
איבערגעגעבן אין די הענט פון די פּראָ-
פעסאָרן ברײיטהאָופט און הענריק באַרט,
נאָך דריי יאָר איז פאָרגעקומען זיין ער-
שטער עפנטלעכער קאָנצערט, בשעת
וועלכן ער האָט געשפּילט צזאַמען מיט
אָרקעסטער, אונטער דער לייטונג פון יוסף
יאָאַכים. אין עלטער פון פערצן יאָר האָט
אַרטור רובינשטיין קאָנצערטירט דאָס ער-
שטע מאָל אין װאַרשע, אונטער דער ליי-
טונג פון עמיל מלינאַרסקי. ער איז גע"
בליבן זיין שילער און שפּעטער -- גע-
װאָרן זיין איידעם,
זיין ערשטער קאָנצערטן-טורנע איז פאָר-
געקומען אין יאָר 1905 און פון דעמאָלט
6
אָן האָט ער נאָך נישט אויפגעהערט מהנה
צו זיין די מוזיק-ליבהאָבער אין דער
וועלט מיט זיינע באַצױבערנדיקע פּיאַנאָ-
קלאַנגען און אָריגינעלע אינטערפּרעטאַ-
ציעס. ער האָט געשפּילט אין אַלע לענ-
דער אין דער ועלט, אַחוץ טיבעט און
אַפּגאַניסטאַן, געגעבן מער קאָנצערטן, װי
יעדער איינער װירטואָז און דערגרייכט
די גרעסטע צאָל פאַרקויפטע פּלאַטעס.
ער האָט אַ מאָל אין משך פון איין יאָר
געגעבן 162 קאָנצערטן אין פיר וועלט-
טיילן, ער וװווינט אין ניו-יאָרק און האָט
זיינע אַ צווייטע רעזידענץ אין פּאַריז-
בולאָן, װוּ ער סטאַציאָנירט בשעת זיינע
דורכרייזעס אין אײיראָפּע.
אַרטור רובינשטיין איז אַן אָפּטער גאַסט
אין דער יידישער מדינה. ער איז זיך נוהג
צו געבן קאָנצערטן, רעטשיטאַלן און פעס-
טיװואַלן צוזאַמען מיטן פילהאַרמאָנישן
אָרקעסטער -- אַלץ שלא על מנת לקבל
פּרס, און עס איז פאַראַן אַ סטיפּענדיע
אויף זיין נאָמען, װאָס איר ציל איז צו
סטימולירן יונגע פּיאַניסטן. זיינע אַרויס-
טריטן ווערן פאַרװאַנדלט אין ימים-:טובים
פון מוזיק און ביי זיין יעדן באַװייזן זיך
אויף דער בינע שטייען אַלע אויף אויף
די פיס און מאַניפעסטירן זייער אָנערקע-
נונג פאַר דעם יידישן זשעני. דער קרן
קימת לישראל האָט געפלאַנצט אַ װאַלד
אויף זיין נאָמען,. און אין דער גרויסער
קאָנצערטן-אוידיטאָריע א"ג פון מאַן אין
תל-אביבער ;היכל-התרבות? איז דער
קינסטלער-סאַלאָן אָנגערופן געװאָרן:
;חדר-האמנים על שם אַרתור רוביג"
שטין?.
ער האָט אָפט דעמאָנסטרירט זיין גייסטי-
קע צוגעבונדקייט צום יידישן פאָלק און
לאַנד, אָבער אויף אַ ספּעציעלן אופן טוט
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין טּוילן
ער דאָס אין דעם לאַנג-מעטערדיקן (90
מינוט) פילם געווידמעט זיין לעבן א"ג
;די פרייד פון לעבן". אין אַ סצענע בי
דעם כותל המערבי זאָגט עֹר: ..מיין
גאַנצע משפּחה, לפּחות הונדערט מענטשן
פון מיין משפּחה, זענען מיט קאַלט בלוט
דערמאָרדעט געװאָרן דורך היטלערן. מיין
פאָטער האָט געחלומט וועגן איין זאַך : צו
זען די יידן אין זייער לאַנד. דעם חלום
האָב איך פון אים געירשנט און איך פיל
דאָס גליק פון זען דעם חלום זיך פאַר-
ווירקלעכן..."
אַרטור רובינשטיין איז נאָך ביים היינטיקן
טאָג אין זיין שפּילן פריש און מונטער.
ער שטייגט נאָך אַלץ כסדר העכער און
העכער, און די קלאַנגען, װאָס טראָגן זיך
פון אונטער זיינע פינגער ווערן װי אויס-
געשיילט פון גשמיות. זיי זענען פול מיט
הימלישער רוחניות און עמאַנירן אויפן
גאַנצן אַרום. זיין אינטערפּרעטאַציע איז
מלא חכמה, צו מאָל ליריש-טרוימעריש
און צו מאָל שטורמיש שפּרודלדיק, אַן אי"
דעאַלער סינטעז פון ראַציאָנאַליזם מיט
ראָמאַנטיזם. אָפּט איז ער וי אַ ברויזנ-
דיקער װולקאַן,. װאָס אָנערקענט נישט
קיין צוימען און שפּילט לויטן רוף פון
האַרץ. די נשמה פון אַ מעלאָמאַן קען נישט
בלייבן גלייכגילטיק צו די דורכדרינגלע-
כע קלאַנגען פון זיין שפּילן,
צ
אַרטור רובינשטיין איז אַ גרויסער הומאַ-
ניסט און האָט אַ טיף-איינגעבוירענעם
געפיל פאַר גערעכטיקייט; איז װאַכיק
אויף עוולות, װאָס ווערן באַגאַנגען. פאַרן
אויסברוך פון דער זעקסטאָגיקער מלחמה
האָט ער זיך געשטעלט אין פאַרטיידיקונג
פון די רעכט פון דער יידישער מדינה
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
פאַר איר עקזיסטענץ, און ווען פּולן האָט
אָנגעהױיבן איר אַנטיליבעראַלע און אַנטי-
סעמיטישע העצע קעגן יידן, האָט ער מאָ-
ביליזירט טויזנט פּראָפּעסאָרן פון הונ-
דערט אוניווערסיטעטן אויף צו טאַדלען
איר האַנדלונג. נישט-שװאַכער האָט ער
רעאַגירט ווען דער ראַטן-פאַרבאַנד מיט
זיינע סאַטעליטן האָבן אָקופּירט טשעכאָ-
סלאָװואַקיע,
אַרטור רובינשטיין געהערט צו די איידל-
סטע געשטאַלטן אין דער װעלט פון מוזיק
פון אונדזער צייט,
אַלגעמײנע ענציקלאָפּעדיע ,יידן' ב', דוב-
נאָוו-פאָנד פּאַריז 1940 (ז' 608).
4441 814/ו1721828 18מסנמיהמ1גי1
6 1:8/03886 !ז' 31) 1932 8טוםקפזהאר
7 2811 ,860006 1016 ,210151006 14
2 2061טיעס0 :82861185281 .1 {;(זי 293)
/ומת 181461 16 ;(ז" 24, 129, 149, 163)
טע -- 01:08681/2) סו1מסמזינהם
-86 ,17ט16:421610-1614 -- 16811781
08 סמ 16
רובינשטיין רפאל (1895--:) -- דירי-
גענט און פּעדאַגאָג, זיין מוזיקאַלישע דער-
ציונג האָט ער באַקומען אין רוסלאַנד און
אין צאַרישן רוסלאַנד איז ער געווען די-
ריגענט פון דער אָפּערע אין אָדעס. נאָך
דער קאָמוניסטישער רעװאָלוציע איז ער
געקומען קיין ווילנע און, װוי נאָר עס איז
געגרינדעט געװאָרן דער יידישער מוזיק-
אינסטיטוט, איז ער איינגעלאַדן געװאָרן
אויפן אַמט פון זיין דירעקטאָר. אַחוץ דעם
האָט ער איבערגענומען די לייטונג פונעם
אָפּערע-קלאַס,
מיט די קינסטלעריש-מוזיקאַלישע כוחות
פון אינסטיטוט האָט ער אויפגעפירט אין
דער יידישער שפּראַך ;טראַװיאַטאַ? פון
ווערדי, ,מאַדאַם בעטערפליי" פון פּוטשי-
281
ני, ;קאַרמען? פון ביזע און ;האַלקאַ* פון
מאָניושקאָ. ער האָט אויך אָפט געגעבן
פראַגמענטן פון פאַרשידענע אָפּערעס, וי
דעם 2טן אַקט פון דער אָפּערצ ;די יידיףי
פון הלוי, די קלױיסטער:סצענע אין
;פאַוסט? פון גונאָ, די טורמע-סצענע אין
;אַאידאַ* פון ווערדי און אַנדערע.
ער האָט געהאַט גרויסע פאַרדינסטן פאַר
שאַפן אַ מוזיק-טערמינאָלאָגיע אין דער
יידישער שפּראַך און אַ סך אָנשטרענג
האָט ער געווידמעט דער צופּאַסונג פון די
יידישע טעקסטן צו די מעלאָדיעס פון די
אויסגעפירטע אָפּערעס,
רפאל רובינשטיין איז אין ווילנע געווען
אַן אָנערקענטע מוזיקאַלישע פּערזענלעכ-
קייט אויך צװישן די קריסטלעכע מוי-
קערס. אָפּט איז ער איינגעלאַדן געװאָרן
צו דיריגירן מיט דער אָרטיקער אָפּערע
און עטלעכע סעזאָנען איז ער געװען
סטאַבילער דיריגענט פון דעם אָפּערעטע-
טעאַטער אין ווילנע, װאָס האָט געשפּילט
אין טעאַטער א;לוטביאַ?.
מאַנגער, טורקאָו, פּערענסאָן : יידישער טעאַ-
טער אין אײראָפּע (זיז 247, 248, 249) ; אהרן
סאפּיר : דער יידישער מוזיק-איגסטיטוט אין
ווילנע -- אַרטיקל אין , װאָכנשריפט פאַר לי-
טעראַטור, קונסט און קולטור" פון 5טן יולי
4 ; רעד. אריה טאַרטאַקאַװער : יאָרבוך,
תליאביב 1967 (ז' 242) ; יצחק טורקאַוו"
גרודבערג : יידיש טעאַטער אין פּױלן, װאַר-
שע 1951 (זי 87) ; , די חזנים-וועלט" װאַרשע,
מאַי 1934 (ז' 20).
1ס עקעט : 13128202474 1866082' 1,600
8 { 818 ש 201806 ש 3{ססס 1 ש20180
,(זי 249) 1621עי
רורינאָוו משה -- זינגער, סאָליסט. באַ-
ריטאָן-שטימע,. געווען טעטיק אין די
צװאַנציקער יאָרן אין פּולן און קאָנצער-
טירט אין די גרעסערע שטעט. ער פלעגט
8
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
= די פראפעסיאנעלע פאריינעו פאר די יידיש:וועלטלעכע שׁוּלו
פּונקט 11 אינדערפֿרי ארדנט-איין דער וואר שעווער יידישער קולטור-+:מט אין קאמינסקיס טעא
יסער פרימארני קאנצערנ
סגעפֿירט - ווערן יל אַנדערע די פּרעכֿטיקע - האַרציקע דער פֿון מילנער, עננער, כבאצארםט, ראפיני,
לעוויאש אוז משה רודינאין ** ר פנ קלטרי
אונטער אנפירונג פין
נטער יידישערן שא :כאָר איו וואו עע-- 0 קינדער. דער מאַלאַנג פולער 8לאמאניאטא. ל
ינדער פארשטעלונג ן
אויך אַרױסטרעטן צוזאַמען מיט שניאורס-
כאָר וי סאָליסט. ווען הענעך קאָן און משה
בראָדערזאָן האָבן אין יאָר 1924 געשטעלט
אין װאַרשע די אָפּערע ;דוד און בת-
שבע", איז ער געווען פון די הויפּט-זיג-
גערס,
געקומען שפּעטער קיין ישׂראל, ווּ ער
האָט געזונגען אין אָפּערע און אַרוסגע-
טרעטן וי סאָליסט אין אָראַטאָריעס. אין
די דרייסיקער יאָרן אַװעק קיין אַמעריקע
און געװאָרן חזן.
מיכאל ווייכערט : זכרונות, צווייטער באַנד
װאַרשע, פאַרלאַג ,,מנורה" תל-אביב 1961
(זי 93) ; מאַנגער, טורקאָװו, פּערענסאַן : יידל-
שער טעאַטער אין אײיראַפּע (ז' 95) ; רעד.
אריה טאַרטאַקאַװער : יאָרבוך, תל-אביב 1967
(ז' 342) ; ,די שול און די חזנים-וועלט",
װאַרשע 1938 (ז' 23) ; יצחק טורקאַװ"גרוד"
בערג : יידיש טעאַטער אין פּולן, װאַרשע
1 (וז' 87).
רידער טעאָדאָר (1881--1944) -- פּיאַ-
ניסט, אַקאָמפּאַניאַטאָר, דיריגענט און פּע-
דאַגאָג. געבוירן אין פּיעטרקאָוו און דאָרט
אָנגעהויבן לערנען מוזיק. פרי אַװעק קיין
דייטשלאַנד און געלערנט מוזיק אין פאַר-
שידענע שטעט. באַלד נאָך דעם דיריגירט
מיט כאָרן און אָרקעסטערס אין דייטש-
לאַנד, שווייץ און פראַנקרייך. אין 1916
איז ער צוריקגעקומען קיין פּוילן, װוּ ער
אכמוננ! דער פרומאָדגן הויבט ז יך אָן נינקט ' ו מיט 17 מ. פאַרטפּעטיקטע ווע!
שפּרעכנדיקן נומער פון פּראָוראַט. די פַּלעצער זענען נומערירט בּילעטןפֿין |--4ז5 }
וואָליבּיע 7), אַרבּעכער-רעסטאָואן (כטע יאַזד 9), בּײַ די קילטיר.קאָמיסיעס פוּן די פּראָנ
איינצלהייטז אין די פראגראַמען
איז אין משך פון צוויי יאָר געווען אָפּערע-
דיריגענט אין װאַרשע. נאָך דעם האָט ער
זיך באַזעצט אין לאָדזש און האָט אַנט-
וויקלט אַ ברייט-פאַרצווייגטע מוזיקאַלישע
טעטיקייט : ער איז געווען דיריגענט פון
סימפאַנישן אָרקעסטער, געפירט אַן אָפּע-
רע-שטודיע, װאָס האָט געשטעלט אַ גאַנ-
צע ריי אָפּערעס, אָרגאַניזירט אַ ציקל
עסטראַדע-קאָנצערטן מיט דער באַטײילי-
קונג פון כאָרן און זינגער-סאָליסטן, גע-
ווען קלאַװיר-אַקאָמפּאַניאַטאָר אויף קאָנ-
צערטן פון װאָקאַליסטן און אינסטרומענ-
טאַליסטן-װירטואָזן, װאָס האָבן באַזוכט
לאָדזש.
טעאָדאָר רידער איז געוען אַ גרויסער
ליבהאָבער פון דער אָפּערע-קונסט און
צו יעדן פּרווו צו שאַפן אַן אָפּערע אין
לאָדזש צוגעלייגט אַ האַנט. ער האָט אי-
בערגענומען אין דער מוזיקשול פון יאַקוב
וויניעצקי די אָפּערע-קלאַס און מיט די
שילער פון צייט צו צייט צוגעגרייט פראַג-
מענטן פון אָפּערעס. פון 1925 איז ער
כסדר אַרױסגעטרעטן װי דיריגענט פון
סימפאָנישע קאָנצערטן, אָרגאַניזירטע
דורכן אָרקעסטער פון פּולישן ראַדיאָ און
אין די זומער-סעזאָנען פלעגט ער מיטן
לאָדזשער סימפאָנישן אָרקעסטער דירי-
גירן אין העלענאַווער פּאַרק.
טעאָדאָר רידער האָט געהאָלפן די יידישע
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
קולטור-אָרגאַניזאַציעס אין יעדן פאַל, ווען
זיי האָבן זיך וועגן דעם צו אים געוועג-
דעט. אַזױ פלעגט ער זיך באַמיען, אַז דער
פילהאַרמאָנישער אָרקעסטער זאָל זיך באַ-
טײליקן אין די קאָנצערטן פון ,הזמיר"
און פון ,שיר" און עס האָט אויך גע-
טראָפּן, אַז ער אַליין האָט זיך אין יידישע
קאָנצערטן באַטײליקט,
בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע האָט ער זיך
געפונען אין לאָדזשער געטאָ, װוּ ער האָט
אָנגעפירט מיטן גרויסן פאַראײיניקטן כאָר
פון די דריי געוועזענע כאָרן קהזמיר",
,שיר" און ;קולטור-ליגע". ער האָט אויך
אָנגעפירט מיט אַן אָרקעסטער, וועלכער
פלעגט אַרױסטרעטן אין קולטורהויז אויף
קראַװויעצקאַ גאַס. אויף איינעם אַזאַ קאָנ-
צערט, װאָס איז פאָרגעקומען אונטער זיין
לייטונג, האָט מיטגעשפּילט אַלס סאָליס-
טין די פידל-קינסטלערין בראָניסלאַװאַ
ראָטשטאַט. דער דאָזיקער קאָנצערט, װאָס
איז געווען באַשטימט פאַר ספּעציעלע
ליבהאָבער פון מוזיק, האָט אַ ביסל גע-
הויבן די שטימונג און געשטאַרקט דאָס
געמיט. (לויט א. װאָלף-יאַסני אין זיין
געשיכטע פון יידן אין לאָדזע) אין די
יאָרן פון דער דייטשער אױסראַטונג).
אין אויגוסט 1944, ווען עס איז ליקווידירט
געװאָרן דער לאָדזשער געטאָ, איז אויך
טעאָדאָר רידער אַרויסגעפירט געװאָרן
קיין אָשװיענטשים, װווּ ער איז דערמאָר-
דעט געװאָרן דורך די נאַציס. /
ש. קאַטשערגינפקי : לידער פון די געטאָס
און לאַגערן (זי ווצאא) ; א. װאַלףײיאַסני :
די געשיכטע פון יידן אין לאָדזש אין די יאָרן
פון דער דייטשער אױסראַטונג, ערשטער
באַנד (ז"ז 248, 3523), צוייטער באַנד (ז'
5) ; מאַננער, טורקאָ, פּערענסאָן : יידי-
שער טעאַטער אין איײיראָפּע, ניו-יאָרק 1968
(ז' 470).
89
1)עקינעם : 8ע2ל212320 1866152' 1,600
245 1 818 אש 201806 שי צָסמס 1 ש0180ם
-שיסע280 0/8מ4 ;(זיז 255, 254) 161טט
8 :20020829/0181 1,012 1 848
זיז 19,) 1065 1662 ,1,00841680 06008
116 ,297( .
ריכטער י. -- זינגער, לירישער טענאָר,
געבוירן און דערצויגן אין טשענסטאָכאָו,
דאָרט אויך געלערנט מוזיק. געקומען קיין
לאָדזש און געזונגען אין ,הזמיר"-כאָר
אונטער דער לייטונג פון יצחק זאַקס. אין
8 האָט ער געזונגען די ראָל פון אַל-
פרעד אין ,,טראַװיאַטאַ?.
;די שול און די חזנים-וועלט" װאַרשע, מאַי
8 (ז' 19).
רעכטדיק סאַניע -- פּיאַניסטין-סאָליס-
טין און פּעדאַגאָגין. געלערנט מוזיק אין
ווילנע, אין יידישן-מוזיק-אינסטיטוט. באַ-
קאַנט געװאָרן, וי אינטערפּרעטאַטאָרין פון
שאָפּען. אָפּט אַרױסגעטרעטן מיט קאָנ-
צערטן און זיך פאַרנומען מיט פּעדאַגאַ-
גישער אַרבעט. אויך אין געטאָ האָט זי
געאַרבעט אין דער מוזיקשול פון אברהם
סליעפּ וי לערערין פון פּיאַנאַ און אין
דער זעלביקער צייט אָנטיילגענומען אין
די אַרבעטן פון געטאָיטעאַטער. אין דעם
ערשטן דערעפענונגס-פּראָגראַם פון יידישן
טעאַטער, דעם 16טן יאַנואַר 1942, האָט זי
געשפּילט דעם נאָקטורן ב-מאָל פון שאָפּען,
אומגעקומען אין שטוטהאָף אין יאָר 1945,
ד"ר מאַרק דװאָרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום (ז"ז 234, 249) ; אהרן
סאַפּיר : דער יידישער מוזיק-אינסטיטוט אין
ווילנע -- אַרטיקל אין , װאָכנשריפט פאַר לי-
טעראַטור, קונסט און קולטור", פון 5טן יולי
4 ; הערמאן קרוק : טאָגבוך פון ווילנער
געטאָ (ז"ז 1239, 377) ; ש. קאטשערגינסקי :
חורבן ווילנע (ז' 229).
90
רענבאַום יצחק 1902--1942) -- גע-
זאַנג-לערער און כאָר-דיריגענט. געבוירן
און געלערנט אין פּלאָצק. געווען לייטער
פון דער מלוכישער פאָלקסשול אין
שטעטל גאָמבין. געווען אַ פעיקער מוזי-
שאַיעװיטש ישׂראל (1910--1941) --
דיריגענט און קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן אין
קוטנע, בשעת זיינע עלטערן, יידישע אַק-
טיאָרן, האָבן גאַסטראָלירט צוזאַמען מיט
אַ װאַנדערנדיקער יידישער טעאַטער-
טרופּע. זיינע איינגעבוירענע פעיקייטן און
זיין ליבע צו מוזיק האָבן אים פאָרויסגע-
זאָגט אַ מוזיק-קאַריערע, אָבער ליידער
האָט ער נישט געהאַט די מעגלעכקייט צו
זיצן אויף איין אָרט און לערנען סיסטע-
מאַטיש מוזיק. ערשט אין יאָר 1926 איז
ער אַרײנגעטרעטן אין ;יידישן מווזיק-
אינסטיטוט" אין ווילנע, װוּ ער האָט איין
יאָר נאָרמאַל געלערנט פידל און טעאָריע.
אין יאָר 1927 איז ער געקומען קיין װאַר-
שע און אָנגעהויבן לערנען אין דער שול
א"נ פון מיעטשיסלאַװו קאַרלאָװיטש. צו-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
קער און געפירט כאָרן און אָרקעסטערס
אין שטעטל.
אומגעקומען בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע.
העורך אליחו אייזנברג : פּלוצק, תולדות הקה-
לה (ז' 442).
זאַמען מיטן לערנען האָט ער אויך געאַר-
בעט, שפּילנדיק פידל אין טעאַטער:אָר-
קעסטערס. אין 1921 האָט ער איבערגע-
נומען דעם דיריגענטױפּולפּיט אין קאַ-
מינסקי-טעאַטער אין װאַרשע. ער האָט
זיך נישט באַגנוגנט מיט דעם. ער האָט
אין די שפּעטערדיקע יאָרן ווייטער גע*
לערנט אין דער מלוכישער מוזיק-קאָנ"
סערװאַטאָריע אין װאַרשע און אין יאָר
7 האָט ער געענדיקט מיט אויסצייכע-
נונג דיריגענטור ביי פּראָפּעסאָר װאַלער-
יאַן בערדיאַיעװ און קאָמפּאָזיציעץ ביי
קאַראָל שימאַנאָווסקי,
ישׂראל שאַיעװויטש האָט אין זיין מוזיקאַ-
לישער טעטיקייט אין יידישן טעאַטער
געזען אַן ערנסטע אויפגאַבע און געפונען
אין איר קינסטלערישע באַפרידיקונג. ער
האָט געזאָרגט אי פאַר דער איכות פון
דער מוזיק, אי פאַרן ניװואָ פון דער אויס-
פירונג. דעם פּראָבלעם פון איכות האָט
ער געלייזט פּשוט: ער האָט אַלײן גע-
שריבן און באַאַרבעט די מוזיק צו די
פאָרשטעלונגען, און װוי עס האָט זיך אַ-
רויסגעוויזן,. האָט ער געהאַט די פולע
אינטעלעקטועלע קאָמפּעטענצן צו דעם.
שווערער איז אים אָנגעקומען צו שאַפן
ביי די אָרקעסטראַנטן ערנסטע באַציונג
צו זייער אַרבעט. זיי זענען געווען גע-
װוינט צו כאַלטורעװען. האָט ער אומאוים-
הערלעך געקעמפט קעגן דעם און אַ דאַנק
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
זיין אױטאָריטאַטיווער פּערסאָנאַליטעט
איז אים געלונגען דאָס צו דערגרייכן,
ער האָט געשריבן מוזיק צו: ,נח פּאַנ-
דרע" פון זלמן שניאור, װאָס איז אויפגע-
פירט געװאָרן פון זיגמונט טורקאָוו אין
טעאַטער ,נאָװאָשטשי? אין װאַרשע; ,די
כישופמאַכערין" פון איציק מאַנגער, געי
שטעלט דורך קלאַראַ סעגאַלאָװיטש;
;שרה-שיינדל פון יעהופּעץי, רעזשיסירט
פון אידאַ. קאַמינסקי; ,, מיילעך-פריילעך"
פון י. פּרעגער, אויפגעפירט דורך מיכאל
וייכערט; צו עטלעכע רעװוי-פּראָגראַמען
פון שמעון דזשיגאַן און ישׂראל שומאַכער ;
צום פילם ,תקיעת-כף" און צום פילם
;אָן אַ היים", וועלכן עס האָט אין װאַרשע
רעזשיסירט אַלעקסאַנדער מאַרטען, לויט
דער דראַמע פון יעקב גאָרדין. דעם
גרעסטן קינסטלערישן דערפאָלג האָט אים
געגעבן די מוזיק צום קלאַסישן ספּעק-
טאַקל פון לאָפּע דע װעגאַ 2שעפּס-
קװאַל", דאָ איז די מוזיק נישט געוען
סתם אַן אילוסטראַציע צו דעם פאָרגע-
קומענעם אויף דער בינע, נאָר אַ זעלב-
שטענדיקע ערנסטע שאַפונג, געבויט אויף
אָריגינעלע מאָטיוון, װאָס האָט געווירקט
אויפן צוהערער, אַפילו אָן דעם ויזועלן
פאַקטאָר פון טעאַטער.
וען עס האָט זיך אין יאָר 1928, װי
אַ קאָנסעקװענץ פון שטייגנדיקן אַנטיסע-
מיטיזם, אָנגעהויבן אַן עקסטערמינאַציע
פּראָצעס פון די יידישע מוזיקערס פון
זייערע פּוילישע אַרבעטס-פּלעצער, און עס
איז געשאַפן געװאָרן אין װאַרשע אַ יידיי
שער סימפאָנישער אָרקעסטער, איז ישׂ-
ראל שאַיעװויטש איינגעלאַדן געװאָרן אי-
בערצונעמען די מוזיקאַלישע לייטונג פון
אים. די קאָנצערטן --- װאָס פלעגן פאָר-
קומען שבת און זונטיק צװישן 10 און 42
261
אין דער פרי, אין טעאַטער , נאָװאָשטשי"
-- האָבן דעמאָנסטרירט דעם כוח פון
יידישן װאַרשע אויפן געביט פון מוזיק,
מיטן אויסברוך פון דער מלחמה איז עֶר
אַװעק קיין ביאַליסטאָק, װווּ ער איז נאָמי-
נירט געװאָרן װי דיריגענט פון סימפאָ-
נישן אָרקעסטער. ער האָט אויך גאַסטראָ-
לירט אין מינסק. נאָכן אויסברוך פון דער
מלחמה צווישן דײיטשלאַנד און ראַטן-פאַר-
באַנד איז אים נישט געלונגען צו עװאַ-
קוירן זיך. ער איז געבליבן שטעקן בי
די דייטשן. עס האָט אים גענאָגט אַ בענק-
שאַפט צו דער עלנטער מאַמען, האָט ער
זיך געריסן אַהים, קיין ואַרשע.
צו דער מאַמען איז ער נישט דערגאַנגען,
ערגעץ-ווּ, אין די וועלדער צװישן מינסק
און באַראַנאָװויטש, איז ער אומגעקומען.
א
ישׂראל שאַיעװיטש האָט געהערט צו די
אויפגייענדיקע שטערן, װאָס זענען געווען
ענג געבונדן מיט דער יידישער קולטור,
ער איז געווען אַן אָנערקענטע פּערזעב-
לעכקייט אין די פּולישע מוזיק--קרייזן
פון װאַרשע און אין דער זעלביקער צייט
אָנגעהאַלטן אין זיין פּריװאַטן לעבן די
נאָענטסטע קאָנטאַקטן מיט דער יידישער
געזעלשאַפט,
ער האָט פרי אויפגעשיינט און איז פרי
פאַרלאָשן געװאָרן.
מאַנגער, טורקאַו, פּערענסאַן : יידישער טעאַ-
טער אין אײיראָפּע (ז"ז 99, 101, 119) ; רעד.
אריה טארטאַקאַװער : יאָרבוך, תל-אביב 1967
(זי' 339) ; ,יידישע בילדער" -- פּעבראַר
9, יאָנאַס טורקאָװו : פאַרלאַשענע שטערן
ערשטער באַנד (ז' 114) צווייטער באַנד (ז"ז
9, 291) ; זינמונט טורקאָװו : די איבערגע-
ריסענע תקופה (ז' 209) ; מיכאל וייכערט :
זכרונות, צווייטער באַנד װאַרשע, פאַרלאָג
, מנורה" תל-אביב 1961 (זי 2343) ; זלמן זיל"
92
בערצווייג : לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער,
קדושים-באַנד, מעקסיקע-סיטי 1967 (זיז 4570,
,1
1),ס עקעט : 4ע2ע1212320 12466832' מ1,60
8 1 8ז1א ש 201806 טי צססס 1 ש20180
,(ז' 292) 1611טט
שאַפּראַנסקי פטאַניפלאַו -- דיריגענט
פוֹן כאָרן. געלעבט און געלערנט אין װאַר-
שעווער מלוכישער קאָנסערװאַטאָריע. אין
די דרייסיקער יאָרן געפירט כאָר און די"
ריגירט שטרייך-אָרקעסטער ביי דער מו"
זיק-געזעלשאַפט ;אָרפעאוש" אין װאַרשע,
שאַץ זיגמונט -- פידלער, סאָליסט,
געבוירן און געלערנט אין לעמבערג. אַ
שילער פון מאָוריצי װאָלפסטאַל. געווען
אַן אָנערקענטער מוזיקער און אָפּט אַרױס-
געטרעטן סאָלאָ, אין די לעצטע יאָרן גע-
שפּילט אין גרעסערע רעסטאָראַנען און
קאַפעהייזער,
אומגעקומען ביי די נאַציס.
שאַרף שלמה -- זינגער און כאָר-דירי-
גענט. שיינע באַסישטימע. געלעבט אין
ווילנע. געזונגען אין ווילנער שטאָטשול
און אַלײן געפירט כאָרן.
ביים ,ברית עברית עולמית? האָט עק-
זיסטירט אַ קליינער כאָר ,/מקהלה עברית
קטנה?", פון אַ מאַן פופצן, װאָס איז אָנ-
געפירט געװאָרן אין געטאָ פון שלמה
שאַרף. ער איז אין זיין אַרבעט געווען
פאַרבונדן מיטן דיריגענט פון גרויסן כאָר
פון ;ברית עברית עולמית" זאב:װאָלף
דורמאַשקין און אויף זיינע קאָנצערטן איז
שאַרף געווען סאָליסט,
ער איז אומגעקומען אין עסטאָניע,
ד"ר מאַרק דװאָרזשעצקי : ירושלים דליטא
אין קאַמף און אומקום (ז"ז 246, 259) { רעד,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
ח. ש. קאַזשדאַן : לערער-יזכור-בוך פון צישאַ-
שולן אין פּולן (ז' 460) ; ,די חזנים-וועלט",
װאַרשע, פּעברואַר 1925 (ז' 7) ; ש. קאטשער"
גינפקי : חורבן ווילנע (זי 220),
שבתאי איזידאָר (1908--) -- פּיאַניסט,
דיריגענט פון אָפּערע און סימפאָנישן אָר-
קעסטער. געשטאַמט פון סלאָנים און גע-
לערנט מוזיק אין ווילנער מלוכישער קאָנ-
סערװאַטאָריע, פּיאַנאָ -- ביי מאַרצעלינא
קומאַנט-יאַצין און דיריגענטור ביי אַדאַם
ווילעזשינסקי. שפּעטער האָט ער נאָך גע-
לערנט אין װאַרשע ביי װאַלעריאַן בער"
דיאַיעוו. נאָך דער מלחמה איז ער געווען
דיריגענט אין שטשעטשין און אין דער
מלוכה-אָפּערע אין װוראָצלאַוו,
אין 1957 איז ער אַװעק פון פּױילן קיין
ישׂראל,
1)מססעעעעם :131252029//4 12466182' 1,660
אצ | אזא ש 201806 ש 3{סטס 1 201809
,זי 292) 1640טט
שװאָגער ישׂראל (1892--) -- פּיאַניסט,
דיריגענט און פּעדאַגאָג. געבוירן אין סטאַ-
שעוו און געלערנט מוזיק אין װאַרשע,
בשעת די מלחמה-יאָרן 1917---1919 צו"
ריקגעקומען קיין סטאַשעװו און אַנטװיקלט
פון לינקס: קאַפּעלמײסטער ישׂראל שװאָגער,
פידלער הערש שװאָגער און די מעלאָמאַנען
אברהם יאָסל און דוד ראָטענבערג,
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
אַ מויקאַליש-פּעדאַגאָגישע טעטיקייט,
אויך געפירט כאָרן און אָרקעסטערס,
אין די יאָרן 1920---1926 געווען טעטיק
אין ראַדאָס מיט גרויס דערפאָלג. שפּט-
טער איז ער אַװעק קיין אַמעריקע.
רעד. יצחק פּערלאָָוװ : ספר ראַדאָם (1' 118) ;
העורך אלחנן ארליך : ספר סטאַשוב (ז' 296),
שווארצשטיין יאָע -- פּערקוסיאָניסט,
דזשאָז-מוזיקער. געלעבט אין דיײיטשלאַנד,
נאָך היטלערס קומען צו דער מאַכט גע-
קומען קיין פּוילן. ער איז געווען פון די
נאָענטסטע מיטאַרבעטער פון עדי ראָזנער
און האָט מיטגעשפּילט אין זיין אַנסאַמבל,
אויך אין רוסלאַנד, בשעת די מלחמה-
יאָרן, מיטגעאַרבעט אין ,טעאַטראַליזירטן
דזשאַז? פון עדי ראָזנער.
נאָך דער מלחמה צוריקגעקומען קיין
פּולן.
שולמאַן שלמה -- זינגער און חזן
לעצטער חזן אין לוצק. ער איז געוען
אַ געשולטער זינגער און פלעגט אויך
אַרױסטרעטן אויף קולטור:אונטערנע-
מונגען.
נאָכן אַרײנמאַרשירן פון דער רויטער
אַרמײ איז ער געװאָרן אָפּערע-זינגער.
איבערגעפאָרן קיין קיעוו, װוּ ער איז
אויפגענומען געװאָרן װי סטאַבילער מיט-
אַרבעטער פון דער אָפּערע א"נ פון שעוו"
טשענקאָ.
ספר לוצק (ז"ז 323, 328),
שולץ בראָניסלאַװ (1881--1955) --
װאַלטאָרניסט, דיריגענט, קאָמפּאָזיטאָר און
פּעדאַגאָג. אַ געבוירענער און דערצויגע-
נער אין װאַרשע, אַן אָפּשטאַמיקער פון
אַ מוזיקער-משפּחה. זיין פאָטער הענריק
293
(1836---1902) איז געווען פון די בויער
פון מוזיקאַלישן לעבן אין פּױילן,
געלערנט מוזיק ביי זיגמונט נאָסקאָװסקי
(1846---1909) און שפּעטער זיך פאַרפול-
קאָמט אין בערלין. אין די יאָרן 1909---
1 האָט ער נאָך געלערנט אין לייפציג,
מוזיק-טעאַריע --- ביי הוגאָ רימאַן און
דיריגענטור --- ביי אַרטור ניקיש,
אין 1911 האָט ער אָנגעהויבן זיין דירי-
גענטן-קאַריערע אין ואַרשע, וי דירי-
גענט פון דער ,פּאָפּולערער אָפּערע", װאָס
פלעגט געבן אירע קאָנצערטן אין עשוויי-
צער טאָל". אין דער זעלביקער צייט איז
ער געווען פּראָפּעסאָר פון בלאָזיאינסטרו-
מענטן אין דער מוזיק-הויכשול א"נ פון
שאָפּען. ער איז אָפט געווען דער דירי"
גענט-גאַסט פון אַלע גרעסערע סימפאָ-
נישע אַרקעסטערס אין פּױלן. אַזױ איז
ער פון צייט צו צייט געווען דער דירי"
גענט פון סימפאָנישן אָרקעסטער אין
לאָדזש, שפּעטער פון אָרקעסטער פון עפּױ-
לישן מוזיקער-פאַרבאַנד* אין װאַרשע, פון
;פאָלקס-פילהאַרמאָניע? און פון אַנדערע
אָרגאַניזירטע מוזיק-קאָלעקטיוון.
ופי ג"י =+ ==" --
4 06
861801714 }
+ שי שו54229ל
)58(
7ח8טטוחטן /װ
({כטסו)
יט חג )סא ר ט ט ס א 15 !
סמב ױֹ
2033
וְטזואסן/ט {} 19182אצט -
א 4 זי" סנצײזטפ1גט'
181 סגווו
| |אפנתו טס 00
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
ער האָט געגרינדעט אַ קווינטעט פון בלאָז-
אינסטרומענטן, מיט וועלכן ער איז כסדר
אַרױסגעטרעטן פאַרן פּוױילישן ראַדיאָ, האָט
דיריגירט מיטן אָרקעסטער פון דער װאַר-
שעווער אָפּערע ביים אַקאָמפּאַנירן זינגערס
און ביים גראַװירן פּלאַטעס און אַלין
גראַװירט אַ סך פּלאַטעס. ער פלעגט אויך
אָפּט אַרױספאָרן אויף גאַסטראָלן. ער האָט
דיריגירט אין רוסלאַנד, ליװערפּאָל, ענג-
לאַנד, ריגע און אַמעריקע.
בראָניסלאַוו שולץ איז געווען אויסגעקאָכט
אין מוזיקדלעבן פון פּולן און האָט מיט
זיין דינאַמיזם און לעבהאַפטיקייט אַ סך
בייגעשטייערט צו דער אַנטװיקלונג פון
דער מוזיק אין לאַנד,
אין 1926 איז ער איינגעלאַדן-געװאָרן דורך
בראָניסלאַוו הובערמאַן אַריינצוטרעטן אין
פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער אין ארץ-יש-
ראל. ער איז געקומען קיין תל-אביב און
אָנגענומען דעם פּאָסטן פון װאַלטאָרניסט
און דיריגענט פון אָרקעסטער, '
י. שליטא: המוסיקה היהודית ויוצריה (זי 153),
1 ע:עס : +1ע13128202 126827' 160
4 1 2012 שש 201806 שי צסטס 1 201809
-0/815280 018ז11188 ;(זי 298) 161או
(זי 27) 1901-1931 8168
שולץ יוזעף"זיגמונט (1875--1956) --
פּיאַניסט-װירטואָז, אַקאָמפּאַניאַטאָר און
דיריגענט. קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן אין
װאַרשע. אַ זון פון הענריק און אַ ברודער
פון בראָניסלאַוו און מיכאל,. געלערנט
פּיאַנאָ ביי רודאָלף סטראָבל און קאָמפּאָ-
זיציע ביי זיגמונט נאָסקאָװסקי אין װאַר-
שעווער מוזיק-אינסטיטוט. שפּעטער נאָך
געלערנט פּיאַנאָ ביי ערנעסט יעדליצקי
אין דער שטערן-קאַנסערװאַטאָריע אין
בערלין. געבליבן אין בערלין װי פּיאַנאָ-
295
לערער אין דער שטערן-קאַנסערװאַטאָריע
און באַקאַנט געװאָרן װי סאָליסט-װױירטואָז
און אַקאָמפּאַניאַטאָר. האָט אויך דיריגירט
אין שטוטגאַרט און שפּעטער אין פּאַריז,
אין פּאַריז האָט ער נאָך דערגאַנצט זיין
לערע ביי איגנאַצי פּאַדערעװוסקי (1860---
1) און ביי זשול מאַסענע (1842--
2) אויפן געביט פון פּיאַנאָ און קאָמ"
פּאָזיציע. דאָ איז ער שוין געבליבן און
זיך געווידמעט בעיקר קאָמפּאָזיטאָרישער
און פּעדאַגאָגישער טעטיקייט,
יוזעף-זיגמונט שולץ איז אָפט געקומען
קיין פּולן, װווּ ער האָט קאָנצערטירט, די-
ריגירט און אויסגעפירט אַ סך באַשטעלטע
ביי אים אַרבעטן, |
1ססעץיצעי : 12128202914 866082' מ1,0
88 { 218 ש 201806 שש צססס 1 /20180
-0ו88284שר 18ת0ז8מ241 ;(זי 299) 16100טט
2 66 03856ע1:8 ;זי 37) 1901-1931 81
7 2818 ,86606 1006 ,16ו810גומ}
;(ז' 394)
שולץ לעאָן (1880--1958) --- פאַגאָטיסט,
דיריגענט און קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן און
דערצויגן אין װאַרשע. זון פון שלמה,
קוזין פון בראָניסלאַוו. געלערנט מוזיק אין
296
מוזיק-אינסטיטוט אין װאַרשע און געװאָרן
ערשטער פאַגאָטיסט אין דער װואַרשעװער
אָפּערע. שפּעטער איבערגעגאַנגען אין
דער פילהאַרמאָניע און גלייכצייטיק גע-
אַרבעט אין דער מלוכישער מויק-קאָנ"
סערװאַטאָריע, וי פּראָפּעסאָר פון פאַגאָט-
קלאַס.
אין 1936 איינגעלאַדן געװאָרן דורך בראָ-
ניסלאַוו הובערמאַן קיין ארץ-ישׂראל אָנ-
טיילצונעמען אין סימפאָנישן אָרקעסטער
וי ערשטער פאַגאָטיסט.
לעאָן שולץ איז געווען אַ מוזיקער פון
הויכן קלאַס,. ער פלעגט אויך אין פּױלן
דיריגירן אָרקעסטערס און האָט אויך גע-
שאַפן אייגענע קאָמפּאָזיציעס.
שולץ מיכאל (1875--1930) --- פידלער
און דיריגענט פון טעאַטער-אָרקעסטערס.
געבוירן אין װאַרשע. אַ זון פון הענריק
און אַ ברודער פון בראָניסלאַוו און יוזעף-
זיגמונט. געלערנט ביים פאָטער און פרי
אַרײינגעצױגן געװאָרן אין אָרקעסטער-
אַנסאַמבלען. ער האָט זיך בעיקר פאַרנומען
מיט לייכטער פאַרוויילונגס-מוזיק און
שטענדיק געהאַט זיינס אַן אַנסאַמבל, מיט
וועלכן ער האָט געשפּילט אין קאַפץ-
הייזער,
ער איז אויך אַרױסגעטרעטן װוי דיריגענט
פון סימפאָנישע קאָנצערטן אין , שווייצער
טאָל*" אין װאַרשע, אַחוץ דעם דיריגירט
אָרקעסטערס פון פּוילישן טעאַטער,
1םס עקעט : 8/ץ13128202 1'266182' 1,600
234 1 818 שש 201806 שי עססס 1 /20180
(זי 299) גו16טט
שולץ קובא (יאַקוב) -- פידלער, פּעדאַ-
גאָג. געבוירן און דערצויגן אין װאַרשע.
זון פון שלמה, עלטערער ברודער פון לע-
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
אָן. קוזין פון בראָניסלאַו. געלערנט פידל
אין מוזיק-אינסטיטוט אין װואַרשע.
געווען לאַנגיעריקער אָרקעסטראַנט פון
פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער אין װאַרשע.
אומגעקומען בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע.
שטינליץ משה 1912--) -- פידלער,
סאָליסט. געבוירן אין פּוילן און געלערנט
אין דער ואַרשעװער מוזיק-קאָנסערװאַ-
טאָריע. נאָכן שטיין צו אַ קאָנקורס, איז
ער אין יאָר 1921 אָנגענומען געװאָרן װי
פידלער אין דער װאַרשעװער פילהאַר-
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּױלן
מאָניע און געווען צװישן די ערשטש אין
קאָלעקטיוו.
אין 1924 איז ער געפאָרן קיין לאָנדאָן
װוּ ער האָט דערגאַנצט זיין לערע בי
פּראָפּעסאָר קאַראָל פלעש. אין 1926 איז
ער איינגעלאַדן געװאָרן קיין ארץ-ישׂראל
צו שפּילן אין ניי-געשאַפענעם פילהאַר-
מאָניע-אָרקעסטער אין תליאביב.
ביזן היינטיקן טאָג איז ער איינער פון
דער גרופּע הויפט-פידלערס. ער איז שוין
דריי מאָל באַלױנט געװאָרן מיט גאָלדענע
מעדאַלן פון אָרקעסטער: ס'ערשטע מאָל
-- צו 25 יאָר אַרבעט, ס'צווייטע מאָל --
צו דרייסיק יאָר עקזיסטענץ פון אָרקעס-
טער און ס'דריטע מאָל --- פון דער שטאָט-
פאַרוואַלטונג פון תל-אביב-יפו,
שטיינכערנער ערװאַרד -- פּיאַניסט-
סאָליסט, פּעדאַגאָג. געלעבט אין לעמ-
בערג און געווען טעטיק וי מוזיקער. ער
איז געווען פּיאַנאָדלערער, אַקאָמפּאַניאַ-
טאָר און אויך סאָליסט אויף קאָנצערטן
ער איז געווען טעטיק אין דער מוזיק-
סעקציע ביים ייד. ;ליטעראַריש-אַרטיס-
טישן פאַרבאַנד" אין לעמבערג,
ער איז אומגעקומען בשעת דער נאַצי-
אָקופּאַציע אין יאַנאָװער לאַגער.
שטײינװאָרצל י. -- מוזיקער. דיריגענט,
געלעבט אין לאָמזשע און געפירט כאָרן
דער גרעסטער כאָר איז געוען דער
;גראָסער-כאָר*, װאָס האָט עקזיסטירט
ביים , בונד".
ער פלעגט אָפט אָרגאַניזירן קאָנצערטן,
שטערנחיים נחום (1879---1) --- פאָלקס-
דיכטער, פאָלקס-זינגער. געשטאַמט פון
ריישע (זשעשאָוו). דאָרט געלעבט אַלע
97
יאָרן און דאָרט געשאַפן זיינע פאָלקס-
לידער, װאָס זענען געזונגען געװאָרן אין
גאַנץ פּולן,
ער איז דערצויגן געװאָרן אין אַ חסידישער
סביבה, אינגעזאַפּט אין זיך חסידישע ני-
גונים, איינגעעטעמט אין זיך דעם אַראָ-
מאַט פון טראַדיציאָנעלן טיפּישיידישן
נוסח און דאָס איז פאַר אים געװאָרן דער
קװאַל פון שאַפן זיינע טעקסטן צוזאַמען
מיט מעלאָדיעס. אין 1917 האָט ער אַרויס-
געגעבן זיין ערשט ביכעלע לידער ציונס
לידער און באַלד נאָך דעם אַ צוייטע
זאַמלונג אין מיין לאַנד,
זיינע לידער זענען פּאָפּולאַריזירט געװאָרן
דורכן יידישן פאָלקס-זינגער יאָסעלע קאָ-
לאָדני, וועלכער פלעגט זיי זינגען אויף
זיינע הונדערטער קאַנצערטן אין די
שטעטלעך פון פּוילן. צווישן די אַממער-
סטנס געזונגענע זענען געווען: קשבת
נאָכן קוגל", ,דאָס בוימעלע", ,שׂרהלף"
און ,אונדזער ניגונדל". אַ סך פון זיינע
לידער, װי: ישׂמח משה", ,דאָס טרינק-
געלט" און ,קומען זאָלסטו, ליובעניו" האָט
ער אַרױסגעגעבן אין פאָרעם פון פלוג-
בלעטלעך מיט נאָטן, װאָס זענען פאַר-
שפּרײיט געװאָרן צװוישן די ברייטסטע
398
שיכטן פון דער יידישער באַפעלקערונג
אין פּױלן, דאָס ליד ,האָב איך מיר אַ
ניגונדל", װאָס איז געװאָרן איבערגעזעצט
אויף העברעיַש פון ש. מעלצער (הנה לנו
נגון יש) איז זייער פּאָפּולער אין מדינת
ישׂראל, ווערט געזונגען אין די שולן און
מ'הערט עס אין פאַרשידענע באַאַרבע-
טונגען פאַר כאָר,
ער איז אומגעקומען ביי די נאַציס,
יאָנאַס טורקאָ : פאַרלאָשענע שטערן (ז"ז
6) ; רעד. אריה טאַרטאַקאַװוער : יאָר-
בוך, תל-אביב 1967 (ז' 160) ; זלמן זילבער"
צווייג : לעקסיקאָן פון יידישן טעאַטער, קדן-
שים-באַנד, מעקסיקע-סיטי 1967, פאַרלאַג
,אלישבע" (זייז 4269=-4216).
שטראַמבמערג אַדאַם -- פידלער, סאָ-
ליסט. געווען אַ באַקאַנטער מוזיקער און
לאַנגע יאָרן געשפּילט אין אָרקעסטער פון
װאַרשעװער אָפּערע. פלעגט אויך אויפ"
טרעטן װי סאָליסט. בשעת דער נאַצי-
אָקופּאַציע אַרומגעגאַנגען מיט אַ קליינעם
אָרקעסטער איבער די הייף אין װאַרשע-
ווער געטאָ און געשפּילט ערנסטע זאַכן,
ער איז אומגעקומען אין איינער פון די
;אַקציעס",
מאַנגער, טורקאָו, פּערענסאָן : יידישער טעאַ-
טער אין אײיראָפּע, ניו-יאָרק 1968 (ז' 462),
שיץ אַלפרעד -- פּיאַניסט, דיריגענט
און קאָמפּאָזיטאָר. געבוירן און געלערנט
מוזיק אין לעמבערג. געקומען קיין װאַר-
שע און איבערגענומען די מזיקאַלישע
לייטונג אין אָפּערעטע-טעאַטער ,78,15,
קאָמפּאָנירט מוזיק צו דער אָפּערעטע
;טאַנץ פון גליק" און שפּעטער, בשעת די
קאַמפן פון דער פּוילישער אַרמײ אין אי"
טאַליע, צום באַקאַנטן ליד ,טשערװאָנע
! י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
מאַקי פּאָד מאַנטע קאַסינאָ". נאָך דער
מלחמה געלעבט אין בראַזיל, איצט געפינט
ער זיך אין דייטשלאַנד,
זיינע לידער זענען געזונגען געװאָרן דורך
די באַקאַנטע זינגערס מערי דידור און
יעזשי אָלגערד,
שלאַסבערג מישאַ -- פּיאַניסט און אַ-
קאָמפּאַניאַטאָר. געלעבט אין ווילנע און
געלערנט מוזיק אין דאָרטיקן יידישע מו"
זיק-אינסטיטוט. געענדיקט דעם אינסטי-
טוט אין יאָר 1924 און געווען איינער פון
די אויסגעצייכנטע,
ער פלעגט נאָך, וי אַ שילער, אָפט אַרױס-
טרעטן מיט קאָנצערטן און געהאַט גרויסן
דערפאָלג,
אהרן סאַפּיר : דער יידישער מוזיק-אינסטי-
טוט אין ווילנע -- אַרטיקל אין , װאַכנשריפט
פאַר ליטעראַטור, קונסט און קולטור" פון 5טן
יולי 1924,
שלאָסבערג ראָמאַן -- פּיאַניסט און אַ-
קאָמפּאַניאַטאָר. זון פון יצחק. געלעבט
און געלערנט אין װאַרשעװער קאָנסער-
װאַטאָריע. געװוען קאָרעפּאָטיטאָר און
שטענדיקער באַגלייטער אין באַקאַנטן אין
װואַרשע רעװוי-טעאַטער עקװוי-פּראָ-קװאָ?.
ער האָט זיך געראַטעװעט אין רוסלאַנד
און געווען אין דער פּוילישער אַרמײ פון
גענ. אַנדערס,
געשטאָרבן אין יונגן עלטער.
שלײיכקאָרן סטעפאַן -- פידלער, װיאָ-
ליסט און דיריגענט פון קאַמער-אָרקעס-
טערס. געלעבט אין קראָקע און דאָרט גע-
ענדיקט די מלוכישע מוזיק-קאָנסערװאַ-
טאָריע. פון 1922 און ביזן אויסברוך פון
דער מלחמה איז ער געוען פּראָפּעסאָר
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פֿױלן
אין דער זעלביקער קאָנסערװאַטאָריע. האָט
אָנטײלגענומען אין אַ שטרייך-קװואַרטעט
און ער איז אויך געווען דיריגענט פון אַן
אַמאַטאָרישן קאַמער-אָרקעסטער. רעדאַ-
גירט אין קראָקע קאַנצערטןוועגוייזער
(שי140006110 ע1מ00ט26נם) אין וועלכן
ער האָט פאַרעפנטלעכט אַרטיקלען וועגן
דער אַנטװיקלונג פון אינסטרומענטן און
זייער ראָל אין אָרקעסטער.
אויפן פאָרשלאָג פון בראָניסלאַוו הובער-
מאַן געקומען קיין ארץ-ישׂראל און גע"
װאָרן מיטגליד פון פילהאַרמאָנישן אֶר-
קעסטער. זיך צוריקגעקערט קיין קראָקע.
שסא8זצן ,שש06:/0מ140 806214קנע
-140006100 21260006014 {;זי15) 1931
,(זיז 3, 6 10) 1982 .20.1 שיסאהזנם ,שש
שמולעוויטש עוגעניא -- פּיאַניסטין,
געבוירן און דערצויגן אין װאַרשע, גע-
לערנט ביי פּראָפּעסאָר לודוויק אורשטיין,
געשטאָרבן אין יונגן עלטער. איר לערער
איז אַזױ געטראָפן געװאָרן פון דעם אומ-
גליק, אַז ער האָט זיך מער נישט פאַר-
נומען מיט פּעדאַגאָגישער אַרבעט.
שניידער פּאַולינאַ -- פּיאַניסטין און
אַקאָמפּאַניאַטאָרין. געלעבט און געלערנט
אין קראָקע, אַבסאָלװענטין פון מוזיקשול
א"נ פון װו. זשעלענסקי, זי האָט געענדיקט
די פּיאַנאָ-קלאָס ביי דער פּראָפּעסאָרין
אָלגאַ סטאָלפּאָװאַ אין יאָר 1928,
זי פלעגט אַרױסטרעטן מיט פּיאַנאָירע-
טשיטאַלן און אויך װי אַקאָמפּאַניאַטאָרין
אויף קאָנצערטן פון זינגערס-סאָליסטן און
אינסטרומענטאַליסטן,
שעכטער לשאָן -- חזן און געזאַנג-
לערער. געלעבט אין קראָקע און געווען
399
חזן אין דאָרטיקן טעמפּל. ער איז געווען
טעטיק אין דער איידישער מוזיק-געזעל-
שאַפט? און האָט געפירט דעם געזאַנג-
קלאַס אין דער יידישער מוזיקשול,
האָטס געהאָלפן בויען יידיש מװיקאַליש
לעבן אין קראָקע.
;די שול און די חזנים-וועלט", װאַרשע יולי
7 ('' 24),
שעכטער פּערעלע -- זינגערין, מעצאָ-
סאָפּראַנאָ. געלעבט אין לעמבערג און גע-
זונגען אין טעמפּל--כאָר. שפּעטער האָט
זי געלערנט אין דער מלוכישער קאָנסער-
װאַטאָריע א"נ פון ק. שימאַנאָווסקי. זי
האָט זיך געראַטעװעט און נאָך דער מלח-
מה איז זי אַרױסגעטרעטן מיט קאָנצערטן
פון יידישן פאָלקסליד אין װאַרשע, לאָדזש
און שפּעטער אין אַנדערע לענדער,
געפינט זיך אין בוענאָס-איירעס,
שענקער מ. -- קאָמפּאָזיטאָר פון געטאָ-
לידער. אַן אָפּשטאַמיקער פון װאַרשע.
געשריבן לידער אין טרעבלינקע. זיינע
לידער : ,כ'שעם זיך" און ,שלאָף, מיין
קינד? זענען פון ה. לייוויק איבערגעגעבן
געװאָרן ש. קאַטשערגינסקין פאַר זיין בוך
פלידער פון די געטאָס און לאַגערף.
מ. שענקער איז אומגעקומען אין טרעב-
לינקע אין 1942,
ש. קאַטשערגינסקי : לידער פון די געטאָס
און לאַגערן (ז"ז 234--231).
שענקער פרעדעק -- פידלער, סאָליסט
און קאָנצערטמײיסטער. געבוירן און גע-
לערנט אין קראָקע. ממשיך געווען זיין
מוזיק-לערע אין ווין און שפּעטער צוריק-
געקומען קיין פּוילן. געראַטעװעט געװאָרן
בשעת דער מלחמה און געווען קאָנצערט-
200
מייסטער אין שטאָקהאָלם און אין יאָהאַ-
נעסבורג, דרום-אַפריקע,
געפינט זיך אין די פאַראייניקטע שטאַטן,
שער פרעד -- פּיאַניסט, קאָמפּאָזיטאָר
פון שלאַגערס. געלעבט אין װאַרשע און
געווען באַקאַנטער קאָמפּאָזיטאָר פון לייב*
טער מוזיק. געשריבן מוזיק צו טעקסטן
פון זענאָן פריװואַלד-װאַרדאַן,
פון די באַקאַנטסטע זיינע קאָמפּאָזיציעס
זענען געווען: דער סלאָװ-פאָקס !פּאָ-
װיעדז טילקאָ טאַק", טאַנגאָ עניע כצען
וויעדזשעטש" און ,טי בילאַש סנעם".
געפינט זיך אין אַמעריקע.
שערינג הענריק -- פידלער-װירטואָז,
פּעדאַגאָג. געבוירן און דערצויגן אין װאַר-
שע און ביי פינף יאָר אָנגעהויבן לערנען
מוזיק. לויט דער עצה פון בראָניסלאַו
הובערמאַן איז ער אין יאָר 1928 געפאָרן
לערנען ביי קאַראָל פלעש אין בערלין,
שפּעטער האָט ער נאָך געלערנט טעאָריע
און האַרמאַניע אין פּאַרין ביי נאַדיאַ
בולאַנזשע,
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
פון 1922 אָנערקענט וי איינער פון די
גרעסטע פידל-װירטואָזן, געהאָלפן אין
זיין קאַריערע האָט אים דאָס מייסטער-
שאַפטע אויספירן פון בעטהאָװענס פידל-
קאָנצערט, אָפּוס 61, רע-מאַזשאָר. די ער-
שטע אויספירונג פון דעם דאָזיקן קאָנ-
צערט, צוזאַמען מיטן אָרקעסטער פון דער
וואַרשעװער פילהאַרמאָניע, אונטער דער
דירעקציע פון ברונאָ װאַלטער, האָט אים
אַװעקגעשטעלט אין דער ריי פון די פידל-
װירטואָזן פון וועלט-פאַרנעם,
פון 1946 אין מעקסיקע, װוּ ער איז פּראָ-
פּעסאָר אין דער מוזיק-אַקאַדעמיע. ער
פאָרט אויך אָפט אַרױס אויף גאַסטראָלן
אין ישׂראל האָט ער שוין געשפּילט אַ סך
מאָל, װוי סאָליסט פון פילהאַרמאָנישן אָר-
קעסטער.
הענריק שערינג װוערט דורך דער מוויק-
קריטיק אין דער וועלט באַצײיכנט װוי דער
,פּרינץ פון בויגן".
שערמאַן יצחק -- זינגער, לירישער
טענאָר. אַ זון פון חזן פּנחס שערמאַן
געבוירן אין װאַרשע. געענדיקט אַ יידיש-
העברעישע גימנאַזיע און געלערנט מוזיק.
אַרױסגעטרעטן אויף קולטור-אָװונטן מיט
סאָלאָ-געזאַנג,
אָנטײלגענומען אין גרויסן קאָנצערט
לכבוד זיין פאָטער, בשעת וועלכן דירי-
גענט דוד איזנשטאַט האָט אויסגעפירט
מיט זיין כאָר די אַראַטאָריע ,וועלט-
באַשאַף* --- מעשׂה בראשית --- פון יוסף
היידן. יצחק שערמאַן האָט דעמאָלט גע-
זונגען איינע פון די הױפּטראָלעס.
,די חזנים-וועלט", װאַרשע יאַנ. 1925 (זי 18).
שערעשעווסקי איוא -- אָפּערע-זינגע-
רין. פאַר דער מלחמה געווען זינגערין אין
געשטאַלטן פון יידישע מוזיקער אין פּולן
דער װאַרשעװער אָפּערע. בשעת דער נאַ-
צי-אָקופּאַציע געווען אין געטאָ און אָנ-
טיילגענומען אין אָרגאַניזירטן קולטור-
לעבן.
זי האָט געהערט צו דער קאָנקורס-קאָ-
מיסיע, װאָס האָט זיך פאַרנומען מיט צו"
ציען יונגע טאַלאַנטן צו דער טעטיקייט
פון דער קולטור-אָרגאַניזאַציע. זי איז
על פּי נס געראַטעװעט געװאָרן,
יאָנאַס טורקאָו : אַזױ איז עס געװען (ז"ז
0, 243).
שפּאַצענקאַפּ רענע -- מוזיק-לערערין,
געלעבט אין װאַרשע. באַקאַנטע לערערין
פון ריטמיק און מוזיק. אַן אַבסאָלװענטין
פון דער באַקאַנטער באַלעטשול פון טאַ-
טיאַנאַ װיסאָצקי אין װאַרשע, האָט זי
זיך געווידמעט מיט גרויס ליבע און אי-
בערגעגעבנהייט דער מוזיקאַליש-ריטמי-
שער דערציונג פון יידישן קינד אין די
יידישע שולן אין װאַרשע.
אומגעקומען בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע.
רעד. ח. ש. קאַזשדאַן : לערער-יזכור-בוך פון
צישאָ-שולן אין פּױלן (ז' 432).
שפּאַק אַדאם (1895--1940) -- פּיאַניסט
און דיריגענט. פּעדאַגאָג. געלערנט אין
װואַרשע און אין בערלין. זיין ערשטן קאָנ-
צערט, װוי דיריגענט פון סימפאָנישן אָר-
קעסטער, האָט ער געגעבן אין װאַרשע-
ווער פילהאַרמאָניע אין יאָר 1918, שפּע-
טער איז ער אַװעק קיין אויסלאַנד און
איז געווען טעטיק אין שפּאַניע און אין
עסטרייך.
פון 1920 סטאַביל אין װאַרשע. געווען
פּראָפּעסאָר אין , מלוכישן אינסטיטוט פאַר
טעאַטער-קונסט", האָט געפירט צוזאַמען
מיטן באַקאַנטן רעזשיסער לעאָן שילער
201
אַ סעמינאַר פאַר אינסצעניזאַציע און איז
אויך געווען אַ מיטאַרבעטער פון פּוילישן
ראַדיאָ,
אַדאַם שפּאַק האָט אַ סך געשריבן איבער
טעאָרעטישע פּראָבלעמען פון מוזיק. זיין
פאַרעפנטלעכטע אַרבעט איבער דער
קונסט פון דיריגירן האָט אין יאָר 1924
אַרויסגערופן גרויסן אינטערעס.
ער איז דערמאָרדעט געװאָרן פון די נאַציס,
1,סעקנע : 4ץ13125202 /2669' 1,600
84 1 2128 שש 201806 שי עססס 1 7ש0130?
-02י0ז110956 806014ע1' ;(ז' 297) ט164עי
(ז 26) 9 זא ,1929 שם
שפּאָרן פּאַולינאַ -- פּיאַניסטין, סאָליס-
טין,. געלערנט אין װאַרשע און געווען פון
די בעסטע שילערינס פון פּראָפּ. אַלעק-
סאַנדער מיכאַלאָווסקי. נאָכן ענדיקן קאָנ-
סערװאַטאָריע איז זי געווען פון די סאַָ-
ליסטינס אין פּוילישן ראַדיאָ און פון פיל-
האַרמאָנישן אָרקעסטער. זי פלעגט אויך
אויפטרעטן מיט קאָנצערטן אין די גרע-
סערע שטעט פון לאַנד,
.1.3.1931 שמ064ס:11186 21268186 882
שפּילמאַן װלאַדיסלאַװ -- פּיאַניסט,
װירטואָז און אַקאָמפּאַניאַטאָר. געבוירן
אין סאָסנאָװוצע (סאָסנאָװיעץ). דער פאַ-
טער שמואל איז געווען אַ פידלער און די
מוטער -- אַ פּיאַנאָילערערין. ביי איר
האָט ער באַקומען זיין ערשטע לערע, גע-
שמט אַלס װוּנדערקינד און אין יונגן על-
טער קאַנצערטירט אין פּוױילן און אין
אויסלאַנד. שפּעטער געלערנט און געעג-
דיקט די מוזיק-אַקאַדעמיע אין בערלין.
בשעת דער מלחמה געווען אין װאַרשע,
זיך אויסבאַהאַלטן און געבליבן לעבן. גע-
פינט זיך אין פּױלן,
202
וו. שפּילמאַן פאַרנעמט אַ פאָדערשטע פּאָ-
זיציע אין דער פּוילישער מוזיק, און גע-
הער צו דער לייטונג פון פּױלישן ראַדיאָ,
יאָנאַס טורקאָו : אַזױ איזן עס געװען (ז"ז
9, 245).
6) 11658380 :130160102 .120 1010021
8שז111560 .1ת1:0 .6ע? .זזמ06 ...0840
-1418 ,1,002 ,8182824טט ,.2ת.14.2.ס קעז
110 1268186 2פהאג ;(זי 22) 1947 סע
{1.6.1930 -- {מ8טיסז?8
שפּילמאַן מענדל --- מוזיקער. דיריגענט,
געלעבט אין שטעטל מעזריטש און געווען
דיריגענט פון שטאָטישן בלאָז-אָרקעס-
טער. ער פלעגט אויך געבן לעקציעס פידל
און מאַנדאָלין און צו קאָנצערטן האָט ער
צוגעצויגן אַלע זיינט שילער,
שפּילמאַן ראובן (1865--1942) -- פיד"
לער און קאַפּעלמײסטער. געבוירן אין
אָסטראָווצע און געשטאַמט פון אַן אַלטער
מוזיקער-משפּחה. זיינע אַכט קינדער
און אייניקלעך האָבן זיך פאַרנומען מיט
מוזיק,
געלערנט אין מאָסקװע און נאָכן צוריק-
קומען קיין אָסטראָווצע געשמט אין דער
גאַנצער געגנט װי אַ װוּנדער-פידלער,
געגרינדעט אַ קאַפּעליע און אָפט גע-
שפּילט ביי רביים אויף שׂמחות און אין
פּריצישע הייזער אויף בעלער. האָט אויך
געגעבן לעקציעס פידל די קינדער פון
פּוילישע גראַפן און אַ דאַנק דעם געווען
אַ יוצא-ונכנס אין זייערע היימען,
האָט קיין מאָל נישט טועם געװוען אויף
קריסטלעכע שׂמחות און פלעגט זיך נוהג
זיין אַװועקשטעלן און דאַװונען ווען עס איז
גצקומען די צייט פאַר דעם,
די גאַנצע געגנט האָט געהערט צו די
כראַביעס װיעלאָפּאָלסקי, און אַ מאָל,
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
בשעת אַ גוטער שטימונג, האָבן זיי פאַר-
קויפט אַ שטיק פאָרשטאָט ראובעלען. און
אַזױ האָט דאָס ערשטע הוז, װאָס איז
אויפגעשטעלט געװאָרן אויף דער אַזױ
גערופענער ,אַלעיאַ?,. געהערט צו ראו-
בעלע שפּילמאַן.
דאָס הויז פון די שפּילמאַנס איז שטענדיק
געווען פול מיט מוזיק. יידן און קריסטן
האָבן געברענגט זייערע קינדער צו ראו-
בעלען, ער זאָל זאָגן זיין מיינונג וועגן
זייערע פעיקייטן. די בעסטע זענען גע-
בליבן זיינע שילער. מאַסן מענטשן פלעגן
אין זומערדיקע פאַרנאַכטן שטיין אונטער
די פענצטער און הערן די קאָנצערטן
װאָס האָבן זיך געטראָגן פון זיין הויז,
ראובן שפּילמאַן איז געווען אַ ייד אַ הדרת-
פּנים, די גאַנצע משפּחה האָט אים אַרומ-
גערינגלט מיט ליבע און דרך-ארץ און
אַלע אין שטאָט האָבן אים רעספּעקטירט,
ער איז געווען א גביר און געטאָן יידן
טובות.
5
ראובן שפּילמאַן איז געווען אַ פידלער
מיט אַ װוּנדערבאַר לירישן טאָן און גוטער
טעכניק, פּונקט, װי ער האָט אָפּגעהיטן
דאָס דאַװנען, אַזױ האָט ער אויך יעדן
טאָג אָפּגעהיטן די שעהען פון איבן און
לערנען. ער האָט שטענדיק געהאַט איג-
טערעס פאַרן נייעם אין דער מוזיק און
ליב געהאַט הערן אַנדערע שפּילן. פלעגט
אויך אַראַנזשירן קאָמפּאָזיציעס פאַר זיין
אַרקעסטער און זיי צעשריבן פאַר אַלע
אינסטרומענטן,
זיינע פיר זין, װאָס זענען זיך צעפאָרן
איבער דער ועלט, זענען געבליבן פּראָ-
פעסיאַנעלע מוזיקערס.
ער איז אומגעקומען אין טרעבלינקע אין
יאָר 1942,
ראובן שפּילמאַן און זיין זון אליעזר (ביי דער פּיאַנאָ) מיט זיינע פיר אייניקלעך ראָזענבערג.
פון רעכטס: מאָטל -- פּערקוסיסט, אליעזר -- טשעליסט, שמואל -- פלעטיסט און יהודה -- פידלער (דער איינציקער ביים לעבן געבליבענער).
204
שפּילמאַן שמואל --- פידלער און מוזיק-
לערער. געבוירן אין אָסטראָװצע, אַ יינ-
גערער ברודער פון ראובן. פאָטער פון
באַקאַנטן פּיאַניסט װלאַדיסלאַוו. געלערנט
מוזיק ביים פאָטער און שפּעטער, צואַ-
מען מיטן ברודער ראובן, אין מאָסקװע.
זיך איבערגעטראָגן קיין סאָסנאָווצע און
דאָרט אַנטװיקלט אַ ברייט-פאַרצווייגטע
מוזיק-טעטיקייט. זיין פרוי איז געווען אַ
פּיאַנאָדלערערין, אַזױ, אַז זייער היים איז
פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַ מוזיקשול,
צווישן זייערע שילער איז אויך געווען
דער שפּעטער באַרימט געװאָרענער זינגער
יאַן קעפּוראַ.
בשעת דער נאַצי-אָקופּאַציע האָט זיך
שמואל שפּילמאַן געפונען אין װאַרשעװער
געטאָ און איז דאָרט אומגעקומען צזאַ-
מען מיט אַלע אַנדערע יידן.
שפּערבער כרוך -- דיריגענט פון כאָרן,
געזאַנג-לערער. געווען דיריגענט פון כאָר
אין דער קופּער-שול אין קראָקע. מיט-
געאַרבעט מיטן באַרימטן חזן לייזערקע
קרעמעניצער (אליעזר גאָלדבערג). ברוך
שפּערבער איז אויך געווען לערער פון
געזאַנג אין דער יידישער גימנאַזיע און
האָט געפירט אַ מענער-כאָר ;הזמיר".
צו דער קאָראָנאַציע פון ענגלישן קעניג
דזשאָרדזש דעם פינפטן האָט ער צוגע-
שיקט צו אַ קאָנקורס-קאָמיסיע אַן אָריגי-
נעלע קאָמפּאָזיציע, װאָס איז אויסגעפירט
געװאָרן אין לאָנדאָן. אויף די אָפיציעלע
פייערונגען האָט די שאַפונג נישט געקענט
אויסגעפירט וערן, ווייל ער איז נישט
געווען קיין ענגלישער בירגער, אָבער
פּרעמירט איז ער געװאָרן
,די חזנים-ווצלטי, װואַרשע, דעצעמבער 1932
(זי 27) ; ,די שול און די חזנים-וועלט", װאַר-
י; פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
שע 1928 (ז' 21) ; ספר קראקא, הוצאת מוסד
הרב קוק, ירושלים (ו' 348),
שפּערבער הענריק -- סאַקסאָפאָניסט,
דזשאַזימוזיקער. געשטאַמט פון קראָקע.
עלטערער ברודער פון סטאַניסלאַוו. צוזאַ-
מען מיטן ברודער געגרינדעט אַ דזשאַז-
אַנסאַמבל אונטער נאָמען: 117ס1 יד"
פֿעסם" ער אַליין האָט געשפּילט סאַקסאָפאָן
און אַרױסגערופן באַװוּנדערונג ביי די
צוהערער.
;( זי 104) 2226 8461טרעס0) :128601111811 .1
שפּערבער סטאַניסלאַװו -- פידלער און
זינגער. דזשאַזימוזיקער. געשטאַמט פון
קראָקע. צוזאַמען מיט זיין ברודער הענ-
ריק געגרינדעט אַ דזשאַזיאַנסאַמבל אונ-
טערן נאָמען: "פעסם ענוס. סמי", וועל-
כער איז געווען פון די בעסטע אין פּולן,
ער אַלײן האָט געשפּילט פידל און גע"
זונגען קופּלעטן,
,{ זי 104) 1822 8461טיץס0ס :826118811 .1
שקליאַר זיגמונט --- לערער פון געזאַנג.
פידלער. געשטאַמט פון שטעטל זשוראָמין,
ביי שערפּץ. געלערנט אין װאַרשע אין
יידישן מלוכישן סעמינאַר פאַר רעליגיע-
לערערס אויף גענשע-גאַס. מוזיק געלערנט
ביי אברהם דאַװידאָװיטש.
געאַרבעט אין ווילנע אין פּוילישע שולן
וי לערער פון געזאַנג. בשעת דער מלחמה
געווען אין װאַרשע און אָנגעפירט מיט
קינדערכאָרן,
געווען פון די טעטיקע טוערס פון דער
יידישער קולטור-אָרגאַניזאַציע אין װאַר-
שעווער געטאָ,
יאַגאַס טורקאָװ : אַזױ איז עס געוען (ז"ז
0 204, 228, 243). - '
405
זוכצעטל פון פּערזאַנען, װאָס פיגורירן אינעם בוך.
אֲגוז לייב -- 245
אַגעמאַן לאה -- 245
אַגעמאַן משה -- 245
אָגראָדניק קלמן -- 245
אַדלער גװידאָן -- 312, 368
אַדלער יוליוס (יוליוש) == 49, 54, 257
אַדענאַוער קאַנראַד -- 141
אַוסטערליץ קאַראָל -- 245, 246, 333
אונגאַר אימרע --- 27
אוער לעאָפּאָלד --- 338, 356, 267
אורשטיין לודוויק -- 246, 294, 339
אַזימינסקי יוזעף --- 212, 256
אחרון יוסף -- 20, 21, 8
איגדאַל עלזאַ -- 246
אידעלסאָן א. צ. -- 210, 211
איזראַעלס מרים == 202
אייגער װלאַדיסלאַװו --- 246
איידעלסאָן יוסף -- 247
אײיזנשטאַט דוד -- 25, 42-231, 45, 123, 166,
2, 240, 285, 2325, 343, 372, 373, 374, 400
אײיזנשטאַט מאַריסיאַ (מרים) -- 42, 48-43,
4, 303, 379
אײינהאָרן דוד -- 82, 213
איסערלעס משה (רמ"א) -- 82
אַלאַביעװו אַלעקסאַנדער -- 96
אָלגערד יעזשי -- 398
אַלטענבערג מאַריאַן -- 247
אַלטערמאַן הלל -- 247
אליעזר בן-יהודה -- 23
אַלמאַן שמואל -- 313 .
אָלקעניצקי אוּמאַ -- 2318
אמתי מרדכי -- 117
אַנדעדס װלאַדיסלאַװ, גענעראַל -- 246, 254,
4 266, 296, 317, 324, 328, 340, 359,
2, 398
אַנהאַלט פּאַװעל -- 248
אַניעל יוֹ. -- 203
אַנסערמע ערנעסט -- 276
אַנסקי שלמה ז. -- 36, 54, 68, 69, 78, 210,
1, 213
אָסטראַָװיעצקי פייוול -- 248
אָסער אַנֹנאַ -- 248
אָפּאַטאָווסקי פייוול --- 282
אָפּאַטאָשו יוסף -- 382
אַפּטע הענריק, ד"ר -- 248
אַפּטער עקיבא -- 223
אָפּיענסקי הענריק -- 225
אַפּעסקין לייב -= 125
אפרת גרשון -- 13
אַראַנאָװישש דן -- 13, 249
אַראַנאָװיטש זיגמונט -- 249
אַראָנסאָן כיל --- 202
אָרלאָף:מאָשקאָוויטש איזידאָר -- 250
אַרלאָף:נשרי ישראל -- 250
אָרליוק שמעון -= 203, 250
אַרמאַרניק איליא -- 145
אַרמסטראָנג לויס -- 71
אַרנאָלדיהערשטײן רוזשאַ, ד"ר -- 248, 251,
2, 2321
אַרצישעװוסקי טעאַ -- 202
אֵשׁ שלום -- 218
אַשענדאַרף ישראל -- 117
200
באַגאָן בער --- 251, 253, 276, 202, 310
באָדאַ עוּגעניוש --- 255
באָדענשטיין אַדאַש -- 251
באַדענשטײין חיים --- 252
באָדענשטיין סטאַניסלאַוו == 251, 252
באַומינגער-באַנעט מרים -- 252
באַוער מאַרעק, ד"ר -= 252
באַטיסטיני מאַטעיאָ -- 164
באַך יאַהאַןזסעבאַסטיאַן -- 149, 207, 311
באַלאַבאַן מאיר-שמואל, ד"ר -- ג122, 242
באָלדען בוּדדי == 72
באָס שלום -- 253
באָסקאָװיטש אַלעקסאַנדער -- 23
באַקמאַן יצחק == 253
באַקמאַן שמעון --- 253
באָקסער זיגמונט --- 355
באַר מאַריאַ (מרים) -- 253, 254
באָראָדין אַלעקסאַנדער -- 123
באָרוויטש מיכאל -- 111
באָרוכאָװויטש אליעזר -- 33, 346
באָרוכאָוויטש יוסף -- 32
באָרונסקי לעאָן -- 255
באַרט הענריק -- 201, 284
באַרמאַס איסאַי -- 193
באַרנשטײן --- 237, 228
באָרענשטיין צבי --- 255
באַרצעװיטש סטאַניסלאַו -- 12, 269, 316,
0, 350
באַרקין אברהם -- 132
בולאַנזשע נאַדיאַ -- 400
בוסעל אליחו --- 255
בוצקעוויטש זאָפיאַ -- 220
בוש אַדאָלף -- 142
בוש פריץ -- 142
בזשעזשינסקי פראַנצישעק -- 192
ביאַליק חיים נחמן -- 22, 68, 130, 157, 192,
0, 219, 2321, 335
ביאַלאָסטאָצקי זיגמונט -- 255
בידערמאַן ישראל, ד"ר -- 13
ביזע זשאָרוש --- 156, 287
ביי אַדעלאַ -- 256
בייגעלמאַן אברהם -- 50, 256
בייגעלמאַן דוד -- 26, 49--59, 257, 282
בייגעלמאַן חיים -- 50, 53, 256
בייגעלמאַן חנן == 50, 256
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
בייגעלמאַן יצחק -- 52
בייגעלמאַן שלמה -- 50, 257
בייגעלמאַן שמעון -- 49, 51, 256, 257
ביליג אַדאָלף, ד"ר --- 257
ביעלענקי אָװסעי, ד"ר -- 283
ביערנאַצקי מ. -- 381
ביק משה --- 187
בירנבאַום אברהם-בער -- 152, 153, 210, 237,
7, 258, 327
בירנבאַום זדזשיסלאַװו --- 258, 259, 221
בירנבאָום עדװואַרד -- 67
בלאָך ערנעסט -- 20, 21
בלאַשטשיק לעאָן-טאַדעאוש == 225
בלומענפעלד דיאַנאַ -- 110, 259, 263
בלעכאַראָוויטש אברהם -- 239
בלעכער מ. -- 99
בן-חיים פּאַוּל -- 23
בזדעמי יעקב -- 342
בעטהאָווען לודוויג -- 138, 149, 153, 181, 184,
1 232, 279, 356, 358, 2366, 400
בעלישם-טוב -- 160, 161
בעלזאַצקי דוד -- 260
בעלזאַצקי יעזשי -= 260
בעלזאַצקי סטאַניסלאַוו == 260
בעם טשעסלאַװו -- 260
בעניאַקאָווסקאַ דינה -- 177, 260
בענסמאַן י. -- 25
בעקער װאָלף -- 261
בעראַנזשע פּיער-זשאַן == 96
בערגעלסאָן דוד --- 203, 272
בערדיאַיעוו װאַלעריאַן =- 35, 40, 245, 269,
4, 219, 283, 286, 328, 248, 390, 392
בערטאַנאָוו יהושע --- 17
בערליאָז העקטאָר == 206
בערלין אירווינג -- 74
בערמאַן יעקב --- 129, 261, 3123, 346
בערמאַן מישאַ -- 261
בערנשטיין אביאסף -- 23
בערנשטיין אברהםימשה -- 39, 10-60, 167,
2, 230, 251, 277, 302, 371
בערנשטיין לעאָנאַרד -= 21
בערנשטיין מ. -- 63
בערעזאָווסקי פייוול == 261, 262
בערעזאָווסקי שאול -- 262, 263
בערקאָוויטש א. ד. --- 68
זוכצעטל פון פּערזאָנען
בערקמאַן בערנאַרד -- 263
בראָדערזאָן משׂה -- 51, 55, 90, 202, 2023,
3, 221, 2233, 383, 388
בראַמס יאָהאַנעס -- 128, 139, 140, 149
בראון פּאַולינאַ -- 263
בראַנדשטעטער, ד"ר -- 180
בראַנדשטעטער מרדכי-דוד --- 180
בראַניעווסקי װלאַדיסלאַװו --- 298
בראָס אירענאַ --- 263
ברוידא כתריאל -- 263, 284
ברוידא מרדכי-זאב, ד"ר -- 247
ברוינער יצחק -- 202
ברוך מאַקס -- 78
ברוקנער אנטאָן -- 129
ברי עמיל -- 264
בריאַן אַריסטיד -- 141
ברײיטהאַופּט --- 284
ברייטמאַן עליאַש -- 145
ברין מאַקס -- 94
ברעסלאַוּער עמיל -- 258
גאָדאָווסקי לעאָפּאָלד --- 172
גאַװראָנסקי װאָיטשעך -- 205
גאָטלאָבער א. ב. -- 241
גאָטליב זדזשיסלאַוו -- 264
גאַל האַנס, ד"ר -- 192
גאָלאַמב צבייניסן -- 161
גאָלד אַדאַם --- 265
גאָלד אַרטור --- 71, 229, 265, 250
גאָלד הענריק -- 28, 14-11, 246, 265, 309,
4 240
גאָלד מיכאל -- 71, 265
גאָלדבלום אַרטור --- 265
גאָלדבערג, פּיאַנאַדלערער -- 336
גאָלדבערג פיליפ --- 265
גאָלדבערג שמעון -- 266
גאָלדבערגער הענריק -- 266
גאָלדמאַן יעקב --- 266
גאָלדמאַרק ראובן -- 143
גאָלדפאַדען אברהם -- 26, 56, 124, 194, 203,
8, 221
גאַלדשטײן יוזעף -- 266
גאָלדשטײן יעקב -- 132, 267
גאַלפּערין יאַשאַ -- 221
207
גאָנשאָראָויטש יאַן -= 299, 368
גאָראָדענטשיק ב. --- 307
גאָראָכאָוו ידידיה -- 23
גאָרדאָן יעקב -- 291
גאָרנאָווסקי יאַן -- 267
גוזיק אַננאַ -- 263
גוטווערק משׂה -- 267
גוטמאַן קאַראָל -- 267
גונאָ שאַרל-פראַנסואַ -- 222, 287
גוּרסקאַ סטעפציאַ --- 255
גימפּעל אַדאָלף -- 15, 16, 77, 18, 267, 322
גימפּעל בראָניסלאַוו -- 80-75, 268, 294
גימפּעל יאַקוב (קובאַ) -- 76, 80, 268
גימפּעל יעקב-בער -- 75
גימפּעל קאַראָל -- 15, 76, 18, 79, 80, 268
גינזבורג אריה (אַלפרעד) -- 268, 269
גינזבורג אשר (אחד"העם) -- 62, 120
גינזבורג ברוך (באָלעסלאַו) -- 269
גינזבורג גזשעגאָזש -- 269
גינזבורג דב (בראָניסלאַװ) -- 269, 210, 271,
202
גינזבורג דוד, באַראַן -- 356
גינזבורג פּסח (פּאַװעל) -- 268, 269, 270, 311
גינזכורג שאול -- 210
גיסער פ, --- 272
גירגוסקי משה -- 355
גירשאַויטש טאַמאַראַ--174, 177, 272, 318, 263
גירשאַָװיטש משה, ד"ר -- 272
גלאַזונאָוו אַלעקסאַנדער -= 72
גלאַטשטײן יוסף-שלמה -- 82, 272
גלאַטשטײן יעקב, דיריגענט -- 25, 272,89-81
גלאַטשטײן יעקב, דיכטער == 82, 272
גלאַטשטײן משה -- 272
גלאַטשטײן ישׂראל -- 95-590
גלאַנץ יואל -- 24
גלאַסבערג שמעון -- 273
גלוק אַלמאַ -- 169
גלעזער חנן -- 273
גנעסין מיכאל -- 20, 253
געבירטיג מרדכי -- 23, 28, 118-96, 285
געבעלס יאָזעף -- 142
געטע װאָלפגאַנג -- 34
געלבאַרט ישראל יהושע -- 213, 274
געלבאַרט מיכל -- 22, 86, 92, 273
געלברון אַרטור -- 274
1208
געלערנטער קאַזימיעזש -- 274
געראָוויטש אליעזר -- 61
גערוויץ הענריק --- 145
גערט יעזשי --- 275
גערטל מעכל -- 215
געריק הערבערט, ד"ר -- 19, 149
גערשווין זשאָרזש -- 21, גך
גערשט י. ל. -- 330
גערשטיין יעקב--25, 43, 69, 127-119, 213, 307
גערשטענקאָרן י. --- 275
געשפּאַס העלענאַ -- 241
גראָבער חיהלע -- 98
גראַדע חיים -- 204
גרושטשינסקי סטאַניסלאַוו -- 233, 290
גרינבאַל מלך-שמעון -= 275
גרינבערג לוֹיס -- 21
גרעטשאַנינאָוו אַלעקסאַנדער -- 51, 253
גשורי מ. ש. -- 13
דאָבזשיניעץ א. --- 276
דאָבזשיניעץ סטאַניסלאַוו -- 216
דאַװידאָװויטש אברהם-צבי -- 136-128, 222,
5, /267, 216, 292, 214, 404
דאַװידאָװויטש-ליכטערמאַן סאַניאַ -- 276, 292,
24
דאַטינער הערמאַן, ד"ר -- 28, 276
דאַטינער לעאָן -- 223, 215, 277
דאָלזשיצקי אַדאַם -- 35, 27, 215, 229, 256
דאָליצקאַ הילדאַ --- 277
דאַליצקי מנחם-מענדל -- 64, 68
דאַמראָש װאַלטער -- 143
דאַנציגערקאָרן (רון) משׂה -- 130, 228, 229
דאַרגאָמיזשסקי אַלעקסאַ;דער -- 123
דאַרגוזשאַנסקי משה -- 217, 277, 278
דאָרעמבוס נחמן -- 218
דוביסקאַ העלענאַ -- 331, 258
דובנאָוו שמעון -- 211
דובקאָווסקי דאָרא -- 279
דוד המלך -- 20
דודזשינסקי --- 273
דװאָזשאַק אַנטאַנין =- 279
דװאָרזשעצקי מאַרק, ד"ר -- 177, 287, 218
דורמאַשקין װאָלף -- 247, 280, 2318, 392
דורמאַשקין עקיבא --- 279, 280
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
דזשאָנסאָן אַלל -- 71
דזשאָרזש דער פינפטער --= 404
דזשיגאַן שמעון -- 204, 263, 391
דזשעוויעצקי זביגניעוו -- 44, 283
דיאַגילעוו סערגיי --- 358
דיאַמאַנט אַלאַ -- 52, 53, 281
דיגאַס איגנאַצי -- 232, 290
דידור מערי -- 398
דיזענגאָף מאיר -- 221
דייטלבוים משה -- 281
דינעזאָן יעקב -- 213
דעגנער עלען -- 218
דראָבנער מיעטשיסלאַו -- 281
דרייזער טעאָדאָר -- 203
האַבער לעאָפּאָלד -- 281
האַלבער קובא -- 281
האַליצקי יוליאַן -- 71
האַללער טינקאַ -- 281
האָלענדער גוסטאַװו -- 315
האַלפּערן מאַקסימיליאַן -- 282
האָלצמאַן לודוויג -- 282, 350
האַמערמאַן ישראל -- 282, 284
האַנסליק עדװואַרד -- 139
האָנעגער אַרטור -=- 73, 353
האָפּמאַן געניאַ -- 111
האַפמאַן האַנקאַ -- 111, 284, 285, 299
האָפּמאַן טאָביאַש-שמעון -- 284
האָפּמאַן יאַן -- 111, 254, 285, 299
האָפּמאַן יהודה (יוליוש) -- 109, 111, 112, 284,
285
האָפּמאַן יוֹליאַ -- 111, 112, 285
האַפמאַן מיעטשיסלאַװו (מיעטעק) -- 111, 285
האָפּמאַן פּאַועל --- 287
האָפמאַן שלמה, ד"ר -- 13, 285-284
האָפמעקלער ליאַליע -- 287
האַפּשטײן דוד -- 86
האַק דוד -- 287
האַק שמואל == 287
האָראָרװיץ װלאַדימיר -=- 216
האָראָװיץ מאַרצעלי -- 287
האַרטמאַן לודוויג --- 127
האַריס חיים, ד"ר -- 167
האַרריס אַלבערט -- 288
האַרריס מיעטשיסלאַװו -- 288
זוכצעטל פון פּערזאָנען
הובאַי יענע -- 276
הובערמאַן בראָניסלאַו -- 21, 28, 71, 18,
7, 161, 190, 252, 254, 269, 210,
5, 329, |331, ג332, 382, 395, 396, 400,
הובערמאַן יעקב -- 137
הובערמאַן סטאַניסלאַװו (סטאַך) -- 127
הוגאָ װיקטאָר --- 194
הוּט אברהם -- 346
הורוויץ מ. -- 220
היבנעווער משה'לע -- 240
היטלער אַדאָלף -- 142, 266, 280
היידן גיזי -- 342
היידן יאָזעף -- 204, 400
היילמאַן יצחק --- 288, 289, 309
היימאַן זיגמונט --- 289, 259
היינע היינריך -- 24
הייערמאַן ע. --- 98
הילטשער -- 52
הילכער -- 328
הינדעמיט פּאַוּל -- 253
הירשביין פּרץ -- 230
הירשין אליהו -- 124, 162, 289
הירשענבערג שמואל -- 81
הירשפעלד יעקב -- 28, 289, 290, 226
הלוי זשאַק-פראַנסוא -- 387
העללער הענריק --- 328
העללער לעאָן -- 290
העלמאַן א. -- 155
הענדעל אידאַ -- 290, 281
הענדעל געאָרג-פרידריך -- 123, 184, 221,
2, 361
העפטמאַן יוסף -- 137
הערמאַן דוד -- 54, 55, 195, 202, 224
הערמעלין אַרטור -- 291
הערעמלין נתן, ד"ר -- 291
הערער זישע --- 291, 354
הערצל טעאָדאָר, ד"ר -- 68, 120, 121, 168,
29
הערשמאַן מרדכי -- 69, 165, 172, 291, 292, 2371
הערשמאַן שלמה -- 292
וואַגהאַלטער איגנאַצי --- 292
װאַגהאַלטער הענריק --- 293
װאַגהאַלטער יוזעף --- 293.
209
װאַגנער ריכאַרד -- 202, 247
וואַוועלבערג -- 227
װאָלאָוװוסקי חיים -- 293
װאָלבערגער דוד -- 293
װאַלדטויפעל עמיל --- 72
װאַלטער (שלעזינגער) ברונאָ --- 353, 400
װואַלטער עדװאַרדאַ -- 354
װאָלמאַן א. -- 52, 56
װאָלמאַן האַלינקאַ --- 293
װאָלף יוסף -- 111
װאָלף-יאַסני א. --- 289
װאָלפזאָן יוליוש -- 340
װאָלפסטאַל בראָניסלאַװו -- 260
װאָלפסטאַל חנא --- 293, 294, 380
װאָלפסטאַל מאוריצי --- 268, 294, 354, 392
װאָלקאַוויטש הערש -- 32
װאָלקאָװויסקי אַלעקסאַנדער -- 177, 294
װאַנד מיכאַלינאַ -- 294
װאַסערמאַן י -- 204
װאַסערצוג זלמן -- 13
װאַסערצוג חיים -- 371
װאַפּניאַרסקי יעקב -- 274
װאַקסמאַן יעקב -- 218, 269
װאַרהאַפטיק ערנעסט -- 295
װאַרלאַמאָוו אַלעקסאַנדער == 96
װאַרס (װאַרשאַווסקי) הענריק -- 206, 264,
5, 2308, 380, 282
װאַרשאַװוסקי מאַרק -- 97
װיגדאָראָוויטש -- 269
װיוואַלדי אַנטאָניאָ -- 196
וויזון אָלגאַ -- 296
װיטאַלי דזשאַװאַני באַטיסטאַ == 78
װיטקאָווסקי בנימין -- 296
ווייז סטעפאַן, ד"ר == 169
ווייכערט מיכאל, ד"ר -- 203, 206, 391
ווייל קורט -- 21, 73
וויינבערג משה -- 296
וויינבערג שמואל -- 296, 297, 328
וויינבערגער יוליוש --- 297
װויינגאַרטען יעקב -- 298
װויינטראַוב ל. -- 152
וויינער לאַזאַר == 22, 123
וויינער שלמה-אליעזר (לעאָן) -- 13, 269, 298,
274
װיינערמאַן ב. -- 86
210
ייײינראָט סאַם -- 299
ווייס -- 318
ווייסמאַן-הובלער נאַטאַליאַ -- 299
ווייסמאַן יאַקוּב --- 299
ווייסנבערג איגנאַצי --- 299
ווייסענבערג י. מ. -- 82, 213
ווייסער יהושע -- 167
װײיסקאָפּ יעקב -- 299, 268
װײיסקאָפּ לודוויק -- 200
ווייץ קלמן -- 300
ווייצמאַן חיים, ד"ר -- 146
ווילנער בעל-בית'ל (לעװוינסאַןיסטראַשונסקי
יואל דוד) -- 172, 371
ווילעזשינסקי אַדאַם == 292
װילקאָמירסקי קאַזשימיעזש -- 272
װינאָגראַדאָוו יוסף -- 69, 172
וויניעצקי יאַקוב --- 2328, 288
װויסאָצקי טאַטיאַנאַ -- 401
וויסדינד מ. --- 307
װויעלאָפּאָלסקי, כראַביע -- 402
װיעניאַווסקי אַדאַם -- 281
װיעניאַווסקי הענריק -- 18, 231, 299, 256
װויערניק אַדאַם -- 200
װוערניק עוואַ -- 301
װולאַסט הענריק -- 265
וועבער קאַרל -- 96
וועדעקינד -- 218
ווענגזשין -- 290
ווענזשיק -- 374
וועסבי איוואָ --- 201
וועקסלער מישאַ -- 301
ווערטהיים העלענאַ --- 302
ווצרטהיים יוליש-עדװאַרד --- 301, 275
ווערדי דזשוזעפּע -= 156, 279, 387
זאַלודקאָווסקי אליהו -- 34, 168, 169, 261,
2, 371
זאַלודקאָווסקי נח (לידער) -- 129, 302, 303,
313
זאַמאָיסקי, גראַף -- 129
זאַנדבערג -- 51, 91, 92
זאַנדבערג חיים-דוד --- 158
זאַנדבערג ישעיה --- 289
זאַנדבערג רות -- 303
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
זאַקהיים י. -- 303
זאַקס יצחק -- 25, 159-150, 179, 281, 300,
0, 389
זאַקס קורט -- 200
זאַקס שלמה -- 151
זולצער סאַלאָמאָן -- 35, 62, 246
זוסמאַן איציקל -- 210
זיגלער גאָטפריד --- 348
זיידל דוד --- 203, 277
זיידל ראַָװנער (מאַרגאָוסקי) --- 35, 209, 291,
26
זיײידערמאַן דוד -- 303
זיײידערמאַן מאַקס -- 310
זילבערבערג -- 328
זילבערבערג ה., אַדװו -- 28
זילבערטס זיינוול -- 184, 304
זילבערמאַן משה -- 172
זינגער אַדאַם -- 204
זיסקינד משה -- 304
זיסקינד פון טרימבערג -- 96
זעליגפעלד זימרה -- 69, 212, 233, 204, 305
231
זעלמאַן לעאָן -- 26, 205, 306
זשאַבאָטינסקי זאב -- 210
זשאַרניצקי -- 262
זשיטלאָװוסקי חיים, ד"ר -- 124
זשעלענסקי װולאַדיסלאַוו -- 123
זשעזשינסקי הערמאַן -- 13
חסיד יוסף --- 377
חפץ װולאַדימיר --- 22
חפץ יאַשאַ -- 172, 174, 320, 228
סאָוב ישראל (מאָדזשיצער רבי) -- 161
טאַוב שאול ידידיה אלעזר (מאָדזשיצער רבי)
-- 28, 160--163, 206
טאַוּבער מאיר, ד"ר -- 132
טאָטענבערג ראָמאַן -- 206, 281
טאָם הענריק -- 206
טאָמסאָן צעזאַר --- 364
טאַנצמאַן אַלעקסאַנדער -- 306
טאָסקאַניני אַרטוראַ -- 142
טאַפט סטאַניסלאַװו -- 307
זוכצעטל פון פּערזאָנען
טאַרבאָ זשאַק --- 282
טאַרטאַקאָװער אריה, ד"ר --- 179
טויב יצחק-אייזיק (קאַליווער רבי) -- 160
טויבנהויז --- 177
טורבאָװויטש לייב -- 125
טורקאָוו זיגמונט -- 76, 80, 194, 218, 220,
1, 2317, 341, 342, 391
טורקאָוו יאָנאַס -- 43, 52, 80, 110, 170, 242,
9, 2303, 364
טורקאָוו-גרודבערג יצחק = 54, 80
טוּרש מיעטשיסלאַװו -- 307
טייטלבוים עליע -- 124, 307, 308
טיליאַ באָלעסלאַװו -- 215
טראָפּפּע יוסף --- 208
טראָצקאַ זאָיאַ --- 308
טראַקינסקי חיהלע --- 308
טרופּיאנסקי יענקל -- 308
טרונק י. י. -- 213
טרעטיאַקאָװו א. --- 203
טשייקאָווסקי פּיאָטר -=- 123, 2179, 356
טשערניכאָווסקי שאול --- 68
יאָאַכים יוסף -- 138, 129, 140, 141, 2384
יאָאַכימאָװיטש י. == 52, 58
יאַדאַסזאָן שלמה --- 258
יאַדלאָווקער הערמאַן -- 259
יאַזשעמבסקי יוזעף -- 282
יאַכימעצקי זדזשיסלאַװו -- 252
יאַנאָװסקי חייקל --- 184, 257
יאַנאָווסקי שׂ. -- 52, 56
יאַסטזשעמבסקי יוזעף -- 309, 227
יאָסעלזאָן טאַדעאוש -- 309
יאָסקאָװויטש אברהם-איסר --- 209
יאָפּע גרשון -- 309
יאָפּע מיראָן -- 309
יהואש --- 68
יהודה הלוי -- 198, 230
יודיצקי -- 246
יונגװיץ-יאַנג בועז --- 98
יוראַנדאָט יעזשי -- 201
יחזקאל קאָזמירער -- 161
יעדװאַבניק דוד, ד"ר -- 174, 309
יעדליצקי ערנעסט -- 209
יעלענסקי הירש -- 209
211
יעקאָבי פרידעריק -- 21
ישו הנוצרי -- 207
כאַנין נ. -- 117
כאַנעס מוליע -- 310
כהן יעקב -- 68, 120
כהנה רבקה -- 246
כייקין שמשון -- 310
כלאָדניעוויטש (חלד) יוסף -- 155, 156, 157
כץ אברהם -- 145
כץ אַלבערט -- 310
כץ י. -- 310
כץ מרדכי (מאַרקאָס) -- 310
כץ פּאָליע --- 311
כץ רענאַטאַ -- 311
לאַבושינסקי יוזעף -- 311
לאַוורי מאַרק -=- 23
לאַופער א. -- 117
לאָטטאַ איזידאָר --- 138
לאַלאָ װויקטאָר -- 227
לאַלעװיטש יעזשׂי --- 250, 324
לאַמפּעל לאָטהאַר == 311
לאַנדאַו העלענאַ, ד"ר -- 312
לאַנדאַו לייב, ד"ר יורי -- 2312
לאַנדאַו סטאַניסלאַװו -- 312
לאַפּין שמואל, ד"ר -- 13
לאָפּע דע װעגאַ -- 391
לאַקס לעאַנאָראַ -- 185
לובאַצקי ברוך -- 125
לוואָוויטש בערעלע -- 212
לוי יצחק בערדיטשעווער -- 160
לונסקי חייקל -- 69
לוסט איזאַק, ד"ר -- 212, 313
לוריאַ יצחק (אר"י הקדוש) -- 40
לוריאַ שלמה (מהרש"ל) -- 82
ליאָוו לעאָ -- 22, 24, 167, 168, 169, 172, 184,
3, 2286, 261, 285, 292, 313, 314, 359
ליטמאַן פּעפּי -- 341
ליטעראַ ה. -- 223
לייוויק הערש -= 23, 38, 39, 203, 399
ליכט דוד -- 320
ליכטערמאַן יעקב -- 132, 314
212
לינדער מנחם -- 94
לינק פראַנצישעק -- 268
ליעסין אברהם -- 82, 124, 207
ליפטמאַן ברוך -- 2314, 215
ליפטמאַן יצחק -- 215
ליפּמאַן משה -- 218
ליפּסקי חיים:משה -- 201
ליפּשיץ משה -- 202
לישט פראַנץ -- 311
למדן יצחק -- 187
לעבענדיגער הענריק -- 315
לעדערמאַן-לעדניצקי זיגמונט --- 295, 315
לעוו חיים -=- 157, 316
לעװאַנדאָווסקי --=- 339
לעװאַנדאָווסקי לויס -- 35, 67, 153
לעװאַק איזידאָר -- 216
לעװויאַש רות -- 203, 233, 216
לעוויטין טאָני -- 317
לעוויטע לעאָן -- 251
לעווין גרשון, ד"ר -- 25, 227, 2231
לעווין װאָליע -- 52
לעווין זיגמונט == 157
לעװוין-קיפּניס --- 68, 209
לעװוינסאָן אברהם -- 213, 321
לעװוינסאַן בערנאַרד -- 217, 250
לעוויצקי (זובלאָוויצקי) ליובאַ -- 217, 218
לעווקאָװויטש ברך -- 52
לענטשיצקי מאָטל -- 218
לערמאַנטאָוו מיכאיל -- 24
לערער יוזעף -- 319
לערער יחיאל --- 94
מאַגנעס -- 274
מאָדלינגער טאַניאַ -- 219
מאַהלער גוסטאַװו -- 270
מאַזע --- 325
מאַלװע באַרבאַראַ -- 220
מאַלינאַרי בערנאַרדינאַָ -- 274
מאַלישעװוסקי ווֹ. -- 381
מאַלקין אליהו -- 174, 2320, 267
מאַן יצחק -- 320, 221
מאַנגער איציק -- 121, 124, 383, 391
מאַנה מ. צ. -- 68
מאַני לייב -- 207
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּולן
מאָניושקאָ סטאַניסלאַוו -- 133, 326, 362, 387
מאַננע רפאל -- 321
מאַסענע זשול -- 45
מאַפּו אברהם --- 33
מאַצאַרט װאָלפגאַנג אַמאַדעאוס == 323, 279, 290
מאַקלאַקעװיטש יאַן-אַדאַם =- 267
מאַר סאָפיאַ -- 321
מאַרגאַ סאַרענקאַ -- 322
מאַרטען אַלעקסאַנדער -- 291
מאַרמאָר זשאַקאָב -- 322
מאַרעצקאַ יוליאַ -- 322
מאָרעצקי רודאָלף -- 222
מאַרעק פּרץ -- 210
מאַרקאָװויטש האַלינא -- 322
מאַרקיש פּרץ -- 212, 341, 272
מאַשינסקי פּיאָטר -- 123
מוליער בערל --- 209
מונד יאַקוב == 322, 323
מוסאָליני בעניטאָ -- דד
מוסאָרגסקי מאָדעסט -- 153, 158
מושקעס אברהם-משה -- 223
מושקעס-סאובעל בלומע --- 323
מורער --- 318
מיטעלסבאַך לעאַן -- 324
מייאָ דאַריוס (דאַריוש) -- 20, 21, 286, 353
מייזיל נחמן -- 202
מייזנער טאַדעאוש -- 243
מייזעל מאַוריצי -- 221
מיכאַילאָוו מיכאל איװאַנאַװיטש -- 172
מיכאַלאָװיטש מיעטשיסלאַוו -- 72, 138, 266,
0, 381
מיכאַלאָווסקי אַלעקסאַנדער -- 246, 254, 289,
0, 3266, 3523, 254, 358, 401
מיכאָעלס שלמה -- 296, 372
מילאַקאָװסקי פּ. -- 240, 277
מילעט יוסף -- 187
מילללער יעקב -- 91
מינץ מיעטשיסלאַװו -- 324
מינצער לעאָפּאָלד -- 324
מינקאָווסקי פנחס -- 62, 67, 210
מיצקעוויטש אַדאַם -- 191
מלאָטעק יאָסל -- 13
מלאך לייב -- 203
מלינארסקי עמיל -- 35, 269, 210, 296, 348,
6, 358, 264, 275, 384
זוכצעטל פון פּערזאָנען
מעטץ -- 200
מעלאָדיסט יצחק -- 52
מעלאָדיסטאַ פרעד -- 324
מעלאַמעדאָװוו לעאָן -- 292, 325
מעלצער העגריק -- 269, 227, 356
מעלצער ש. --- 398
מענדעלסאָן יאָאַכים == 325, 326
מענדעלסאָן-באַרטאָלדי, טעליקס -- 46, 51, 78,
3, 124, 1233, 1238, 153, 181, 184, 231,
2, 304, 311
מענדעלע -- 157
מעסינג הענריק -- 326, 327
מעסינג מיעטשיסלאַװו -- 326, 227
מעסינג פעליציאַ -- 327
מעסינג ראָמאַן -- 13, 327
מעסער יעקב -- 355
מערסיק מאַרטין -- 338
מרגליות בערל (בראָדער) -- 97, 241
נאָבילע, גענראַל -- 203
נאַדעלמאַן ראָזע -- 210, 328
נאָװאַקאַווסקי דוד --- 35, 61, 67, 122, 240
נאָזשיק יצחק -- 241
נאָמבערג הערש-דוד -- 82, 213
נאָסקאָיוסקי זיגמונט -- 226, 289, 201, 350,
293
נאַפּאַרסטעק צבי -- 328
נודעלמאַן משה -- 55
נויבערגער -- 169
נויטייך מאַריאַן -- 329, 3230
נוסבוים הענריק, ד"ר -- 227
נחמן בראַסלעװער -- 160
ניוויגסקי יאַן --- 356
ניימאַן אברהם --- 109
ניימאַן י. מ. -- 206
נײישטאַט מלך -- 43
ניעװיאַדאָמסקי סטאַניסלאַוו -- 28
ניסענבוים יצחק -- 286
ניקיש אַרטור -- 133, 219, 270, 293
נערי פיליפּ -- 206
סאַטאַנאַװיטש --- 330
סאַלאַװײיטשיק י. -- 28
סאַלאָמאָן אברהם, אַדוו -- 13
23
סאַלבע פּיניע -- 52
סאַמבערג אייזיק -- 213
סאַמינסקי לאַזאר -- 20, 21, 78, 200, 210
סאָקאָלאָוװוסקי ל. --- 320
סאַראַסאַטע פּאַבלאָ -- 78
סדן דב -- 15
סווערדלין נ., ד"ר -- 370, 2371
סופּײי פראַנץ --- 72
סוצקעווער אברהם -- 125, 126, 294, 318
סוצקעווער רחל --- 318
סוראָװויטש יעקב -- 13, 27, 211, 2320, 331,
2, 352
סוראַװויטש משה (מאָריס) -- 323
סטאַטקאָווסקי ראָמאַן -- 296
סטאַלין -- 264
סטאַלפּאָװאַ אָלגאַ -- 260, 2399
סטאָקאָווסקי לעאָפּאלד --- 205, 216
סטעמפּאווסקי יונאָשאַ -- 290
סטראָבעל רודאָלף -- 201
סטראַװוינסקי איגאָר --- 73, 206, 353
סטראַשונסקי-לעווינסאַן יואל-דוד -- 172, 271
סטריקס לעאָפּאָלד --- 322
סיביריאקאוו לעוו -- 212, 233, 3323
סיקאָרסקי אַנטאָני--- 267
סיקעיראַ זשאָזע --- 223
סיראָטאַ גרשון -- 28, 61, 69, 164--111, 222,
3, 240, 312, 2334, 371
סיראָטאַ העלענא -- 69, 2233, 224
סיראָטאַ לעאָ -- 250
סלאָװואַצקי יוליוש --- 191
סלוצקי ש. -- 212
סליעפּ אברהם -- 25, 69, 112--118, 256, 261,
2, 207, 218, 263, 289
סליעפּאַק אפרים -- 370, 273
סמאָלענסקין פרץ -- 33
סמידאָוויטש יוזעף -- 294, 348, 260
סעגאַלאָװויטש ז. -- 213, 224, 227
סעגאַלאַװויטש קלאַראַ -- 391
סען-סאַנס שאַרל-קאמיל -- 152, 158
סעקונדאַ שלום -- 56, 259
ספּיוואַק ניסן (בעלזער) -- 35, 62, 209, 291
ספּיראַָ רישאַרד -- 324
סקאַטניצקי יולעק -- 334
סרעברנאָגוראַ -- 28
סתר מרדכי -- 23
214
עבאַן וואלף --- 172
עדעל יצחק -- 13, 23, 28, 257, 324, 3235, 336
צטינגער שלמה --- 218
עטקין ראָזאַ -- 326
עלבאַום װלאַדיסלאַוו --- 326
עלבוים שמואל -- 326
עליזאַבעט, קעניגין -- 140
עלינאָראָוויטש -- 326
עלמאַן אַדאַם == 156, 236
עלמאַן מישאַ -- 228
ענגלאַרד קאַזימיעזש --- 71
ענגלענדער שמעון -- 327
ענגעל יואל -- 20, 27, 187, 251, 274
ערוועסט אידאַ -- 227
ערסלער אַלעקסאַנדער -- 67
ערענקראַנץ בנימין"זאב -- 97
פֿאַגאַניני גיקאָלאָ == 77, 88, 140, 164, 299
פּאָדעמסקי מיכאל --- 52, 145
פּאָדראַבינעק מאיר -= 327
פּאַדערעװסקי איגנאַצי -- 35, 142
פּאַהלען קורט -- 27
פּאָזנאַנסקי י. ק. -- 247, 217
פּאָזנאַגנסקי שמואל, ד"ר -- 132
פּאָזנער מ. -- 124
פּאַט יעקב --- 195
פּאַטי אַדעלינאַ -- 129
פּאָלאַנסקי ס. -- 383
פּאָלינסקאַ-לעװיצקאַ --- 290
פּאַמעראַניעץ לעאן -- 337
פּאָסטאָלסקי שלוֹם -- 25
פּאַסטעל שמחה -- 94
פּאַרטאָש אָדען -- 23
פּוטשיני דזשאַקאַמאָ -- 287
פּולמאַן שמעון -- 193, 283, 338
פּושקין אַלעקסאַנדער -- 34
פּיאָראָװויטש מ. -- 13
פּילסודסקי יוזעף, מאַרשאַל -- 194
פּינסקי דוד --- 279
פּינסקער יהודה-לייב, ד"ר -- 203
פּיקאָן מאַלי--- 98
פּיראָזשניקאָװו -- 121
פּלאָהן אַלפרעד --- 329
פּעטערסבורסקי יעזשׂי -- 28,
4 2339, 240
,265 ,14{ 1
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
פּעטערסבורסקי סטאַניסלאַװו -- 71, 340
פּעטרי עגאָר -- 211
פּעטשניקאָװו -- 315
פּערלין (באַקאַלטשוק) מלך -- 112
פּערלמאַן א. --- 185
פּראָקאָפּיעוו סערגיי -- 253
פּרום שמעיה -- 340
פּריזאַמענט שלמה -- 26, 241, 342
פּרעגער יעקב -- 202, 391
פּרץ יצחק-לייבוש -- 117, 25, 68, 82, 124,
71, 195, 202, 226, 221, 230, 289, 294,
4, 347
פֿאַטער יששכר -- 15, 17, 242, 343, 244,
25
פאַטער שמואל-יצחק -- 33, 346, 347
פאָלגער מאַרצין, ד"ר -- 247
פאָלמאַן לאָלאַ -- 2233, 248, 354
פאלקאָווסקאַ לינא -- 348
פאמיליער-העפנער יאַנינאַ -- 348
פארבשטיין העשל, דעפּוטאַט == 229
פוקס ל. -- 185
פוקס ראָבערט -- 129, 140
פורטווענגלער ווילהעלם, ד"ר -- 142, 166
פורמאַנסקי אַדאַם -- 248, 349, 250
פידלער באָבי -- 250
פידעלמאַן ליליאַ == 262
פיטעלבערג גזשעגאָזש -- 254, 212, 286, 306,
7 2299, 2350--353
פייווישיס ישׂראל -- 25, 28, 123, 124, 154,
19--189
פיינשטיין עדװאַרדאַ -- 353
פיינשטיין רעגינאַ -- 354
פייער בערנאַרדאָ -- 354
פייערבערג זיגמונט -- 354
פייפער ראָזאַ -- 354
פיכמאַן יעקב --- 97
פיליפּ לודוויק -- 355
פיליץ אַלעקסאַנדער -- 247
פינקעל ליאָװאַ --- 355
פינקעלשטיין נחמיה -- 25
פישהאַוט יוסף -- 355
פישזאָן -- 217
פישמאַן הענריק -- 335
זוכצעטל פון פּערזאָנען
פישעל אברהם -- 152
פישער יוסף -- 182
פלאַטאָ אַרקאַדי -- 356, 269
פלאָטאָ פרידעריק --- 72
פלאַסטער יוטאַ -- 356
פלידערבאַום מיעטשיסלאַװו --- 356, 357, 258
פלעש קאַראָל --- 71, 266, 397, 400
פעידער-פאַטער סידנעי, ד"ר -- 13
פעלטענשטיין סטעפאַניאַ -- 358
פעניגשטיין הערמאַן -- 218
פעפער איציק -- 86, 272, 283
פעפער ה. --- 155, 156
פערשטענבערג לייבל -- 258
פערשקאַָ חיים --- 358
פערשקאָ מיכאל --- 339
פּערשקאָ סטאַניסלאַװו == 259
פערשקאָ שרה -- 359
פראָנט יולעק -- 259
פראַנץ-יאָזעף, קיסר -- 140
פרוג שמעון -- 64, 68
פריד אָסקאַר --- 79
פרידלאַנד אַלעקסאַנדער --- 359, 260
פרידמאַן איגנאַצי -- 142
פרידמאַן סאַלאָמאָן -- 260, 261
פריװואַלד-װאַרדאַן זענאָן -- 246, 255, 340,
4 400
פרייד מאיר-יעקב --- 299
פריימאַן-סאָסנאָװוסקאַ איזאַבעלא -= 360
פרענקעל מאיר -- 260
צונזער אליקים --- 97, 172
צוקער רעגינא -- 94
צוקערמאַן ברוך -- 213
צייטלין אהרן -- 202
צייטלין לעאָן -- 174, 261
צייטלין-משפּחה -= 314
צימבלער א., ד"ר -- 174, 361
צימערמאַן חיים -- 361
צימערמאַן יעקב -- 362
צימערמאַן מאַריאַ -- 362
צינק == 252, 326
צענטנערשווער מאַקסימיליאַן -- 362
קאַגאַן יאַקוב -- 246, 262
215
קאַגאַןזקאָכאַנאָװסקי מיעטשיסלאַװו -- 262
קאַגאַןזקאָכאַנסקי פעליקס -- 263
קאַגאַן רודאָלף --- 263
קאַגאַנאָוסקי אפרים -- 213
קאַהאַן שמשון -- 123, 124, 207
קאָואַרסקי מרים --- 363
קאַזאַלס פּאַבלאָ --- 142
קאַזוראָ סטאַניסלאַוו -- 286, 242
קאַטאַיעו --- 196
קאַטאַשעק שמעון -- 263
קאַטשערגינסקי שמערקע -- ג5, 173, 177,
4, 399
קאָך פרידריך ערנעסט --- 140, 192, 215
קאָכאַנסקי עלי -- 28, 252, 253, 329, 358,
264
קאָכאַנסקי פּאַװעל -- 264
קאָלאָדגי יאָסעלע -- 98, 355, 265, 297
קאַלבעק מאַקס -- 129
קאַלמאַנאָויטש האַלינאַ -- 265
קאַלעצקי יאַקובּ --- 265
קאַמיאָנסקי עפּשטײן פאַניע --- 265
קאַמינסקי אברהם-משה -- 192
קאַמינסקי אידאַ --- 191, 218, 263, 291
קאַמינסקי אסתר"רחל -- 191, 192, 194, 283,
238
קאַמינסקי יוסף -- 23, 26, 190--199, 221,
7, 316, 2329
קאַמינסקי-גאָרדוס קלאַראַ -- 266
קאַמפּעלמאכער בערנאַרד -- 266
קאַמפּעלמאכער פ. -- 2366
קאָן הענעך -- 26, 200--208, 219, 250, 316,
28
קאָן יעקב-הערש -- 336, 261
קאָנאָפּניצקאַ מאַריאַ --- 29
קאַנטאָר לעאָן -- 2317
קאַנטאָראָװויטש אַלעקסאַנדער -- 267
קאַסעלי אַלפרעדאָ -- 214
קאַפּטאַל מאַרגאָט -- 28
קאַפּלאַן געאָרג --- 200
קאַפּלאַן ח. נ. --- 83
קאַפּלאַן לייב --- 367
קאַפּלאַן פסח = 361
קאַפלאַן-קאַפלאַנסקי דוד -- 125
קאָפּלער יוזעף -- 368
קאָפּעצקאַ װאַנדאַ -- 368
216
קאַציזנע אַלטער -- 204, 213
קאַצמאַן דוד -- 368
קאַצענעלסאָן יצחק -- 89, 90, ג92, 94, 213
קאַראַסימי דזשאַקאָמאָ -= 206
קאַראַשינסקי זיגמונט == 11, 263
קאַרוזאָ ענריקאָ -- 164
קאָרטעלי --- 320
קאָרטשאַק יאַנוש, ד"ר --- 81, 325
קאַרטשעװוסקי חנינא -- 180, 187
קאַרעלאָוויטש-װיידע יאַנינא -- 36, 37, 290,
215
קאַשאָווסקי פרידעריק -- 369
קװאַרטין זאַול -- 46
קוזאָווסקי א. -- 125, 126
קוזניעץ לייב -- 369
קוטאַרסקי שמואל-הערש -- 32
קוטנער נטע == 52
קולבאַק משה == 213, 220
קולטשינסקי פאַוּסטין -- 299
קולענקאַמף -- 315
קומאַנט-יאַצין מאַרצעלינאָ -- 392
קומאָק הערמאַן -=- 369
קוסעוויצקי דוד --- 361, 269
קוסעוויצקי יעקב -- 204, 370
קוסעוויצקי משׂה -- 155, 156, 165, 240, 290,
4, 337, 310, 371, 272
קוסעוויצקי סערגיי -- 143
קוסעוויצקי שמחה -- 369, 373
קוּפּער --- 277
קופּערען פראַנסוּאַ -- 286
קופּערשטאַָק גרשון -- 373
קורץ אברהם -- 94
קושעס שלמה -- 273
קינסטלער בצלאל -- 374
קינסטלער ברוך -- 319, 354, 374
קיפּניס-אושיצקי -- 28
קיפּניס מנחם -- 21, 46, 69, 78, 99, 201,
09--215, 218, 226, 227, 233, 290, 292,
5, 312
קירשבראון אַרנאָלד, ד"ר -- 374
קירשראָט, אַדוו. -- 227
קלאַבונד פריץ -- 196
קליינבערג אָסקאַר == 145
קליינמאַן טעאָדאָר --- 274
קליניצקי מענדל -- 374
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
קליניצקי רבקה -- 374
קלינקאָוושטיין שמואל -- 275
קלענגעל יוליוש -- 210
קלעצקי פּאַול (פּאַוװועל) -- 198, 275
קעסטין הדסה -- 2320
קעפּוראַ יאַן -- 45, 312, 2175
קערמיש יוסף == 350
קערנער משה, סענאַטאָר -- 229, 221
קראַטקאַ ב. -- 202
קראַמשטיק סטאַניסלאַוו -=- 227
קראַקאָווסקי דניאל -- 145, 2355
קראשינסקי איגנאַצי -- 191
קריגעל אברהם -- 269
קרייזלער פריץ --- 299
קרישטאַל ווילהעלם --- 254, 303, 376, 277
קרישטאַלעװיטש -- 356
קרעווער צעציליאַ --- 237
קרעמעניצער לייזערקע (גאָלדבערג) -- 313,
0, 404
ראַבינאוויטש בוניע --- 227
ראַבינאָװויטשׂ משה -- 129
ראַבינאָוויטש-רבינה מנשה -- 23, 200
ראַבינאָװויטש ר. י. -- 63, 272
ראָגוסקי גוסטאַוו -- 226
ראָד זשאַק-פּיער -- 138
ראָדאַן מענדי --- 226
ראַװישש מלך -- 205, 225
ראַװעל מאָריס -- 13, 254, 206, 3353
ראַװעץ שלמה -- 291, 361
ראָזאָווסקי ברוך-לייב -- 277
ראָזאָװוסקי שלמה -- 23
ראָזמאַרין אהרן -= 323
ראָזנער הערמאַן -- 377
ראָזנער יעזשי -- 271
ראָזנער עדי -- 255, 260, 264, 266, 2311,
7, 328, 318, 279, 393
ראָזנער פּאָלדי --- 377, 379
ראָזע אַרנאָלד -- 193
ראָזענבאַוּם איגנאַצי -- 379
ראָזענבאַום סאַמועל -- 13
ראָזענבלאַט יאָסעלע --- 46, 165, 368
ראַזענבלאַט י., ד"ר -- 28
זוכצעטל פון פּערזאָנען
ראַזענבערג באָריס -- 279
ראָזענװיין י. -- 380
ראָזענטאַל א. --- 280
ראַזענפאַרב חוה -- 289
ראָזענפעלד מ. -- 68, 62
ראָזענשיב מאיר -- 380
ראַטבאַום יעקב --- 55
ראַטהאַוז קאַראָל --- 2380
ראַטנבערג אברהם-יאָסל -- 381, 382
ראָטנבערג דוד -- 392
ראָטנבערג משה -- 381
ראַטענשטײן ראובן -- 12, 381, 282
ראָטשטאַט בראַניסלאַװאַ --- 52
ראָטשטײן וויצעק -- 328
ראַכמאַנינאָוו סערגיי -=- 216, 258
ראָלאַן ראָמען -- 141
ראָללער ראובן --- 382
ראַם, דייר -- 174
ראָסט נעלאַ-- 111
ראַק מאַרעק -- 13, 294, 282, 282
ראָקאַ לאָדאָװיקאַ -- 36, 37
רובין הערץ -- 26, 29, 124, 383
רובין יצחק -- 384
רובינאַ דאָראַ -- 384
רובינשטיין אַנטאָן -- 45, 132, 152
רובינשטיין אַרטור --- 284, 285, 386, 287
רובינשטיין רפאל -- 246, 361, 287
רודינאָוו משׂה -- 202, 232, 316, 387, 288
רוזשאַנטקאַ -- 28
רומקאָווסקי ח. -- 53
רומשינסקי יוסף -- 172, 219, 259
רוסעל אַלבערט -- 333
רידער הערמאַן -- 169
רידער טעאָדאָר --- 52, 282, 388, 289
ריטעל פּיאָטר --- 299, 306
ריטערבאַנד חיים --- 177, 207
רייזען אברהם --- 22, 39, 68, 82, 98, 123, 124,
8, 2230
רייזען זלמן -- 125
ריכטער האַנס -- 129, 140
ריכטער *. -- 389
רימאַן הוגאָ == 393
רימסקי-קאָרסאַקאָוו גיקאָלאַי -- 20, 67
רינגעלבלום עמנואל, ד"ר -- 43, 89, 95, 159,
5, 2843, 329, 328, 350, 379
217
רעכטדיק סאָניע --- 289
רענבאום יצחק --- 390
רעסלער -- 218
שאַיעװויטש ישׂראל -- 26, 382, 290, 391
שאַליאַפּין פעאָדאָר -- 326
שאַלעווסקי מיעטשיסלאַו -- 253, 216, 303,
8, 382
שאָסטאַקאָוויטש דימיטרי -- 196
שאַפיר ב. -- 220
שאָפּסקי פעליציאַן -- 225
שאָפּען פרידעריק --- 219, 358, 289
שאַפראַנסקי סטאַניסלאַוו == 392
שאַץ זיגמונט == 266, 392
שאָר ברוך -- 61, 319
שאָר דוד -- 23
שאַר משה -- 98
שאָר משה, פּראָפ. --- 229, 2231, 239, 372
שאָר מרדכי -- 254
שאַרף שלמה --- 392
שבתאי איזידאָר --- 392
שובערט פראַנץ -- 46, 123, 221, 219, 358, 389
שװואָגער הערש -- 281, 292
שװאָגער ישראל -= 392
שװאַרצשטיײין יאָע --- 393
שולמאַן שלמה --- 393
שולץ בראָניסלאַוו -- 254, 255, 392, 294, 395,
206
שולץ הענריק --- 293, 395, 396
שולץ יוזעף-זיגמוגט --- 395
שולץ לעאָן --- 395, 396
שולץ מיכאל --- 395, 396
שולץ קובאַ -- 396
שולץ שלמה -= 395
שומאַכער ישראל -- 263, 391
שומאַן ראָבערט -- 46
שטובעל דוד -- 52
שטויערמאַן עדװאַרד -- 250, 291, 312, 324
שטיגליץ משה --- 396, 397
שטיינבערגער עדװאַרד -- 397
שטײנװאָרצל י. -- 397
שטענגעל טעאָ, ד"ר -- 19, 149
שטערנהיים נחום --- 397
שטערנפעלד משה"לייב -- 106, 107, 111
218
שטערנפעלד שרה'לע -- 107
שטראַוס יאַהאַן -- 72, 139, 304, 253
שטראַמבערג אַדאַם --- 350, 398
שייפער יעקב -- 22, 124
שילער לעאָן -- 401
שימאַנאָווסקי קאַראָל -- 252, 286, 295, 335,
3, 390
שינדלער-סועס רוזשע -- 315
שיפמאַן אַרנאָלד --- 38, 327
שיפּער יצחק, ד"ר -- 204
שיץ אַלפרעד -- 298
שיקאָרסקי קאַזימיעזש -- 329
שירמאַ גריגאָרי ראָמאַנאָװויטש == 122
שלאָנסקי אברהם -- 154, 155
שלאָסבערג אריה-לייב -- 217
שלאָסבערג יצחק -- 26, 28, 167, 223-216, 261,
5, 3284, 398
שלאָסבערג ליזאַ -- 218
שלאָסבערג מאַניאַ {מאַלי פּיקוס) -- 218
שלאָסבערג מישאַ = 398
שלאָסבערג נתן -- 217
שלאָסבערג סאָניאַ -- 218
שלאָסבערג ראָמאַן --- 398
שלום-עליכם -- 17, 18, 82, 97, 157, 2023, 213,
241
שלייכקאָרן סטעפאַן -- 398
שליפענבאַך, באַראָן -- 169
שלמה זלמן -- 161
שמולעוויטש עוּגעניאַ --- 399
שמר נעמי -- 24, 207
שניאור זלמן -- 68, 157, 391
שניאור משׂה -- 24, 29, 203, 225-224, 305,
216
י, פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
שניידער פּאַוּלינאַ -- 299
שעווטשיק אָטאָקאַר == 252, 362, 316
שעכטער לעאָן -- 399
שעכטער פּערעלע --- 399
שענבערג אַרנלאָד -- 21, 38, 142, 274, 268,
200
שענקער מ. --- 399
שענקער פרעדעק -- 399
שעקספּיר װיליאַם -- 23
שער פרעד -- 400
שערינג הענריק -- 400
שערכען הערמאַן -- 274, 287
שערמאַן יצחק -- 400
שערמאַן פּנחס --- 65, 242-236, 290
שערעשעווסקי איזאַ -- 400
שפּאַצענקאָפּ רענע -- 401
שפּאַק אַדאַם --- 401
שפּאָרן פּאַולינאַ -- 401
שפּיגעל ישעיה --- 52, 53, 56
שפּיגעל עװאַ --- 53
שפּייזמאַכער מאיר -- 52
שפּילמאַן װולאַדיסלאַוו -- 401
שפּילמאַן מענדל --- 402
שפּילמאַן ראובן -- 402, 403
שפּילמאַן שמואל -- 401, 404
שפּערבער ברוך -- 404
שפּערבער הענריק -- 404
שפּערבער סטאַניסלאַוו -- 404
שפּריצער אביגדור -- 117
שקאָלניק אברהם -- 354
שקליאַר אפרים -- 20
שקליאַר זיגמונט --- 404
שרעקער פראַנץ -- 380
219
רשימה פון וועלט-טיילן, לענדער און געגנטן, אויף וועלכע עס האָט זיך
אױסגעשפּרײט דער ווירקונג-קרייז פון די יידישע מוזיקערס פון פּוױלן,
אביסיניע --- 367
אַזיע -- 148
אויסטראַליע -- 379
אונגאָרן -- 257, 300
אוקראינע -- 32, 46, 151, 152
איטאַליע -- 36, 77, 78, 140, 148, 274, 296,
2, 2320, 3235, 355
אַמעריקע (פאַר -שטאָטן) -- 13, 21, 22, 13,
4 80, 92, 93, 132, 148, 162, 168 169,
7, 256, 265, 266, 267, 268, 269, 281,
2, 292, 201, 302, 304, 306, 308, 310,
2, 313, 2315, 2329, 327, 2340, 347, 353,
8, 3599, 364, 23617, 2369, 312, 318, 383,
4, 31848, ג292, 2395, 400
אַפּגאַניסטאַן -- 386
אַפריקע -- 51, 148
אַרגענטינע -- 12, 117, 322, 2327, 329, 3234,
273
בעלגיע -- 139, 269, 299, 2360
בראַזיל -- 13, 223, 242, 398
גאַליציע -- 98, 117, 182, 341, 366, 368, 380
גרוזיע -- 370
דײיטשלאַנד --- 94, 96, 97, 129, 141, 142, 143,
9 202, 259, 264, 266, 299, 300, 310,
1, 115, 321, 330, 350, 356, 388, 391,
3, 298
דרום-אַמעריקע == 51, 77
דרום-אַפריקע -- 112, 132, 314, 372, 373, 400
האַלאַנד -- 97, 139, 315
וואָלין --- 209
װײיסרוסלאַנד -- 33
טאַדזשיקיסטאַן -- 243
טיבעט -- 386
טשעכאָסלאָװאַקיע -- 321, 341, 387
טשילע -- 248, 354
יאַפּאַן -- 163, 337
ישׂראל -- 13, 22, 23, 24, 27, 28, 49, 52, 14,
4, 145, 146, 148, 163, 187, 188, 194,
6, 198, 206, 229, 262, 264, 269, 270,
1 214, 282, 286, 287, 289, 294, 295,
0, 3110, ג312, 315, 2317, 2320, 321, 322,
4, 325, 228, 2329, 330, 231, 333, 335,
6, 340, 353, 2358, 359, 360, 312, 316,
1, 382, 383, 2388, 2392, 395, 2396, 397,
8, 299, 400.
ליטע -- 209, 310
מיטלאַזיע -- 224, 343
מעקסיקע --- 380, 400
סומאַטרע -- 148
סיביר --- 254
עגיפּטן == 325, 267
ענגלאַנד --- 139, 265, 332, 2369, 395
עסטאַניע --- 261, 279, 280, 310, 380, 392
עסטרייך == 98, 299, 401
פֿאַלעסטינע --- 20
פּאָדאָליע -- 209
220 י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּױלן
פּילן -- 11, 12, 13, 17, 19, 21, 24, 25, 26, רוסלאַנד (ראַטן-פאַרבאַנד) -- 20, 42, 71, 74,
7 28, 29, 31, 36, 31, 39, 46, 47, 50, 6 212, 211, 250, 260, 262, 264, 265,
1 און ווייטער 6, 212, 218, 282, 287, 290, 296, 298,
פּערו --- 354 7, 308, 312, 317, 320, 324, 325, 337,
פראַנקרייך --- 139, 141, 299, 288 0 241, ג34, 2352, 2359, 360, 361, 364,
0 316, 318, 279, 2381, 387, 391, 393,
קאַנאַדע -- 132, 247, 2361, 368, 372 5, 398,
קאַזאַכסטאַן -- 360
שווייץ --- 148, 315, 316, 288
רומעניע -- 24 שפּאַניע -- 401
221
זוכצעטל פון שטעט (מחוץ פּוילן), דערמאַנטע אינעם בוך,
אָדעס -- 62, 120, 121, 132, 168, 191, 285
אַבוגוש == 23, 207
אַלמאַיאַטאַ -- 360
אַמסטערדאַם -- 266
אַנדיזשאַן -- 224
אַנטװערפּן --- 325, 343, 360
אַקטיבינסק -- 381
בודאַפּעשט --- 348, 376
בוכאַראַ -- 80, 268
בוענאָס-איירעס -- 117, 248, 260, 298, 299,
0, 3110, 311, 321, 322, 354, 374, 399
בערלין -- 23, 76, 77, 93, 94, 128, 1239, 140,
83, 191, 192, 193, 201, 241, 259, 266,
1, 301, 302, 315, 321, 325, 2326, 321,
0 2416, 205, 2708, 280, 284, 393, 2395,
0, 400
ברוקלין --- 369
ברין -- 221
בריסל --- 148, 288, 289, 160, 264
גענואַ == 76, 140
דווינסק --- 350
דרעזדען-דרעזנאַ -- 137, 266
האָליוווד -- 80, 296, 309, 382
האָמעל --- 33
העצענדאָרף -- 142
וויטעבסק --- 120
װין -- 217, 12, 76, 77, 139, 140, 141, 142,
3, 182, 192, 250, 268, 215, 281, 281,
,324 ,320 ,319 ,317 ,312 ,301 ,294 ,1
280 ,276 ,368 ,355 ,250 ,248 ,301| ,8
װולאַדיװואָסטאָק --- 163 |
וועוויי -- 148
חיפה -- 249, 221, 281
טאַמבאָוו -- 71
טאַשקענט -- 254
טוּלוּז -- 249
טיפליס -- 370
טעהעראַן -- 254
"אָהאַנעסבורג -- 112, 400
ירושלים -- 17, 22, 24, 81, 1234, 207, 326, 376
כאַרקאָוו -- 373
כערסאָן --- 225
לאָזאַן --- 276
לאָנדאָן -- 122, 185, 261, 292, 299, 332, 353,
55, 368, 373, 377, 2380, 397, 404
לאָס-אַנדזשעלאָס --- 80
ליװערפּאָל --- 202, 332, 295
לײפּציג -- 141, 210, 2321, 293
לימאַ -- 354
לענינאַבאַד -- 243
לענינגראַד-פּעטערבורג -- 20, 21, 24, 28, 68,
3, 304, 2320, 338, 367
מאַגניטאַגאָרסק --- 218
מאָנטע-קאַרלאָ -- 379
מאָסקװע -- 20, 24, 74, 253, 204, 217, 325,
5, 356, 362, 372, 402, 404
222
מאַריענבאַד -- 139
מילאַן -- 302, 374
מינכען -- 128
מינסק -- 63, 208, 262, 391
ניוייאָרק -- 13, 28, 40, 43, 53, 56, 14, 80,
9, 93, 117, 121, 143, 149, 168, 204, 207,
2 259, 269, 313, 329, 335, 338, 348,
9, 368, 369, 370, 279, 380, 386
ניקאָלאַיעװו -- 247
סאַנטאַיפע -- 354
סאַנטיאַגאָ --- 248, 354
פֿאַריו -- 143, 202, 203, 246, 249, 286, 289,
6 3117, 325, 326, 337, 338, 343, 353,
9, 380, 386, 395, 400
פּראָג -- 143
פֿילאַדעלפיאַ -- 264
פראַנקפורט אַם מיין -- 300
ציריך -- 353
צפת --- 40
קאָוונע --- 63, 64, 273, 287
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוױלן
קאַיר == 367
קאַם (בייערן) -- 256
קאָפּענהאַגען -- 177, 307
קאַרלסבאַד -- 139
קבוץ לוחמי-:הגיטאות -- 81
קײפּטאָן -- 314, 373
קיעוו -- 334, 362, 393
קישיניעוו -- 68
קעניגסבערג == 79, 264
ראַזאַריאַ -- 354
ראָסטאָוו ביים דאָן -- 34, 302, 373
רוים --- 7ד
ריאָדדע-זשאַנעיראָ -- 323, 343
ריגע -- 33, 64, 260, 300, 395
שאַרלאָטענבורג --- 266
שאַצק -- 63
שטאָקהאָלם -- 400
שטוטגאַרט --- 395
תליאביב -- 54, 117, 146, 149, 154, 156,
0, 191, 194, 198, 200, 204, 206, 207,
9, 250, 252, 269, 270, 310, 313, 315,
7, 320, 328, 3231, 333, 335, 336, 353,
8, 306, 282, 283, 286, 395, 397
223
זוכצעטל פון די ערטער אין פּוױלן,
אושוויץ-אָשװיענטשים -- 53, 285, 299, 289
אָזאָרקאָוו = 23
אָזשעראָוו -- 161
אָטװאָצק -- 162, 163, 206, 349
אָלקעניק -- 277
אָסטראָװיעץ --- 50, 250, 257, 223, 402, 404
אָפּאַטאָוו-אַפּט -- 322
באָדזענטין -- 384
באַראַנאָװיטש --- 326, 291
ביאַליסטאָק -- 64, 129, 158, 234, 245, 261,
2, 293, 2300, 304, 313, 328, 337, 346,
7, 268, 281, 282, 382, 2384, 391
בידגאָשטש -- 200
בראָדי -- 182, 186, 347
בריסק (בזשעשטש) -- 302, 204
בעלזשעץ -- 80, 110
גאָמבין -- 390
גאַסטינין -- 91
גראָדזשיסק --- 268
גראָדנע == 129, 262, 287, 302
דאָבזשין-גאָלוב == 340
דאַנילאָװיטש -- 253
דזשאַלאַשיצע -- 320
דראָבין --- 242, 346
דראָהאָביטש --- 300
דרוסקעניקי -- 363
היבנעוו -- 340
העלענוּוועק -- 156
הרוביעשאָװו = 275
וואַלבזשיך --- 218
װאָלקאָװיסק -- 202, 213
װאַרשע -- 24, 25, 26, 21, 32, 33, 34, 35,
6 237, 38, 39, 41, 42, 43, 44, 46, 47, 51
און ווייטער
װאַרטאַ -- 328
ווילגע -- 24, 24, 62, 64, 65, 68, 69, 10, 85,
8, 90, 99, 117, 120, 121, 123, 125, 126,
2, 168, 168, 172, 174, 177, 178, 245,
6 240, 251, 254, 255, 236, 258, 259,
0, 261, 263, 264, 261, 212, 213, 217,
9, 280, 281, 292, 294, 296, 301, 302,
4, 107, 308, 209, 310, 311, 313, 314,
5, 317, 320, 228, 326, 2337, 261, 262,
5, /36, 368, 369, 310, 313, 311, 319,
4 387, 2389, 390, 392, 398, 404
וויעלון -- 346
וויעליטשקאַ -- 321
װישעגראָד -- 245
װולאַצלאַװעק -- 266, 266, 267
ווערעק --- 363
װוראָצלאַוו -- 392
זאַװיערטשע -- 382
זאַלעשטשיקי -- 382
זאַקאָפּאַנע -- 246, 323, 249
זאַקראָטשים --- 278, 342, 2346
זשוראָמין -- 404
זשיטאָמיר -=- 292
זשעטל-דזיענציאָל --- 253, 255, 261
טאַרנאָװ-טאָרנע -- 182, 186, 215, 374
טאַרנאָפּאָל --- 294, 380
טאָרוּן -- 340
טימיעניצע -- 293, 294
טשעכאַנאָו -- 246
טשענסטאָכאָו -- 138, 150, 152, 153, 210,
7, 257, 258, 299, 200, 202, 368, 380, 389
טראַװגיקי = 329
טראָק --- 277, 204
טרעבלינקע -- 89, 90, 159, 163, 282, 305,
8, 399, 402
יאַנאָוו-לובעלסקי --- 273
יאַנאָװער לאַגער -= 2397
224
כעלם -- 218, 290, 293
לאַגעװניקי -- 107, 108, 109
לאָרוש -- 24, 25, 26, 51, 53, 56, 51, 58,
5, 90, 91, 92, 125, 150, 151, 152, 154,
5, 156, 157, 179, 180, 181, 184, 185,
6, /187, 201, 246, 241, 248, 256, 257,
2, 213, 217, 218, 281, 290, 298, 299,
0, +30, 306, 209, 312, 316, 317, 322,
3, 326, 23217, 328, 329, 3230, 349, 359,
0, 362, 366, 215, 382, 23823, 384, 388,
9, 393, 399
לאָמזשע --- 293, 204, 309, 397
לובלין -- 82, 89, 259, 272, 282, 288, 299,
8 330, 361, 262, 262, 374, 2380
לוצק -- 287, 204, 333, 259, 274, 293
לידע -- 202, 313
ליפּנע -- 340
לעמבערג-לװאָוו -- 51, 753, 76, 80, 83, 182,
2, 141, 186, 246, 241, 248, 251, 232,
6, 260, 268, 213, 215, 283, 285, 2817,
8, 291, 294, 295, 297, 299, 309, 2310,
2, 319, 320, 322, 323, 324, 333, 339,
1 }3524, 355, 368, 314, 376, 382, 392,
7, 398, 399
מאַידאַנעק-- 118, 263, 201, 304, 228, 363, 2365
מאַקוּוודמאַקעװע -- 22, 2346, 282
מאָדזשיץ -- 29, 160, 161, 162, 163
מיעכאָוו -- 298
מיר -- 63, 65
מלאַווע -- 243, 282
מעזריטש -= 316, 402
נאַװאָגרודעק --- 362, 263
נאַװידװאָר -- 32, 246
נאַשעלסק --- 32
סאָכאַטשעוו --- 358, 266, 282
סאָסנאָװיעץ -- 401, 404
סוװואַלק --- 260
סטאַניסלאַװאָוו --- 281, 294, 248
סטאַשעול -- /22, 266, 215, 293, 305, 262,
1, 292
סלאָנים -- 392
סמאַרגאָן --- 269, 310, 373
י. פאַטער / יידישע מוזיק אין פּוילן
סטרי --- 287, 323, 268
פֿאַנאַר -- 209, 296, 304, 308, 310, 318, דדב
פּאַניאַטאָוו -- 185
פּויזן -- 219, 363
פּולטוסק --- 249, 257
פּזשאַסניש-פּראָשניץ --- 257
פּזשעמישל -- 312
פּיאָטרקאַװ-טריבונאַלסק -- 318
פּיאָנטניצע -- 309
פּינסק -- 204, 365
פּיעטרקאָוו -- 223, 388
פּלאָנסק --- 218, 289
פּלאָצק --- 91, 245, 250, 342, 346, 2375, 2384, 390
פּראַגע-:װאַרשע --- 298
פּשיטיק --- 100
קאָוועל -= 369
קאָזשעניץ -- 316
קאַטאַװיץ -- 203, 228, 333, 246, 353, 382
קאַליש --- 129, 120, 266, 302, 328
קאַמיעניעץ-פּאָדאָלסקי -- 319
קאַרטוּז-בערעזע -- 367
קאַרטשעו --- 162
קוטנע -- 201, 296, 326, 360, 390
קעלץ---162, 248, 298, 320, 362, 376, 2377, 384
קראַקאָװ-קראָקע --- 97, 98, 99, 106, 107, 108,
9 110, 111, 117, 182, 186, 248, 250, 252,
1, 262, 264, 267, 215, 216, 281, 284, 285,
8, 298, 299, 300, 201, 3023, 310, 312, 313,
0, 321, 322, 324, 333, 356, 358, 360, 362,
7, 398, 399, 404
קראַשניק -- 237
קריניצאַ -- 363
קרעמעניעץ-קזשעמיעניעץ -- 310
ראַדאָם---50, 1 253, 265, 212, 280, 309, 393
ראַדאָמסק -- 1350, 151, 158
ראָוונע == 369, 313
ראַקאָוו == 162
ריישע-זשעשאָוו = 250, 391
ריפּין --- 340
שטשעטשין --- 392
שערפּץ --- 340, 404
שפּאַלאַ -- 251, 252
געקליבענע לידער מיט נאָטן
אייזנשטאַט דוד
1. וינטערליד
2. = צֶמְאָה לֶרְּ נַפְשִי
3 שְבוּלָה אֲכוּלָה
4. בּוֹאִי בְשָלוֹם
בייג על מ אן
5. ללדן שמידן
6. מאַך צו די אייגעלעך
7. = צו אַ װואָלקן
ד ו ד
בערנשטיין אב רהם משה
8. זאַמד און שטערן
9. פועלי--ציון--שבדעה
0 לשמח משה
1 העמערל
גלאַטשטיין יע קב
2. עפל-ביימעלע
גלאַטשטיין יש ר אל
3 קלינגען גלעקער
4 וויגליך
5. ציפעלע
6. די זון פאַרגייט אין פּלאַמען
געבירטיג מרד בי
7 משהלע מיין פריינד
8 העי, ציגעלעך
9 ס'* ברענט
ד אַויד אָוויט ש
0. גנה קטנה
1 בַּר-דוָֹאל
זאַלוד קאָווֹס קי נח
2. שְׂאוּ צִיוֹנָה נַס וָדֶגֶל
אב ר הם -צ בי
אינהאלט
21
9,601
21
/1א אלא
זצאאגא
1 א אגא
זוע אאלא
{ 128 2684
2011
שז 21
2118
טאוב, ר* שאול ידידיה
מאָדזשיצער רבי
3 "ליהודים"-ניגון
עליע
4. װאָס דרייסטו זיך אַרום
3 ס'" איז צעבראַכן אונדזער דעכל
6 דער זינגער
טייט לבוי ם
ליאוו ל עאָ
7. זמרו אחים
ס ליע פ אב רה מ
8 פונוואַנעט איז אַ ייד
י ש ר א ל
9. הער נאָר, דו, שיין מיידעלע
0. מחול מסדחז
1. אוי, לאָמיר ביידע...
פייוישיס
רובין הע רז
2. רבנו תם
3. אונטער אַ קליין ביימעלע
ש ל אָס ב ע רג
4 רְצָה
יצ ח ק
ש ניאור מ שה
5. דרלי נייטאָרינס
8. הדם.-- ליד
שטערנהיים נחום
7. אונדזער ניגונדל
א ל ע ז ר
111
זדצ,ז
1,124
121
11
11
זזדטא.1
אאיז
121
אאז
זט אאיז1
11
1,611
ים.- ליד סו}-ואאץ
טעקסט: יהודה הלרי
איבערגעזעצט פון ח.נ. ביאָליק
מוזיק: מ. שניאור 0 וס מסס 0+טמ80896
7 = :
| האוווו | ה || | ההאואואט 1
| | װ | א 1 ו |
ישי א יע 4 עה שייען ,
4 וּ "שי 4 י :
גן - אי מיין לאָזט - פאר כ'האָב סטע - ליב לע- א סן- גע - פאַר כ' האָב
5 5 7 ד
יס - 61 תו2מז 06 -- /8} ססםמ'תס 846 - סן ה 16 -- 8 88 - 86 -- תג} מסמ'תס
האואאטן {+1
1 ו וו 1 0
וו ; 1 יו די 2 ישר |י 9
- יש
טערס-מו צום יִם מיך טראָג בן -. גע - גע-אָפּ זיך ים דעם כ'האָב הויז
8דס}-טמז מזט2} מזהץ תס1מז 8סע? מם - 46 - 00-486 2108 מחפּץ 460 ומיס 12
אהו == = וִ מ1היץן1ס 14 ,)-א".
שי || (ן || וי יש יי
: 1 { 6 יי 676 =+ -'+ * 2
1 4 1 הי 4 ווא װ 1 { }{ 4 1
1 וו הא - ו וין ש - בא ייג | 4 }4 | װ עי
---שרלי' = אט | | 8 | : אט 42
נעם - יע צו שיף מיין טרליב ער- טרור - גע ווינט ריב - מע דו און שויס
תזסם - סצ טע? 8116 מגגםז 69810 67 -181 - 26 ?מ1ש 717 -2מז 60 מט 58018
וועג א אים צו לאַנג שוין זוכט גל -פלי לעראָד מיט האַרץ מײַן װאָס ברעג
סאו 8 גז1 טק?! 1884 מ01מ8 +םסטט 21 -111 0616 19תז 82702 מנהמז 8סאי 8סעס
ברענג מיך נאָר אַהין בשלום, גריסן זאָלסטו אַלע ליבסטע
נאָך דעם פלי זיך דיר צוריק. און דערצייל זיי פון מיין גליק.
און דו מערב-ווינט, א.אַ. וו.
אונדזער ניגונדל | שופסאטסוא מ26?סאט
ווערטער און מוזיק: נחום שטערנהיים
רדדשע (זשעשאָוו)
0 4811681:6440
יי 8 0
א ש
דן - פריי אין אוֹן חת - ג אין דן - פריי אין און חת- נ אין דל-גונ-נ אַ מיר בן האָ
מם - (ס?} מוֹ מט 2068ם מ1 בס - 1263 מג מט 80468מ מוֹ 81 מם ונות 2 ענמז מס-סם
וייואפטאעהאואהטאקתוו 0.
די" יש ייו די-ץ 1 1 די יי ו הוונ { 7 ֶ װ 1 9 וו
/ ו װ 1{ |וייק ו ו 1 8 1 4 | 1 || 1 וו }4 ו 1 | |
ר יי 4 { { , 1 ָ 1 יי { +{ רש
) 4 6 4 88 ױ 1 א .
ר שׁ שׁקדו- ישר שּׁ 2 6
די גען - זונ-גע נאָך האָט דאָס שיין זוד - א עס קלינגט רותיזמי די באַ. עס מיר געןזינ
1 תסץש -מט-סם מססם +סם 408 תנסמ8 201 -2 65 4118 001-268? 63 2ס 68 זנחז מסם-210
1 ָ 7 הייאמממאמעך.------ וט וט וט האההאצ ואש ר0-
8 | וו | וא א | | | יו / זי ו ו ו 1 1 1 |
בל יט יי ןש עו שש = שיש = == =
-- - לאַ לאַ. לאַ לאַ לאַ טראַ ווען - גע נאָך דער-קינ נעךזיי זיי ווען דן- זיי דעם מיט בע-באָ
- - 18 18 18 12 128 פיַן מסטש--06 מססם 2210601610-66 261 מוסטט 2610 0600 9נמז 06-סט
0 ש 2ש ש
האָבן מיר אַ ניגונדל דאָס האָט נאָך געזונגען
מיט מזל און מיט ברכה (2) די גאַנצע משפחה
זינגען מיר עס, באַ די זמירות ווען זיי זיינען קינדער נאָך געווען.
קלינגט עס אַזױי שיין, טראַ, לאַ, לאַ, א. א. וו.
שא 1
משה שניאור (1885-1942) הט טאהפ. שז
וואַרשע
דריי נײיטאָרינט פאוחסזופא ואהס
ווערטער: י.ל. פּרץ
מוזיק: מ. שניאור
| 240206. ()
פין 4 װ 4 53
4י 17
7
ץ
טאָ- ניש באַק אין בלוט פּן-טראָ קיין בלוי פן - לי די רויט גן - אוי די 0
0}-מפות 324ט מ! 0166 מק-ס} מ161 1 מס - 13 1 2016 מם - גס 66
1 פון = 8 1 א פעך 4 םב בי א 2
ר----17 7 יק 5 1 - ר = יש- = די 2 ץ שש
4 8 4 ץ אואאמאט - 7 4 7 7
- גע - אָפּ טעם - אָ דער שווייס מיט דעקט - באַ. בלאַס רן - שטע דער
- 46 - קס מזס4 - 0 6060 58טמ8 ?ונות 4 - 02 0125 מת -58816 4667
א א א א וי א טס 0
: רא / | יק עו 4 8 .-} ּ | 2 שו
== א 5 א יל
| / 1 א 8 װ 4 יד אע א 4 | "שאיימ (// *ד
ען - הי און לעך - מייד דרנל צן - זי עס הייס און האַקט-
68 - 264 מט מח 6141 מש!} - 24 68 218 מט 246 -
די נאָדל -- בלאַנק, די לויוונט --- שניי, איך פאַרשטיי דאָך יענעמס ווינק?
און אלינע טראַכט: איך נדל און ניי! אָן א חרפּה, אָן אַ רינג,
איך ניי בײיטאָג, איך ניי ביינאַכט, וואָלט געווען אַ שפּיל, אַ טאַנץ,
קיין חופּה--קלייד זיך נישט געמאַכט! אַ ליבע אויף -- אַ לאָר אַ גאַנץ!
ואָס קומט אַרויס איך נוי? נאָר דערנאָך, דערנאָך?
אי אי אי אי אי וא" ,קה" וע" ווע אטאטק א אס 0
נישט איך שלאָף, און נישט איך עס...
איך וואָלט געגע'ן אויף מאיר בעל-נס,
אפשר װואָלט ער זיך געמיט:
אַן אַלמן כאָטש, אַן אַלטן ייד
מיט קינדערלעך א שאק!
די דריטע שפּויט מיט בלוט און זינגט:
איך ניי מיר קראַנק, איך ניי מיר בלינד!
עס צװויקט די ברוסט ביי יעדן שטאָך --
און ער האָט חתונה די וואָך!
איך ווינטש אים נישט קיין שלעכטס!
פאסוחט = תשסמתתה = שתאסה תטההה = סות = סתתתתהת = אתאתמאה = המתסממה = תתמתוה = ותתוהאג = תואסי = התשויתא שמת 0554
די צווייטע טראַכט: איך נדר און שטעפּ עט, פאַרגעסן װאָס אַמאָל!. .
און שטעפּ מיר אויס נאָר גרויע צעפּ! תכריכים וועט מיר געבן קהל,,.
דער קאָפּ -- דער ברענט, די שלייף -- די האַקט אויך אַ קליינטשיק פיצל ערד,
און די מאַשין -- קלאַפּט צו צום טאַקט: איך וועל רוען אומגעשטערט,
-- טאַ-טאַ, טאַ-טאַ, טאַ-טאַ! אלך וועל שלאָפּן, שלאָפן!
זדע א ז
160 | א י א ,= 0810 /
: ער ר ר
; ו 4 1 8 : *-8.- וא יק / = |גן פן. וע
= {/1 4 | דָ ז 4 = 1 : ן .)}+ . "ן 1 /1 4 4 4{ יע עקאט
: 1 : | 1 4 1 { וו = 7 |
ו ו יע : זי 7צי
!- בְּ יוֹן - צַ - ל הּ - שׁוּבְן- בַּ נו - גִי - עִי! נח - זִי -חַ - ת -
ן - 'ס מסצָ - 421 -!1 080 - צטמפ' -'ט טם - 461 - 1 סם -686-26 - /586-
ו וּ '
1 , וטופאקמאאקטאען : (
אט א 8 הי" = טיש -. 4
: א אן ( יי 1 1 ר | אע הא ! 1 86 44 }1 די ןב 6 2 אע
ריץ / ְ ר שיש שיק -- שא
יי 5 = שש ' =ש שואי יש
- בְּ יוֹן - /צִ דל 8 - שוּב - בְּ נצ - נָוּ = עִי יה זִי-חָ -- תָ -
-'ֹ? מסץצ - 121 -'1 080 - שטםפ -'ם טם - 61 - 61 סמ-626-26 - 86 -
טי = = 468 "ן |. יק א { ר 4 + 5 5 7
שאט ואנ וט מו 04,. המו ר ועט, שו
6 אטהומאמנשאאמן יע יי יע )2 - ושע | עטנ אטא האטאטר? וו 6 48 צ. 4 2
וְ ץ- .. ץ : .-....,.,,,,,,.י,,,ג צְּ /
ו ׂ 2 3
יה חַ : ר- בְּ 4 יֹן - /צ!- ל "ײֹן - צ - ל הּ - שוּבְ -
-8ס - םי יס תסךצ - 8 ! - 6 מסץ - 1 - '1 080-צטתפ -
1
ו
(.-.. א ר --- גיינ - 8 +- {+-+ י א - =בטשט אי טק הע טק עשידיי 01
{- ןיי 4 אי 11 עי 1 א ין ר 7 =+ 7
יי 2076 א 5 יי יפ 5 אע 7 'י
אס - יש 0 .
- חַ 5 ר - בְּ יוֹן - צְ - ל הין : צ -ל 4 - שוּב -
-- 0122 : גיך -'סם מסךצ - 2 - '1 מסץ - 1ל?-'1 080 - שטמפ -
5
,6066 8 48018ס
בָּרוך הוּא וּבָרוּךְ
שְׁמוֹ
מ/סטזסצט טמ מסטצסם 1 ן ;א תָּה- אַ רוּך 3 מ"ּם -
סמז'ת5 201 - 0 - 2 ס} -8 מסטד - סםס מזננת -
- לְ תוֹ- נָ- כִי - שֶׁ זִיר- חַ - מַ - הַ
- 'ן - 80 - 681-240 -- 808 //082-21ס-2ת - 12
.6086 8 תזסמתס
9 9
6 /ן 1
10 |{ .7 ן
לרְ נוּ-נַחַ -אַ דִים
:
לֶךָ נוּ - נַחָ-אַ דים
1068 גות-עס2-820 חזנף
ר -+' א יא 2
שאט 1 10 {. |
0ייי קע 4
לֶר נוּ - נִחָ-אַ דִים - מו מִן - אָ
1068 טם-חס2מ-2 גזנם-סמז מסת- ס
1ע 82 ,1
יצחק שלאַסבערג (1877-1930) 90005866.|
וואַרשע
רצה 20ד'ם
תפלה
מוזיק: י. שלאסבערג
0)חס,ת 0ט06881מ684 0806
ה/ ר 00 == ש0ס!080, | ()
יִ ר 0 ריש ,=
דוּ = אֶל - /{הוּשְׂ תּ-מְ-עַ - בְּ = מְ רע - בְ גױּ - הֵי - ל'האָ בי -
--גו 61 - 18-20ץ 00 װז-2 - 'ס סמס-'מז - 2
וי | 67 1 מוייק 0 } יי די יצ 4 {;- --
-ושר ער שי - 5" יי ושי ==
1 5 : ו| | ו 1 { 1 !)שא אי
דע -הָ אֶת שֵׁב דח -הן תָם - ל - פֶ -בַּתָד
-8 - 80 68 506 - סמ - !שש מזס5 -- ס} - 415 -18ט-
זץ ץ ץ
ו הּ מָ- עַ אל-דך -נִשׂ דַת-בו -.ע דַת-בועַ מִיד -תָּ צוֹן-ךָ -ל הִי -
--'ץ 080 - 86 01--18ץ 0488 - 2 0-428ש2-3 90+4016 0-420-'1 נת
שאא,ז
א )א אי ר א א 0
דג יא צ 4 יא צן יע | א 5.1
0 -40+- 40 יכ 4 שיק דע א 5 שש
האט - גע האָט ער װאָס לעך -סימ - ני די נער - אוו צוילט| - דער.2
4 | - 826 200 +6ס 8סא 510 - ות 31 סמ - 61 126116ן - 469
ביר" 7 +- 1 6
+ | יע ז יא אד יו יע + יהץ יט 2.1
ר { 4 4 פן } אי } הא {- 0 זי א א אי 4 זז א
האט - גע האָט ער וואָס לעך - סימ - ני די נער - איי ציילט
4 - 26 6סם 66 8סא -ת81 - וםת 61 תסם - 61 126116
1 ,|| } , , , א 4 א 4
נון אוש | 8 דא| וי א
א הש( שרי- ישי
0
| * ץ א ץ
ראָט | - קו - א עס צוילט - דער רוויס -אַ 4 רער| - דע - אַנ דער כאַפּט
86ע | - טא - 2 68 סמ - 6062 0018 - 24 תסען - 86 - ת 8 062 0820
}1 4 1 =
יע יו יו וי א צ| אי ז
ךר יק בא יו י.י א 8 א 4
' דוע דע יישואארז ו-ישן = וייע;
עווט 5 7 ץ 7 יװ הי
ראַט - קו - א עט ציײילט - דער רויס-אַ = רער - דע -אַנ דער כאַפט
6 - טא 2 58 126110 - 646 0018 -24 26 - 46 - מג 066 פקבםס
| 1 א } א., א-! א א 4 } | ()
= = == : 2 פאק זי
-- 7 ןיי - 1 שו שי יש 5 זזיד
1 ץ ץ 4 ץ ץ '
סן ד גע |- גע ניט גיין - אומ ער זאָגט פלעגט ער
תב - = סתם |- 426 /86140 - מנט| 69 2084 1680 63
4 24 5 * 4 == 0 8- ם
===ג = = = === = 5 ח.ם
ר :
סן 7 גע - גע /נױט גיין - אוּמ טעג צע-גאנ ער זאָגט פלעגט ער
םב - 46 - 260 210 מנסת - מזט 168 080-126 דס 2040 11609 +ס
- א
4
יק עו
ש 7 = 1 4
ד גע - אָפּ עהן - ש װוונט - גע
= 26 - סקס 60 -880 זת1סשר - 26
: שני----- ר פנ
1 "
!עו /1
4 ץ 7 זי
ד גע - אָפּ עהן - שׁ וווינט - גע האָט דל וו טן - דאר
- 46 - סקס מ6 - 0סמ5 04טר - 826 06 21 טאר ם+ -09ס0
.4
שטורעם-ווינטן, רעגן, שנלי --
קיין זאַך אָפּגעשראָקן,
און די מאַמע אין דער היים,
געוואַרט האָט מיט אַי פֿלאָקן.
אונטער אַ קליין ביימעלע. .
5. און דער טאַטע, צו דער צו
מיט דעם פּאַס דעם גרויסן
אנגעקלאפט די ביינדעלעך,
אַרױיסגעדאָגט אין דרויסן.
. אונטער אַ קליין ביימעלע.. .
די פֿערטע סטראָפֿע ווערט געזונגען פֿון די פֿרויען-שטימען, אַזױי ווי די צווייטע; די פֿינפֿטע -- פֿון די מענער-
שטימען, אַזוי ווי די דריטע. נאָך יעדער סטראָפֿע ווערט איבערגעזונגען די ערשטע, אַזױ אַז מיט איר ענדיקט זיך
דאָס ליד.
+זאא,ז
לאָמיר זינגען דאָס שיינע ליך
היַידל דידל דאַם --
פֿליט די גאָלדענע פּאַווע
איבערן שװואַרצן יַם
וואָס זשע טוט רַבֵינו תַּם?
היידל דידל דע --
ער קראַצט די פָּאוֹת און די באָרד
און מאכט דריי מאָל "פֿע".
און דאָס ציגעלע אין שטאַל,
ס"הוילדק ציגעלע אין שטאַל
העלפֿט אים אונטער "מע".
און טראָגט אַ ליבע-בריוועלע,
אַ ראָזע ליבע-בריוועלע
פֿאַר דעם רַבֵינו תַּם.
ווער האָט געשריבן דאָס בריוועלע?
הײַדל דידל דלר --
נו, און זי, די רביצין?
הוידל דידל דוי --
זד קלאַפּט אים מיטן וואַלגערהאָלץ
און זאָגט צו אים אַזר":
געשריבן האָט דאָס בריוועלע
די מַלכָּה פֿון טערקלי.
געשריבן עס מיט רויטן טינט
און פֿאַרחַתמעט עס געשווינט
"'שיקסעס ליגן דיר אין זין,
נוו, און יאַך, און יאַך װוּ בין --
מיט הייסע טרערן דרנו. דלן הויסגעליבטע פֿרױ"?
=
וואָס שטידט געשריבן אין בריוועלע?
הלידל דידל דו --
"ראַבי, אָ, איך ליבע דיך!
וואָס זשע שווייגסטו, נו?
איך עסע נדש* און טרינקע ניש*
און ווער צעזעצט פֿון בענקעניש
און האַבּע נישט קיין רו".
אונטער אַ קליין ביימעלע
מט} מ4--61י1
יעשט מק+- 21
טרעפֿט, ווער ס'האָט דאָס ליך געמאַכט
הײַדל דידל דאַם --
אַ שנײַידעריונג האָט עס געמאַכט,
צו להַכעיס דעם רַבֵּינוּ תַּם,
שַׁבֶת צווישן טאָג און נאַכט,
און ס'האָט אַ לֶץ אַרײַנגעלאַכט
אַקוראַט צום גראַם.
ם וםואופם אום ןא א הפזאט
פּאָלקס-לדך
מוזיק ה. רובין
צוויי 0 מסטס
ז } א א-. א א א א | א א ) א א א 0
יה 04 0 שש 42 יא א 6 ישש
יש יק יל 7
*-יאַ פון דן רוי זיר צוויל לעך וינגן לעךיינג צן-זי | לע - מע-ביי | קליין אַ טער-אוג .1
6 -861-06| 1161 בה +67}-מט
=
281 נפעט יע
א אל יש 1
שיייש יה עהי קע 48 א "םי ראט א אע
4: 4 4 י וו 4 4 4" /1 שש 4" ז 7 6 יש
ץ 7 7 ץ ריר 7 ץא וט
אַ פון דן-ריי זיי צוויי לעך יינג לעךיינג צן-זי לע - מע-בוי קליין אַ טעראונ
2 מט} מ161-6 261 1061602120661 104-6008 מט+-גע 16 -261-6 4161 2 +160-מט
16
= }--, |4-א.. א א 4 א --, |+ א א
- א 8 . ןא : יא וי" רש וא א 8 8 14 אי -
6"
1 -ץרץ ץ-? 'ן ) 6
זיי | מערט- קי זאַך קיין) לע- דע:מיין אַ פון דן-ריי| זיי זוי | מערט- קי זאַך קיין. לע- דע מיי
261 אנייש תנסאן 606-16:סתז מנז ינע 26 1 10676} יל יי 46-6:-61גת
וי =+ 8 יק : -. /1
/ר . דג 4 { 1 {! 1 אע -. 7
וט וא קון אט עו א ר = וו 1 {ן 1 {4- 4 - 2 1 11
ץ + 7 י /ץ 2 7 ' א רץ יז
זיי מערט-קי זאַך קיין לע -דע:מיי אַ פון דן-ריי זיי זיי מערט קי זאַך קיין לע דע מיי
1 4146 2800 4614 1061-406-16 8 מט} מס-1סיד 261 261 16סמז-ו, ג28? 1661 1061606-16
א ג2 1
|
א
ז
אט ט
+ א א 5
0
8
צן
איז ניטאָ קיין טעקסט, ווייל דא קלייבט אים אויך צו דער דיריגענט. אייניקע זינגען די
2
1
דעם צוזאַנג 1 אַ
.
7
{4 17 =
מזגכן
זנ מזםקן
..8/
--"ץי
יי
|אן
טעקסט פון ביידע צוזאַנגען.
::
מזםכן
גזגכן
ז
יו
0
פַּי
1
1סן
1קן
ר ען /1
דער 2 נאָך יעדער סטראָ
גקן
1כן
"ד
7
ץ ץ ץ ץ ץ ץ
פָּי פִּי פָּי
1םך גק נם
נכן
+
א 8 | א א א אי אי
פע ק
זָ
1כן
/ן /+
42
5
פִּי
1ק גץ גק
פִי
4 ישר יש
ק
גכן ג1כן
יש
1
7
-ש.
ד7רדרל יי
פא
א
=
ם פּאַ פאַ פאַם
*)
0 א א 5
-- 0
הארי
7--
שי
1ץ 1קץן| מזגק םק הק מזהק
ץ זץ *ז
, א א
גק 8קן 2כן מנםן
ׁ/
7
6
1
4
7
9
7
יש
מזהן וזגק
פּאם פא
פּאַם פאַ
5
גב
ז קץ
פּאַם פאַ
-
מזהק המ 12
ץֿ
מזפק גק וזהּמק 8ק 18
=
מנהק גק מזבק הק 12
פּאַם פּאַ לאַ
לאַ
לללבט אויס דער דיריגענט לויט זיין אייגענעם אײינזען. ביי דער 0068
2 מיט אַ געמישטן
11
'
שי
+ 42
{ש+ג : עז { שס / שס ! עו. יע וו
ר דש.
יען)------- 0 2 *} +. 48. - 2
= 6 א;אאאא א א א
א א
ר ( שא
א ;
צוזאנג 1.
וו הו "יש 1{
4 :
--ק ץ--? --י 5
דאַם דל - דל הי דאַם היי נו - בי - ר דעם
חזהס 81 -0ם 821 682 21 טת -122-06 46
פרין
, 1 | | 0
יי אי 8{ 2
וו עו האנש ו 5 -ץ.-
א 7 הא ו הוט
4 ד- -שץ 6 ----} ק- ץק
דאַס דל די הי דאַם היל נוו- בי - ר דעם
מז83 61-01 22 תז2ף 021 180 טת -86 - 8 080
{ ע ע 1 גמללץ 7" ין- 4
צ { יו א - {-}.... - א -
4 6 /1 +ן 3 :
יל 2 2 ע +י וי יי 4
שאט הש יש יש
דאם דאַס דאַס דל הי תם נו - בי - ר דעם
תז2ם 0200 628 01 וגם מזג+! טם - 06 -תז 6460
| 4 א א א א א א א - א א א. א., א א 8)
4 { ? { 4 די אצן 16 { 0 | א / 48. 1 שש { שש שש 7 א וו 7 = + הא }
דע ר 0 40 טייק ו שא דע אט 2רר?
ו רר ץק 7 ץ 7 צָר ?ץ ד רז "?2
דאם היי דל - דוי דל - דר דאַם דל-ד דאַם דל - די דאַם דל - די
גז02 121 1 - םס 41 - 01 מז2ס 411 גזגס !4 - 640 מזהם 41 -01
א { | 0
א
.= 8 1
= | 7 הל 12 א /1 ר רער . - = 8, א ; | שש
| 7-ר ץ ץ ריש ריש שְ -ק 1 ץ 4
דאם ד רד דל - די דל- די דאַם דל - די דאַם דל - די דאַם דל- די
421 במ 1 - 8ם 00 -1נם 8מ2ם 31 -6001 גז62 01 - 0ם 6420 010 -01
} ואצעט ו רצ א 8 אנ אב + יי אהטטא 7 2
א אש צאין - א 4 אי יי
7 - -7
דאַםס דאם דל הי דל - די 08 - די דאַם דל - י דאַם דל - די דאַָס דל - די
תזהס מזהם 01 8281 1 -601 1 -60 6208 61 -01 מז2ם 81 - 61 620 01 -1ם
= יע = 2 א א א א א
/ שש |{שׂ. { 0 וָש'. | 62
: 1{ 1
אוו 7 ץ 7ץ ץ + 7
דאַם היו דאָם דל - דוה דל -די דל די
מז8ם 0231 48 1 -- 613 041 -61 01 -601 מז2ם 60-61 21ם
הל יי"
1 / 2 8 .
5 | אוו 54 , - ךר א . 22 0 0 0
5 { שאט ש 1 { = {ן ו{ו אט עי וא ו { = עו
הו ! / 4 4 יש 0 א
אאמווטטן 4 ץ 7 א ץ
דאם חכי דאַָס דל - די דל-די דל - די דל -די הי
חז88 81 481 1 - 61 4 -64 01 - 61 1 -/ם והּם
4 ווו
+-. | 2 פין א וט יי
: / 8 | 7
ייט ץ 4 ץ---
דאם הלֵל דאַם דל - די דל-די דל די
תז62 221 422 1 -01 61-0 8156
א א א 8 9 אװ א א א
יוע- +! 6או (- 0 / שש * א יי טייק * ר{ עס 4 0
ההאײרן ןע | 4 "יש 61 א. /5 .8 - 51 4 יי = אוויי 54
4 4 ! הא הא -=ך 8 =ך.. +
הו } ה41 8 שש 4 4{הי. /ן-
ץ 4 4 7 ץ +
פִי פִּי פִי פִּי פּאם פּאם פאַם פאַם פא פאַ פּאָם
1נןך וס 01 1סם חמק מזבּק צמפטק הזבמ 2סם םס װוסק
ײ'.
= = ריש = ? = יל "יל
7 א 2 1 1 אש שש -
4 7 שץ ץ 'ץ- זד- ץ 4 אט
פִי פִּי פִי פִי פאַם פּאַם פּאַם פּאַם פאַ פאַ 4 פאם
1 1קן םס 1 מופּק גזהכן מזםן מזהק 2ק הק מפּק
אן ב } בע
א דרי א } ן גב ִ|
2 / וייק הו הן { 4 ן
=== -נ==== = == == === =גת
ןׂ
פִי פִּי פִּי פָו פּאַס פּאַם פאַם פאַם
גק גק 1? גס מזםן מז8קן מזםקן גזגס
121
הערץ רוב'ן
רבנו תם ואגז שטאפםא ה
טעקסט: איציק מאנגער
מוזיק: ה. רובין
ליד נע- שיי דאָס גען- זינ מיר -לאָ
4 58261-06 4605 מ212-486 צנמתז -ס1
אט 2 קאה א א 6 א א א אי א א א
2 9
7לללץ? "פן. : |
נע דדע גאָל רי פליט| דאַם דל-די דל הי ממ
6 4841 1116ן| 420 61-1 021-010 111
= 8 = . 5
1 0
{ = יש א יי 1 1 1 .
1 7 7 ץ ץ -ד-
דאָם דל-די דל- הי ממ
: 88 81 -61 821-61 גח11
וו הוט 1 ְּ ר
| 1 | || דיי 6 אמעך א
9 שׂ וי יי יש א
ד,, יי 4 |שן יש 4'
ממ דאַס דל- די דל - הי
מזם תזגם 1 - 6 61 -נ2ם
א א , א וְ
יא| 14 וטויייץ +|. וט {ן - ר | יִ א ר אן. ז
8 */2 48 ויש + א {ע } 7ש !שש * 48 אי וי בי צין. יי
יי -= ויייק ; 6 1 דיי -- ויייק 4 די רע ---- (מן
אַ 4 לע - ווע -ברױ בע - לי אַ טראָגט| און ים צן-שוואַר ר בע - אי
84 16 -6ש-1+ט 6 - 13 2 1:086ן מט |פץ | 4ת2+מהשמ8 מצ- 6ס- 1
א א א א א
5 5 4 (( א
ר ישר יש
4 ץ 1 4
אַ. לע - ווע- ברי בע-לי אַ טראָגט| און ים | צן-שוואַר רן- בע-- אי
16 - 86-נדט 6 -11 2 49086| מט מע :5842 מיז-סס - 1
- א *ש-- בי 0 ז רישט מוט 0 װ יש די
18 א 5 6 | ירר ו .
א אוה ?ש אטאנ 7 האאו מו ריש עה עה הדע יע רע - רש 5
{. 6 4 4 5 1 4 4 ר 148 /ו1
7 ד- זָ 2 ץ
אַ לע - ווע ברי א טראָגט און ים צן- שוואַר רן- בע אי
4 16 - 6ש -1דסט 2 74 מט ץע מת!-עהשמפ8 מז -סט -1
תם נו- בי - רה דעם
תז טת - - 12 660
א ט טש-דטן דק א + } א א א א א
דֶןי | ן ו יק ו| שא וש. וְ שו אן +! וו ופ 84 - ' שש. 1 וו
* שש 5 62 { יי א 4 : 1 40 *7 0 ? שש 4 2 ן עו
ר 2 א 9 52 * שאר - אך - אן.- - 0 יק צ"
2 {ן 6 ר"ך ק לק ?7 / 7 7 7
פאַר תמ נו ו בױ - ר פּאַר לע-ווע- ברי בע - לי זע
8 מזה}!|ן טם - 6ט--18 -צ8} 16 -6ש - נצט 6 - 31 26
ן א 4 1
ו ש ' מ 5 | אי ,
) 1 ין 7 4" { 7 1 17
,ץ ץ 1 4 --יץ { ץ
פאַר תם נו : בי - ר פאַר לע-ווע - ברי בע - לי זע -
תה} מז8) ות - 6 -תּיד +צג} 16 -6 -1נצט 6 - 11 26
1 4 ּ א ק "יק ==
שא 4 שין װ זא | צין ן
(מון| 4 יל 1 |{ 47 1 ".40
1 4 + שׁט שׂח = 4 8 -יץ--
7 0 זי :
פאַר תם נו -- בי - ר פאַר לע -ווע - ברי בע - לי זע
יד 18 12 טומ - סם -הּד 88} 16 -טש -נצט 6 - 11 26
(? -1911)
לאָדזש, װואַרשע, אמעריקע
אוםטה.ח
| 1
װ 8
. 44
ה) }
בי 9זן 2בן /א-
ללה -ד
4 ען 5
שז שש
0
4
גי { א 5
יט
7 ,עי ,8
א |{{
1ן + הע }1
7 עש י.י
3 2-?
די
ד- רא
ד
- 6
1 וו 0
= = יו 2 ז
1 *
רא
אִ
סדצ
יו 4 9
- ראָ
- סיב
אאז
}1 1 ן א א ן
1 { 4 64 יי ,
= נ ייג = = 5
? 4 ג 1;
קְ אַ ו ט ק 0 : אַ 2
טם 82 ט2? יומת 208 00 צסק 2 01
ארייי.
א. 0 8 == 54 6 5 7
וט" | יש 4 ה/
- 1 4 8
פאר א פּאָר אַ גאָט
צסס 2 צסס 8 +סש
4
צ אה מע 8 ?
מאו. 0 װ א 4 54 וו אט 1 דרי
צי - 1 /|. 1 14 * 2 11 א 13
= 7 4 יש 11 יש =
ז ' ,/ צן
פאָר א פּאָר אַ גאָט
?בס 2 +סם 24 4806
| א :
ר אי א 5 א 1 ==
ז דע כץ ץ ' יסן 7 אבב" וו
* גנ תִּ 1 טייק זי
א { 51 8 54 2 || 6 | 9
6 1 , 6 4 1
בי
, = } 0
רן 1 +.ט 17
1 יק 9
: 1 8 4 יו
יאָר דרי צוויק דיר אויף איך וועל טןוואַר און מען -
-ס7ץ 81ד14נסש2קן 41 }01 168 061 מ?-דגט מג מסמז - תסנמז 1
צ אה 22 ר יע 2 ארייק 8 גמ
8 { | יך אי 1 { ?{ 4 וו יק 4 0 28 וו :5 אוע.. פין.
7 1 || א 4 מו ין - *ך 7 1 יש
יש אטא | ן. /ש ו 1 ו
= = = = ו =====.
יאָר דריי צווין נאַר וואַרט און מעןן - נ אוי
תסץ 81דף נסשיה ידסת יד יט מט מסמזן - 6ת 1ס
: וְ וֶ ב- " יע 21 }+
דיק יק 1 1 || הארי" א 2ן | +
1 רא | א | 1 אײ|
--*4 7 {שו| געט שש -ם
יאָר דרלי צוויי נאַר װואַרט און מען - נ אוי
תסץ 26149210?! -סםת 4 ער מט מסתז - 26 01
= : = יט
ן 7 ר
7: יק = =
== שר = = --+ + +ה 7
צוויי, דרלי דאָר וועל איך אויף דיר װואַרטן, דאָס שנלידעריי, ליובקע, דאָס שנײידערײי, דושקע,
אַפֿילו פֿיר איז אויך כּדאַל.
דאָס שנלידערלי קומט דאָך אָן מיט נויט,
אין פּולק אַרלין געלט וועל איך דיר שיקן און אַז דו וועסט זיך סוואַבאָדיען פֿון פֿאָניען,
און אַרבעטן וועל איך ביי שניידעריד.
*זא, ז
אוי, זאָגן וועסטו: כ'בין אַן אַלטע מויד.
אַן אַלטע מויד, אַן אַלטע מויד,
אַן אַלטע מויד װאָס טויג דיר גאָר,
אַז דד קענסט קריגן אַ הונדערטער נַדן
און אַ דונג מיידעלע פֿון אַכצן יאָר.
אוי.לאָמיר ביידע אַ ליבע שפילן א ופ 1185 2 פסומ8 הוואס!,וס
פאָלקס--ליד
אַראַנזשירט פון י. פייווישיס
40 4116
= א ייט ונבר :25 ארי ןעט
ר=ם = |""ן 4 / | | 7" =ין . | =ר | "} . | 04
7 4 ;4 = ייש אט ו אי שהאט אט א 2 אט 4
* 0 /}
8 57 .
ר 8 װ = רש יש שי יפ 65- וא
=== = די" יל יט ירא על
= }4 48 יש }ר }.. יו א.
-- { 6 == |
= ,א אש } 2 א ,
1 א 1 4 3 .5
= 5
ׂ | פאט
פון דע-ביי נען זני מיר לן - שפי בע-לי אַ דע - בי מיר-לאָ אוי
מט} 646 -+06 מסם-221 יד1ות מג - נממ5 6 -11 8 6 - 061 עותז- 10 01
יי א יע צ ק
2 רן א 64 הו ון 4 8 +1 4 הי" א -. יד
77 זֹ ריץ רש
בע-לי א דע - ביין מיר-לאָ אד
6--11 4 6 - 9001ן|צומתז 10 01
וו 4 : 4 אוו אוו ר
+- די ו ---ץ ,ם
ר - שיק יי 7 -ל קר *י
בע-לי א דע - בי מרד -לאָ אוי י
6--11 : 6 - 261 פנמז 10 01
אוו יי
יי" | = א
1 : *ש
' ר / : =ט
יע 0מגז6ס? 8
וא וו
= צ'
א וק
5 *יך
פאר
די
צסק
: 8 = === = =
== = 4| ען. ר 1 ;
ג/| ר +- {. 4 4
פון דע - בייה נען- זיי מיר
מט? 6 - 861 מסם -241 -ומז
* 2 ו גײ / 0
0 11
5 146 7
וו 2 שי א
4 7 7ץ
פון דע - ביי נען- זיי מיר
מגו} 6 - 261 מסםת-22813ע -נמז
4 אֹ
אאר.
7 ריז
. :
/ + 2 0 8 א 1 4
4 וו דד טק יי װ 7
זזדטא ז
{ 6 בי .2
װ ן יא |. ו ו1
ן = "יק |וייקן 4 : הן,
0 -שן 4 קיט = =
{ן ץ | ו 1
זײַן מעןזאַ צו דיר מיט בי-אַ זײַן מען . זאַ -
ת1 מ6סת23טן - ג2?) ידנףם +נמע 1 --8 2841 מסמז = 84ל -
"יא צ 2 | |
וא וו 2 --פן 4 4 - י
| ת - ָ 1 שון + שֵּ יט )ר קר ק
יע : : ==
זלין מעןזאַן - צו דיר מיט בי-אַ זילן מען - זאַ -
מ מסמ22-3ן - 21} דנ +נתז 1טן--8 281 מסמז - תל -
הי 62
ר : 9 9 +-- 9 =
יי עה = | | = : ==
זֹ 1 4 | 1 ז ו + - /
זײיַן מעןזאַ - צו דיר מיט בי-א זײַן מען - זאַ -
221 מסתז-28--?1, ידנף זנמז 1ט--8 מ81? מסתז - אש -
רה דיפדי דיה - די דיס דדדדד--8
ר" 21 ר
5 64 8
ר 41 ר
2 יש
2 5 , 1יד
62 ר יי , = פן -/ ט הש 1
ץ --} -שן ר- - = -- 8 --- דידי ןש
1{ = *. 1 ={ | 1 |{ .8 --- ר / 44 אט
-- * ומע 6
6 6
מחול סמסדה !ס858וא וסחס'וא
טעקסט: י. למדן
מוזיק: י. פויווישיס
לת מסס 642216 48
ן 1 ו א ן 1 ו --| | 0
ק ו ר
- 2 . , 274
ער בו ר עֶר - בוֿ - ן חַ - הק - ל - מֶתְ דֶה - 0 - מַּ מְחוֹל ?
8 - סץ - ט דם - סט - ט - 26 - 124 - צנתז 44 - 82 - תמז 801מס'תמז
| 1 :
הֶר - זָ - 4 הֶר - זָ - הַ רוֹת - דוֿ רַל- גוּ רָדּ - דךָ נַה - פ
עסם -28 - גמ 862 - 28 - ג}! זסיד -640 81 - סשם 2604 -646 סם - 8ת
6 6 1160 501 11
4 4 יא וו הא יי
ׂױ
|
| | 1 13
|
כֹּל- הַ = אַף עַל פֹּל -הַ אַף עַל דָה - סָ -מַ לי-עַ חוֹל- מָ לֵק הָךְ
1 28 1 21 1- במ 1 הב 44 -52.--2חז 1 2 21" 144--04סמ
חול - מַ - בַּ חוֹל- מָ -בַּ חוֹל - מָ. בַּ רוֹם- ךָ. פוֹן- צִ רָב- עַ- מַ רָח- מִז
1 -גמז-הם 08-002-020 2-0401גתע-8ס גז42-30 4ס0}-22) ש8ד-8 -החז 1808--ננח
אֵשׁ רַגְלֵינוּ אֲבָנִים תַּצִית, כֹּף עוֹלֶם, רֹאשֶׁה קֹרְחַ
תִּשְְׂפֵּן, תִּשְׂרְפֵן. לִמְחוֹלֵנוּ הַגּוֹאֵל!
בַּאֲשֶׁר סֶלַע זט הַצְדָה -- אֶלֹהִים דְשִׁיר עִמֵנה,
יִֶָׁן, יִשָחֵן יִשְׂרָאֵל יְִׂרָאֵל.
הַדְלֵק מָחוֹל.. . הַדְלֵק מָחוֹל. . .
דצ 1.8
זצא,1
דיר
דנם
מיט
לת
= טע
2עמט
-- גתל?
ווע
2 2
-ק
ה צן
-- ?1
דלר
11ף
מיט
זומ
1ם -8
אאר . +=י
מן
6 אש
עך - גע - פוי
60 - 26 -1ס1
31
2מט
די
אונדז
4
ש 7
אי"
5 605 8 6
ן 6 ן{ 6
?2 { גי
= ב. ת.
7 6
; הד} ש =
ו 1 ו
8 הא 8 2
ן 6 { 6
2 הי הו בי הא
ְ 2 באב
-
=: יח יב
רג
.ם
8 = צראן 5 ==
6 ו 6
7 -ח
9 || יפ -
ן 6
ון |
(= 3
8 = 7 יי
"8 52
ור
ם = וו
9 ֹ
א יי }
:8 ט
טוה לגניי
--יקי--- 4 1 {| '
- צו דיר מיט בי -אַ
-- גו} 17ם וו 1ם--ם
יי ױ א הא
1 8 אי הו
| און וי יי
דייש6-- הו"
א + 6 };
412 ידוף בע 1ט--8
װ /א ארי
ש
/8
יאר 85 |
פון טוי דער
מט} 1 644
: א
!== - = = 2
וועט מל - הי פון טול דער
}סטר !מז - ומ מט} 1 46
0 5 4 וי
4 ון 4 וע יש יי | |
טוט ון 4: 4 א | +8 2
װועט מל - הל פון טול דער
4סטר !מז - +1ם תט} 1 46
ס63408 11
ר + -פן ר 9ך 7 פן ישר -פך 75 -שך
1 | מ ו א :
ש- { ר אי-שר- | =
=== 4 = =550סמ סמסּמז
= = = |
1 :
-פן 4
2 4
ישר
שא,ז1
ער 2
בנ
סטו - ווע וואָס
36- א דָפא
4"
זֶּ ר 4
1 1 1
1
סטו ווע װואָס
10 -סא 8סטו
יי
סִוְשְׁרך
62
= יי אע טע שטייט .-
יי
ץ 1 װ
ען - שרײ וועל
םס - נ21זדמפ 1ס0שט 160
וועל איך
1 108
יש
-דען - שרי
תס - והדתב
בי
+-+-
איך
6
. |ן = א-- | | א א 4046
ו = /1
וועג זאַ- אַ. וועג טן - וויי זאַ - א אין
ש" 284 2 60 מ+ - 21 28 - 2 -מו
עטאט
א 5 ן
ריע | יי ש . 9
. 4 ' 9
1 | 11 1 יי ו 1 4
יע ןד -ץק ק ץ . אי | ק מ קּ 4
יל אי אט
וועג זאַ- א אין טן וולל זאַ - א אין
סשט 28 - 8 מ1 מ}-- 81או 28 - 2 מן
ן ן 1 ן | | |
4 : 1 1 1 קע
ו === === ===
= + א שי 7 שּ שּ
אטא אי אט
0 5 .יע 0
יי 4 וו זיב יט
ו 1 1 1 װ 1 4 יי | "יק =+ / יש הע
= - | 1 רד { אט יש 7
טן
מז
| { אאן }א א וא 064
1 וי { טיש ש = וגו ייש |
* (*, ידש 44 1 4 יי
4 א
5 1 | {/ן (שן 1 = | יש *
ו ן ר -ץ ץ ' 1
וורעג סן וולו זאַי- אַ אין טאַן
6 9 -1הטי 224 1 2 1 ס}
ןְ י אֹ איה א א
5 2 שי 5 ש 0 -
י | : : װ ק יש 1 ו יו 1 : ק
7 7 .אלל" ,
טן - װונר זאַ - אַ אין טאָן
מ} -21טט 228 - 82 מג מס}
0 1
=== === - == ===
שי
6
|
(
י
1 | 1 7 7 א
זִ 1 זֹ 5
=
2 3.1
1 זז.8
א אין גיין וועל איך
2 מ} 2610 1טר 108
= / ו װ װ 2 ק וֹ זא
זך.ת
1 ,
מ = גיין וועל איך
2 מג מנסשם 661 108
צשזא,ז
ישראל פיװישיס 0704 פוהפושטוםי.ע
לעמבערג, לאָדז, וואַרשע
הער גאָר דו, שיין מיידעלע סופסויוא אופהפֿ,טס, הסא הס
פאָלקט-ליד
אַראַנזשירט פון י. פייווישיס
40ָע' סישם 44116
יי
ו ן ן צ
41 || הוש ה ן| +
-- (יישואאאא ייישואואאטאט : יי
4 1 ײן, 4 מון 1
: 2 { { 1 41 1
א ק אט - 1
פיין דו נאָר הער| לש-דץ -- מי לע - דו נגאָר הער
: יד ד
מנ2} ט4ם -"סת 86 6 -646 - 0010 618 טם "סמ -סת
א
: 1 אג. - אה אהא הו
: 4 ץק א ץ 4
פוין דו נאָר הער ע-דע - מיוה לע - דע
מ1ג?! טם +סמ סמ 6 -46 - 61מ} 16 - 46
האמוט 1
4 זי א א
2 4 - |. 4
-+ = /-/
קקשל
יי עקרק וי סקגזס? 8
צ. צֹ 4 יע |. צֹ 3 בר אאר
בי 4 טהוט א = = =+ דיי 8 5 יי" א
1 א + - 6 א 6 2 | } || ונ 5 = 7 ע י"ע
1 ש י יי 8- } 4
א ה-י
= אל טי | 2 א א ין 60
0
ייט 1 ן 1 ּ אטא נן 1
2 וספן גע דעימ 18 6ע 0
טאָן סטו - ווע וואָס לע - דע- מוו לע- דע - מוי
מס? 4 - פײ 58סאר 6 -ן 61-66מז 68 - 46 -61תז
1 אט : (, (, א א א
אי 2 = 5 2 : יש 4 בא הער 2 דרך *
-8- אי ן 1 ן. שי
יש אט { | *שמטמט - |- 1 1 1 וי
יע ת : | +- 4 ץ + *" 4
טאָן סטו - ווע וואָס לע - דע -מיי לֹע- דע - מו
תס? ט?פ - 6 5סשו 6 - 61-06מז1 16- 646 - 1160
ן ןְ | א וִ אהאאהאואו
1 1 ן 1 48 +ו 1 { א - 1 4 |.
46 וו 1 +-- 5 1 4 1 יו יש
2 די - קע -
אי יינש
|----פאאטאקפטפפי-- = 2 =
א 1 1
1 די : 4 1 וִ 2 :
1 1 1 1 ײ שי די !א -ן- 8 8
שּר אממעמאלטאמוטאעאהאמאנון ר
זזזא,ז
ריש | , 1
ט6 4 ע ה 1 אלל ,ר 1
4 א 4 4 - אן 2 : א - | אי 5
שֹּׁ ץ 1 ץְ ץ ץ.
טרינקט מע הְאָד- ראַ - קאַ האָד -ראַ - קאַ א גייט מע און
16 106 808 -84+ -484 14-084 - 8 : 4 סנה מג
ה/ == == =ר = ט .40
5 ן יי ן -- א 5 וי
: - שיש == : !=
שּ
* א 7 יק
יו 1 עו
צ יי }} 2 8 5 1 א יק יט 11 :
די" 4 } 4 8 הק + 4 וו יי
ר ץ)אאששט
רי אה 6 2 רש 26 יה
ר // שש 7 65 יש א
1 = מן--- | 41 - 1
טרינקט מע האָר - ראַדקאַ אַ גייט מע אוןליעט - הו מע און פן : בּראַנ
4 טּמז 68 --84-- 8 8 4 מזמט 166 - גמ 106 מט ג} - מסתט
7 בר , 2 ייך == יי על
ץ *ץ ץ
-ראַדקאַ אַ גייט מע אוןן ליעט-הו מע און פּןבּראָנ טרינקט מע האָד- ראַ קאַ אַ גילט
-8ז -168 2 261 סמ מג 81-106 סוז מט מם}-מסעצם 1010460 סהז 804 -8ז-8א 2 14
-ש. =+ - -שר 5 45 - יי = יפ ן
די 2 : = על בר יע 2 א 2
: א 1 =+ שי = שש
יק הא שי א *
אד !|| זי = } 4 1 1 5
זי = 5 1 יש ןע טענ יע ר בש
טוט אצי א ההא וא דע עב 4 ) { 8 9 --
ו 5 0
4 א 0. 4 1 60
| װ 4 | א א דא| יא || טי 11 441 = || אצי א וא 1 אי 1
די 7 רש
האָר - ראַרקאַ - אַ גייט מע און ליעט הו מע און פּךבּראָנ טרינקט מע האָר -
068 - הי -28 2 2619 סמז מט 83-160 6 מט מ}-מסעסם 4914 6מז ססם -
: : ן = - =
5 ר--שך 7
וׂ אט 5 4 טאוו ואנ וֹ
א -} == ;= = גֶ + 3 = :
פן - 1 : +--. 4 *א א א 1 ץ דיי | דיק א ן ע--..
= = ( 76 60 4
11
אברהם סליעף אפ לופ קם 851
ווילנע
פונװואַנעט אִיז א ייך ? ?סוץ 2 12 זואהטטאשח
פאלקסליד
אַראַנזשירט פון א. סליעפ
; = =
7 ץ
ייד אַ. איז נענט ווא פונ ייד אַ. איז נענט וואַ. פונ
8נך 2 12 26 -2ט מט)} וצ 2 4610 -2טש מט)}
7 ריט || 2 0
א וֶ א || קנון
"עס 4 1 װ 04 א 3 :
שּ שׂ
2 == אה ער0;
| הא +| ו +--
| וא 1 זי
ן { א + 48
ר שש 4 הו
ישר -ש
וואָס האָסט-פאַ. אין מען טוט װאָס האָסט-פּאַ פון
8 שו 404- 12 מו מסמז 37} 58סט 2,/ 577 ט)}
6
+ +צ + ++ ר ? 3:6-2; =
ץ
בּראָנ טרינקט מען האָסט פֵּא אין מען טוט
164 - טם מסתז מטטו מ} - מסתם +1104} מסחז 4 ח|חו מסחז +ט+
} ,
ר הא
צ :
ז
ר
1 1
תכ 2
ענת -
ורע, = 28
4 י דיק
9 7
ץָ -
יי אמט ץ
יט לִים- חַ -בְּ דיסן - חַ-ן עוֹרן - נ-ך עִם-הַ מִיר 7 *י דִים - חַ - בְּ לִים -
2 {. : . ד :
-גץ מזנא:;פםס-'ס גתנץן -- 2םס-'ץ עס | - 6ם-'ץ גז8-הם תנמז { פֹּץ גזוץ -082-'ט מזנץ -
2 א . ב 725616 ,40
: א --- *שר .5 צייק 5 : 1
4 /ן 1 8 42
== =- = כ=;= = 2
+ 4 } ; אט אט
הצ ים -חַ בְּ לִים - חַ מִיר 7 לִים| - חַ-בְּ לִים - חַךְ עוֹר | - 1{ -ן עוֹר -
+8ץ מזנץ יט גז1ץ -8מס ידגח: זי מזגץצ| -8מס-ים אנ אמט יט דס - 26-- 'ץ +ס ;א =
בי א הו * טייל יי ,1 א * פן 2 }
=" = 228 48 הו הוט 1 4 = 8 8 7 44
2 )...8 7 7 }2 +יש). 8 } +. 8א- * 48 מא 1 ױ = ש. א * 8 =""ן
=== === == דע 2 | יו 3ם "יק ===
+ + ץ == - = 4 א
וט יִים-חַ-בּ דִים - חַ דִים - חַ - בָּ לִים - חַ -ן עוֹר - נ- וְעָם-חַ קֶם!ְ
--2ץ מזנע-פמס-'ם מזנץ - גמ גתגץ--3מס--'מ מזגץ--גמס-- 'ש דס
שיט
ה , ן יייין=ייייין..- } ,1
| יי - 1 4 - שש =
| על שר-פֿך - = ||
2 ק7 -} 1 6 יי 4 וט
טהוט . אאטאטאטאעאמאמנט
א רוּ- זַמםְ חִים|- אַ בוּ -. הָ רו - זַמִ חִיִם - אַ
הע ט+0ז28 מזנמס (-- 2 טצ - ת2ת טיצת28 גמתנמט -
0 דיק א 4
שש 9 וְּ אצ - אר--
8 +. הו ז 4 װ || װ { = ר
1 | 1 | | א וט אן /}
-אַ = רו- זַמְ חִיפן - אַ בוּ :
4 טע-0ז22 מזנעס - 8 טצ - הת
*! 5רן 8 תפה. 4 וָ אהת 40 5ך| 6
4 װ || יו .= . 2 7 1 ג 4 אט ואווא א הא |
ר אוך != 1 1 | | 4 וי | 2 (-. | די }= וו
1 ---/-- 1 נ } + 6 1 1 א ווא
7 ן
אַ רוּ - דַמְ חִים אַ בוּ - הֲ רוּ- זִמְ חִים - אַ
8 טיז--מז22 מזוםס- 8 טל - 482 טיד--חז28 חזדמס--8
| | סממז6? 8 1
22 44 000
= מי' - 4 3 | | ה""ן - = 3
5 8 8 8 = |
אותט פתתהאט /
יִה חַ הַ -ן יה ה מִיר-ז - ה יֵה - חַ-הַ-ןְ נח ה :
חַ ו 6 : = ' 4 0ססטס
סץ -3מס--הּמ-'ד סץ-ס ע1מ-28 -במן 6ץ --118-038-'ש סמ |
1 ?1363 - רב
ן. 1 ו וו הו 1
דיי -ן + ---ד 1
לה - חַ-הַ -ן יִה-הַָ מִיר-ז - הַ לֵּה - חַ - הַ-ןְ לִה ה
6 4גס-:8ג-"ש סץ-- סנ יד1חז--/2:8-- 48 סץ-- 008--.118-'ט סץ צ ייט
} יו 9 9 "0 9 '9 הי
ר 0 '0 9 שריפט ר 1 === -
דין ז הוש : 1 { װ
יִה - חֲַ-חַ דן יה -הָ מִיר זַ - הַ דחַהַ דן יה -הָ רו -זַמְ רוּ - זַמִ חִים -
6צ --6128-:118- יד סש -- 6 11נת--8-28 עו --08ס-מת-יש סץ--6 טיז-מז22 טח- 28/0 חזנתס -
יע :
| 7/, 2 וו .114 5/
{י.' 62 4 { א 4
גי"
דיא -
ׂ | | ן |
- {ץ - הַ מֵיר - ז - הַ
ד - ט ד -
= 282 - 22 תנתז - 2ס - 5
א טטטל טי
1 אי" יי
ר יי 1 ...4 45
12 4 | { ' 4 1 { אוה יי דיק
4 !1 1 | ג | יש
! 1 1 1 1 1 1 +
ד ?ץ - הַָ מִיר - תז - הַ לה חֲ
- 628 4 תנתז - 28 - כּם סץ--88ס--
ייא יט אל",,
12 = | 7" גז = יש
)עי ייה
1 ן ז} | }1
1 : 1 אט
ז - הַ מִיר - }+ז - הַ לֵה -
זָ הֲ מ זָ הֲ
- /284- 88 תנמז - 28 - 2ם
חַ-
סצ --8מ0ס--המ--'ט 6ץ-- 16 תנוםז --8-22מ
מִיר -
ידנמז--28-- גמ
- הַ-ן
-- ישי
לֶה -ה
סץ-טת
צ
הַ - ן יִה-הָ מִּיר - זָ- הַ
אעז
לעאָ ליאָוו
115
זמרו אחים
(1962--1878)
ווארשע , ניו-יארק
ואוחסת טהואא2
טעקסט: דוד פרדשמאן
מוזיק: לעא ליאוו
ששס11.ן
= ן 225 ס440 1166
28 7 === 4 | 6 214
4 4 } האאואאן קד
וו שאט זי {"ו 1 1 גיק *
' י'ין *ט- שש הר 7 יד
- בַ -ו עֶם רֶר - עו |- נ רָה צ- זִמ- ב -וה דוּך זַמְ חִים- א
-גט -ט גזהם קסד - {ס} |( === 8 210| -24עצ-ט טח ב-תז28 תזנםס-ם
4 וו הא ואווא וא 1 11 ר די דייען
יק װ | .אמט + 1 0 ש 1 ע. ו |
. { , אט
ד םב - 4 עִם רר - עו |- נ רָח דח זִמְ דיב הדף רג וד זַמְ חים - א
-בּץ -ט תזג +6ת - 0 |- סמ יד - = 2140 | -8ט-ט טיז |-0ז22 מזנתס-8
40 : 9
{ ; 54 א , = 2 { { { { - 2 שש 2) +28 א ו
ו ומ זא וא 1 + } ין 1 1 07 . {
4 1 / אט ו | } 8 ו 1 +.
1 -ץ +- 1 אשאמט. ז
ד בַ -ן{ָּ עם רר - ען - נֶ רָה ה-י זִמִ ד ב הדןף רוּ - זַמָ חִים א רוּ - זַמְ
-גלט- ט מזה 26 - 0 - 486 יד -- ת21- 32 -ט טז -0מז22 מ:2-681 ט+ -220
| |==--| א }|, (/ א = |
6 (,. 2 6 שש | =) +6ש6 0 *עש -
4 הו : 94
2 טע א טאנ עטאט א יע = 2
ר רד -י םד /{|; 7 :
- בַ - בּוֹת | - ל װְרֹינְעוֹ עָםן- בָ - ו עָם רִר- עוֹ - {ְ רָה זֶמָ -
--2ט--ט | - 11 תסת-ס'ת מז8|- 8ט-ט הזה תסי3- ס |- 26 הי גז1בעק.
: יירט = == 2
1 44 וו - 22 468 5 { . 4 צר 1 | אט .
די יי 1 רשי 5 ץ ד = אט
- ב הו בּוֹתֵן - ל רַרנְעוֹ עָםן- בָ -ה עִם רֵר -עוֹ - גָ רָה. . - דָמּ יד
--8ש--ט יעסְסן - 2 מע-ס'ת ת8|-8צ-ט מזה תסיד- ס |- סם ארב יעמיויייה===255,- נ4
ג { { { 7 1 ו 1 |
יי -- יי ז א א 64 = +- 14 ן = 1 |
- --- שאט : - . שאט ץְ 1 4 2 -
בַ -ו בּוֹת ל רֵר-נָעוֹ ם - בָ-וּ עִם רֶר - עו נָ רה : זִמְ
-- ט-- עו צסם - 11 +צסב-ס'ת מזג -2צ--ט מזה 16 - 0 - סםת יז = גזג? -
?2
}1 }6 ן 8 } +} יי
אי 4 . יק הו ,/* {|/ ק אט וו א
=+ אט 1 יי
6 ין, 1 4.
שי { { יק יש יי | יק װ ו ו!
7 - י 6 7הרי/עבף 7
רָם גֶשׁ - רָ בּוֹת ד לה ב הו דָם גֶשׁ -רךָ בּוֹת - ל -
חזבּיד מ8ס8--סיד 6ססן - 11 |- 2טץ-ט מזם? מ1'6-068 {סן - 4
1 אוונעעען ָ 54 ...יק ר"
יי יי בש בי וי וט 5 : 2 עב 7 - 7 נט
א | |{ ( אט { ו וא א יי | וי ר ו :
1 ו
א וט וז א 4. ו 4 וו , ן יה ,
רֶם גֶשׁ -ךְ "7 בּוֹת - לֶר ב דוה לָם גָשׁ - ר בּוֹת - ל -
מזביד מ865.--סיד 1004 = /11|- 2טץ-ט |0זפת ת/6-068'ד +סט - 11 -
= עב 5 -;. 4 ++ ישי וי 8 טיוט
א | =ן 1 8 |ן *=. 0 א אד -פן ר" 62 יי 1 :
| | 1 1 ו } ן) }. 1 / = ץ : =
1 וט אמאוט === וו אמום הענע יו 4
"7 =; הו | 8 1 1 א 1 יגך -
רֶם גֶשׁ- ָ בּוֹת - לְָ- בַ דהּ בָם גֶשׁ - ך פּוֹת - //ל -
חזגיד מ 6-4:68יד שסט - 11- 8ץ-ט מתתּץ 6-8680ד +סמ - 11
יע לִים - חַ-פַיִים - = חַ- { עוֹר - 1 - ן עָם-חָ קמין
-2ץ גזנץ - 688 גתנץ - 022ס-'ץ עס - -/26-'ץ ז8-8ת מזהע-'ױ
וט ישי
8 9
: ד, עוֹר
- 2 ,דס
א). ו|
{ן 1
וו } . -'/ אש
- נָיןְ עָם-הָ קם-ו 'שׁ
סקחז86 0צ016ש1:0
+ } }א א. א - א - |
רע שע-מונ זײַן ער שפרייט - פאר סטער- שענ | דער דיע- לאָד מע דער מיט
6ס)סלסל טגותז מנ28 6 +1סעקמטן - +8} 5164-מ826(- 66 616- 6-10מז1 66 פנמז
/ 1 1 1 ב 1 ָּ
ין א 8 אין. 8 צ.ן , צו א ו 1 אער!
ירע שיר יש
-ץ 7 7ץ ץ 7 רז
רע -טע-מונ זײַן ער שפרייט| - פאַר סטער - שענ | דער דיע-לאָדמע דער מיט
סך -46מטמזמ221 דס 19ס1דטמפן - +8} +5/6-מ0װ8)ן 46 316 -10 -סמז 069 016ז
א אט איקאט ארי ריאי הא
רע -טע-מונ זײַן ער שפרייט - פאַר סטער - שענ דער דיע-לאָרמע דער מיט און קליידט
6 -16-ת3ג0חזמ281 עס 016ע880- +צ8} 8062 -ת880 6462 10-616 106 464 011 מגו 4
א
יע א אע א א 66
/מו ייייק ;שש 7-ש :6 .שש
יד א | 5 ר 54
8 5 4 5 8 5 8 7 4
נ 6 | יאך- ויא |
אי אט אוויי א
7 וט | ן
דער דיע- לאָדמע דער מיט און פרייד
6467 46 -6-10מז +66 צומז מגו 1110
וְ אאמ יט = =
{ 1 יט -" ָ אי עֹ
יצ ----{-י 1 -}-
5 /24- /! /ע1 {ן 4 47 אט עו
ר ז ד 7 ד 7 4 דידי וט בפ 7 0 ף
דער דיע-לאָרמע דער מיט | און פרייד רע - טע - מונ זײַן ער שפרויט -פאר
6867 616 -10 -6מז 869 11מז | מט 1110 6 - 16 - מטמנת 281 6 614קמ8-ד18
} }4 } 7 עױ יע --, = 8 א
ייג א וי יצן. צין.. { | אי 4 * { ר 2 4 דיי
== =
ץד--
דער דיע-לאָדמע דער מיט און פרייד רע - טע - מונ זײין ער שפרייט -פאר
6 016 -0ס!-סמז 66 19מו1 תג 1146 6 - 16 -מטמזמ281 +ס 8801 -+ד8}
4 סססס
== ער יש יע א שא 66 א שיש
5 4 +-)
{ וו וַיייקן 1 1 / = 8
7/--"ר / 7{ 7 ץק דן ץ 7 -
פריילחץ רע - טע - מונ זיין פרילד רע -טע:מונ זײַן ער שפרייק-פּאַר סטער-שענ
סך - 16 - מטמז 2818 168 | 6-ס+תוח 2870 ידס 14סיצממפן -יד18 +896-מ516
יי א ש' עֹ 4 4 1 1
זִ א פין אין ר 4ו א ו ו
| וו 1 = 77 6 7 אס 2 שי שש { :
פרייך רע - טע - מונ זײין ער שפרייט-פארן רע -טע- מונ זײַן ער שפרייט-פאַר סטער שעג
1168 6 - 16 -מווֹמז מנ28 דס 14סיצץמ1-8 2 סיז--6+-מטמז 2810 ידס 614ינקמפן 141 5961--מ6ת5
+ = = )א א א א אי א אי 6
פרייך רע - טע - מונ זײין ער שפרייט-פּאַר רע- טע מונ זײַן ער שפרייט-פּאַר סטער-שענ
110 סת - 16 - מטתז 281 0461161ממ18:8 6 -46מטמזמ281 +6 616נט81-ז128 +896.-5060
ער קומט מיטן ליד צו דערקוויקן ער קומט מיטן ליד אין פֿרומאָרגן,
אזוי רוד מיט אַלט גוטן וויין, ווען גרוי הייבט דאָס לעבן זיך אָן;
עס זאָל אין פֿאַרלאָשענע בליקן דערנאָך קלינגט אין האַרץ ווו פֿאַרבאָרגן
אַ פֿײַערל געבן א שלין. אַ טאָג שוין -- דער לויטערסטער טאָן.
ער גייט מיטן יום--טוב פֿון טענער
הויף אלין און הויף אויס און באַלױיבט,
און אַלץ, װאָס איז מיאוס, ווערט שענער,
און אַלץ, װאָס איז שָפֿל--- דערהויכט.
1,111
8 סס 6 .נחזנם
. ,
ס"איז צעבראָכן אונדזער דעבל,
ס'איז שוין באַלד אַ דאָר ,
און אַז ס'טריפט אַ רעגנדל --
פּילן מיר עס גאָר.
תחילת קלאַפּן טראָפּעלעך
גלײַך צו מיר אין בעטעלע,
לויפט און ברענגט אַ טעלערל
אונדזער שוועסטער עטעלע.
קאַפּען צוריק די טראָפּעלעך
גלייך צו מיר אין שיסעלע,
לויפט און ברענגט אַ טעלערל
אונדזער ברודער ניסעלע.
דער זינגר
טעקסט: א. ליעסין
קאַפּען שוין די טראָפּעלעך
אויף אַלע בענק און טישעלעך,
און דער טאַטע חכמעט זיך --
וועט מען כאַפּן פישעלעך.
ווערט די מאַמע רעכט אין כעס --
חכמות אים געפעלן.
לויפט און ברענגט אַ טעלער נאָך ,
דועט מען אונטערשטעלן.
קאַפּען צוריק די טראָפּעלעך
דאָ אין אַלע זײַרטן ,
און די מאַמע וויינט און קלאָגט --
אַ ס'איז ביטערע צײַטן. . .
מוזיק: א. טייטלבוים
יע
גע לער-בעט א וי
- 06 066-162 8 נש 201 - 8 467 -1/2מ16
יע
=; ==
| /- +
- גע לער-בעט אַ ווד זור - א טער - פענצ
- 026 16 -064 8 גאר 204 - 84 46 - 1602
זדע,ז
זוי -
שי ש 8 א =+
א
אל טיט
-----------. אעווט. װ +-
+ +ן ץק
יש 4
7ש = ==
- גע לער-בעט אַ ווי זוי - אַ | טער - פענצ
- 26 069-162 2 1ש 201 - 8
1617 -8062}
ר
טער - פענצ
הקסאו7 הפס
2064801100
= 2
שר 7 ץ ץ
| 'ץ 7
מע בע - א טער אוג גייט ער
6נז -16 - 0 162 -מט 261 61
6
ריש עי
1 - 7 -+ יע 42
ץ , + -----יץ
מע-רץ - א טער אונ גייט ער
6מז-16 - 0 167 -מט 8619 6
1 :
12 1 { 8 א
41 4 װ ק. הער 4
אוו י+ :
מע-רע ד אָ טער-אונ גייט ער
16-6 - ס 16 -מט 8610 יס
2
מזּ
1 16-886 - 1נם 832
ס
אט = אי אנ אט וא א
4 ר +ן הי
6 - 86 - 1 61 - טיצ 4267 -מתט
ת} = 23 6 - 66 - 1ס 8346 . ס
-. גתנ1
}..... 7 }4 4 .
4 וט ה 4 וִ 8
וו 4 וא וז צו . +ן . 154
6 - 86 - 1 ד646 * טצם 267 -מט
תז - 1 6 - 16 - נם 8460 0
" 1 1 עֹ טיה 1 , מזגם
{. | 8 = פאן - * .
4 ן. +ן 1
א {ן.
1 7 ץ
6 - 866 - אה 6462 - טיצטם 267 - מט
מ? - 1241 6 - 16 - 1ס 8460 0
רייא 2:2:5:054:555: + ע 4 , מת1
זיקה 7 ץ ץ
6 - 86 - נאר 464 2 גס 261 - מט
תז - 1 6 - 16 -נט 1'ם ס
11 ר
ן } } אֹ 2
8 1 א = אי 1 דצ
1 :
|{ 7
8 8ם - ס-ײ} מסםן - 8א מסם - 68
5
ו +-
6 - 86 - 141
אלה א יי מ} - 1281
.ץק
1 { {
4 / 5 8,
5 - 7
/1 + 71
זָּ ץ
מסק - 62 מסםס - 428 ס
6 - 66 - 1ם 812 ס ס
{
א
יט
הו
4 --- 8ר),
מז -
8 9סמסצט מט 1011
- במז 01 מט
1 - 16
160046 מט 6186ץ סמז
4 טיט מג
6 מג
שי
=ײטיי = 1
6,886עט מט 1011 מגו 10116
161046 סמת - המז 03 מט
א -ייייייטען ---}----..,,
יק טי | ױ
11 - 1 = = 16
60ס21 מט 6106
, 0
נ 4 4 1 4.3 . 4 ז
| א זִו צן . ואצי | 6 / {ען
װ צן יא 11
|=יקן ({; 1{ 4
עס יש
6 - 86 - 1אן 646 - טס עסט -מט
גד - 1221 6 - 46- 1ס 8316 ס
הע 0
1 1 1 7
1 | | 4 . 1 עו
| וו 14 צן 1 } צי. |
6. 86 - נא! 46 קִּ
, -*/ טס 267 -מט
- }| 20.1281.-0 - 1ם שנ3'פ 0
ו דך
4 'ץ די 7 11 ץ יש | :
46 - )עס +26 - מט 66 טידט 26 - מט
6 - 16 -1ם 832 { 0 סז -9}-1ט 842 ס
א װ + - }4 ג; {-
1 / ומ 6 }{ שן וי 15 8 יא .
1 4 יי | 1 | =). +צן וּצ| 5
| 1 11 יי
|| 1 "א
4
6 86 - נ1א! 646 - טיס 262- מט
מ}+ - 1221 0+ - 21-46 8546 0
ע 0
אי
+}
1 אט הו
| דיא
ונ
= ,
4"
- 1 סת - 06 - גס
דע,1
ז א 4 6 א. 8 ר = -/
איך. י/ שָׁ | א דוי | וי צמייץ
בי ישש רשי ער שי --- 5 שי איער היהיש יייש א
= יד ר ד-- -ץ די" 2
6 - 16 - סט ת1 =-נמז 423 218104 8 - 6ם - סס? מסם - 48 168 - םס
מ1 : 6 -46 מזנ 68מז -080004ס 8 ת1 6080 סמז - בַּמז 31 פעסץ
= וע מע 6 אט אט ו א א = די 14 א שי
5 0 ער 7
6 - 6} -6ט מג +נ1מן טש+? 212108 8 -6קן - סת) מסם - 168 168 -- 1043
מן - 46 - 426 /מזן 68מ - מססםס 8 מת} 0608 סמת - 2מ} 1 /-סץ
א א 4 ()-
יט שיש 45 אט 6 הא האמ אאמאא אווואר 4
1 דיק "עדי -- "ער ו ק יק אט פן 4 4 יק 2 ץ 1
6 - 46 - 6 מ וז טש? 818104 8 - 6ס - סע? םסם- 82 165 - 1 סן
מ1 = 46 - 26 מז1 6--001ס 18 מג !1608 6מן -תמת 1 /+6צץ
. 1:680ס א . ח :
= ייג ?=== == = 22 .===
4 םס מט 1016 ץומז טע? 818108 8 - 6סם - ס+} מסם - 188 168 - 1041
8 ,םס מט 1016 15 - 8008ס 18 מו 2608 סמ - המו 61 /עסדץ
א א י . 0168
צמייש צמייץק ןגו יק אי אט
יש שי 1 | א ה זא י2 ...48 8 ---עע-- 48
ו הן 6 1 - "עי וא ה/. 4 /1 *ש
= יס יק יא יי יי יע
ס} - 46 - פא 006 -88768 2692 -מט 1 - 16 - 46 24 026280 מט 10116
מ1 - 8846 102 - מט מסמז 64ץ מססם 7ס1 - 46 2 02000 מט 100610
ּ י ו ,617686
11 + א אי יל א
6 - 46 - 5 462-:58708 262 - מט אסיט מט 1011
מ1 - 5816 - 162 - מט מסמז 766ץ 6286דט מט ?}1
א } 1
רו ר 8
= א הב אכ גי טכ 11 - - 8 | 6
== ; יו איה :
6 - 16 - (1 68-162טת8 262 -מט םס מג 1016 מט 1041
מן - 8816 60 - מט 008 {סץ 2688 מט 1011 מט 10114
א ' .1880ס
ג { * ג { פר--- א |
: יע 6 - א וו מו| 1 יי 1
1 1 4 וא 6 הי װ הו גאט פן 7 שש
יי | 1 /ו { שון 4 7 } 11 "= אמאשאיייי אמט
8 - 46 - 2 19 -768צ88 262 -מט 1 - 18 - 16
מן - 6 66 - מט מסחז 9סץ תססם 192 : 16
ץ ץ- ו { שו יק 4 4
6 -86 - 8521 מ1 קעומז ט2? 012108 8 - 6ס - סײג 31 א18ע - טש! מסטן - 18
מ+ - 240 16 - 2 מ1 60 8- פ8ם- ס++ 31 אנ1 - ט2} מסס -
יי +-- 7 : : = יט די שטלרע ההא :
ו ה יו 8 | צי 8 , }2 פן וט 6 -
427 1 (/ א +ון אין. דן הא אטא פן
9 4 ישן שי 6 ר שי" א
6 - 56 - 881 מ1ן ?1מ}1 טש} 018108 8 - 6ק- סנ 61 1164- ט2? מססם - 484
תז - 1 16 - 2 18 ס4 8- 26 -סע? 01 8א8נ- ט2+ מסם - 184
4. א.. א 8 4
קַ ע1 8 --------ייי--יי-.------ יי -יי, 4
ריש יההיק ע לטיט 0 4 6
1 4 4 גי וו : שו 4 וו א יא יא עו
+ו = א 1 : : : 4 6 ץ 4
6 86 - 821 1 קחומז טש? 218100 8 - ס6ם -סע? 081 18ע -טע? מסם - 18
מ} - 281 16 - 24 מ1 40 8 - 6ם -סי+ 681 16 -ט2? םסם - 48
4 8 4. 5
6 = 6 4 -
ק "שש 4 | ר || 1 ,1 רע -
/1 / 4 ץ 1 4 זי ק-י א א יק ץ יק קר דיי
8 ,חס מט 1016 צומז ט12 ת21210 8 -סם -ס? 61 1146 -ט2? מסם - 1284
6 - 2מ}1 641 ט 16 - 2 מו ס6 8 -26 -סת? 61 114 -טש} מסם - 428
ש,1
א יי ---- : 4
= 2 6 וב 2 א א
א - 1 הער 7 רע 4 2. = ע דע א 2
7 רץ 7 4 * ץ 7 הער 2
צסץ 8 2210 5401 512 1 - 606 262 -מט מםס - סתםס -426 5372
2 - 886 -1} מט :אמסט ס - 8 11ס 08 - סמ -סו 01 תמנסם5 מסם -282
א = +- די יד
4
2 5 === =
* 4 יש 4
ס ס
ס ס
.2 א ארי יימ ),
יי" - א 1 48- 4 8 יי | יי
4 יש.- | יי
ש 6 = ה קי. 7 4 "עד 7 רי"ץ 2 4 7 1
מ+ -- 281} 6 - 46 - 81. 812 0 םו - / 1281
011 8 - 6מ-סץ} מסק - 42 מסם - 60 6ם-סיצ?
(--1 : 2 אה א 8 9 די
4 4 7
7 | === :== ;6 = 2
ר ידר.. 2 4" 4 וא וט הא | 4 7 4 א
4 | 4 4 ד 7
2 2216 מנסם5 5342 ס מו - 1281 6- 16 - 01 8312 ס0ס
מט אמסט 16 - 2 2 ס 8 -6ם -סע} מסם - 428 תסם -164
ְ } יט טטיײ4,
| אי }
יע וי א 4 =
ו" מון מאשיג | א
(שו| {שן| הוט וו וי )א
4 7 עס
ץ 4 = יש
1 - מסם - 6 2 817110 22 מט
8 1064 -68008 416 - 44 046 מג
,ייר לט =
יה +
זי 1 1 || 4 -
8 8 יט יב א - דיא
11 ומ 1 ---/ 4 -- / 0
5 == י5 6 - /"שׁ
1 - 468 - 6 2 6ׂ 22 מט
8 060 -8מ6800 46 - 448
= 1
א
. 6 מ8801 +?סץ
8 |- 886 - 1 מתט אמסטס 16
של יש ' =
א 4 װ 7 * 8 46
*+ 4 4 וו
1 48 --1 (שן רודה"
דס : 8 5801
- 526 - - -
| ו 1
446 448 = ,
בס 68 +יוז
8 -5826 - 11 מס -082 מסמז 6
ימעט י ==
"= { זִ ר אי דן
ר דיק 8 8ן יי וו ! מן
= 7 ? 70 ור אה
מצסם 68 +וֹמז מן -
68 -586 - 11 מס - בםס מסמז
=מלרה א יט וְ 1 ע
48 וו אט 8 1 יי | דיק גי
א ר 8( שו 6 6 9 - ר אוו 4
א - 8 | | 7 /ן יש 4 = 4"
: 5 6 4 4 4 האר 4
5 /ומז מ{ - } סע 5 תנמז מו - 9}
מק - 0288 מסתמז 304 8 - 586 - }1} מק - 088 מתסמז 7606
...=== אוויי
= = אט 55 1 2 5 א
| 7ן / "ש 4 /ן 7 4 | אאאאוגן |
1 די -ץ ' : 7 : ' =
דס 65 תנמז מן{ - 1} ס
8 -826 - 1 ממ- 8םס תסמז 06ץ ס
צזג,ז
ס'איז צעבראָכן אונדזער דעבל
פאלקס-- ליד
ווסטס הפיקאט אח00ה288ז 97
אַראַנזשירט פון ע. טייטלבוים
סמ1מ42 2 /
)?2
= ור 1 שגן 1 . 5
שי
6 שי -- שיו אי א
יי לוואט
0
ייט ווו די טיט 40 עָ
עג . 40 שש +. + בל 8 402 זי וט ויייק שָש
וי וי .. 56 יי 8 יש 7 . (ין | ו| א | ך שו
יי { ידי ר /0 2 = יי 11 14 בך 0 {1 ;5 15
אש + 4 12 רץ . 1 1 6 2 ׁ
' 7 ץ ןׂ ץ- 7 4 ר
6 -16 - 01 5412 0 תז 3{ 281} 6 -46 -1ס 5312 0
ייט ה 2 2
4 2 ייט
שון שן : שש
ר ' 5 4 4 = : 5
1 | 4" 1 1 ו :
{} - 1 הץ 11 4 1 4 =
ץ ו 3 : :
מז - 1228 36 -16 -נם 9346 0 מ+ - 1241 8ת- 6} -1ס 842 0
6()/,
אד : א ?-
יי יש רעק
אאיטאאטן טע , ו מוה , 0
א אט | צי| א הי א ו ו. 1 א יז
1 א צן צ1 וִ 14 5 יו
{ 1 א 2 40 א {} 0
יי יי = שש 8 א{ {! 4
* { { "י 8 5 יע "49
מז - 4221 6 - 6} -1גט 8536 0 ת+ - 1241 46-086 -נם 9362 60
-סי} מסם - 22 מסם -28
- 6מ-סע}
111
{ ...א 5 { ' זי
וז 5 (' ==
5 5 2 2 = : : 5
ץ 7 76 ץ ץ
נע - מיי בלו רום - א זיך סטו ד ריר וואָס
68 -נגמת 021 מזטצ - 2 2104 ט?פ - 4761 8 א
עֶ פון 8 א = יו = ו
הא 4 וו 5 { א יש 1 {|
1 ! וֶ 4 1
ן 1 1 7 ץ
לעך - טער - פענצ נע - מוי בלר רום -אַ זיך סטו דריי
1668 -- 46 1604 6 - 1גחמז 1 זט" -24 2108 )83 4761
1 + 42
יצ 2 25 1
דידי אַ .ּ שּ 5 שּ
2
א
= אַ 8
ר 5 : 6 ס פּ .
י ן וי " , וִ
5 וט 4 6 6 אט 5 וי
52 5 = ר 8 1 2 א
4 וייען 6 | שו| יק גֹ
| 041 / | 1 שש 04 | א | 6 { | |
ן ץ ץ ךר ד * ץ 6 ן 1
צו דיר צו גיין-רויס-אַ וועל איך מיינסט לעך - טער -
124 617 | ט2} 20150618 -2 1061 8מ10?פמנסמת 8 - +ס} - 6002}
0 1 4 4
1 װִ| א 1 א | א
0 א +א| יו 5 60 אין
2 7 א א הו ס יי
יע שש | יש
| 4
די פון סטע שענ די דען איך בין צו דיר | צו גיין-רויס-א וועל איך מיינסט
1 מט} 5262-816 81 מ86 108 מ1סן| 121 1 וש? מ/2-015-461 061 108 84מ1סחז
1 שּ 1 8
5 51 גט 9
5 22 57 === יעה
י = אט אטעוו אואטאאמנט " 4 אי וא אטאנ
די א א 8 ֿ א 5 . ט ט
1ט 24
, , 1 } | אֹ
צן . זי 1 4 1 צִ | +1 1 1
ען . 0 רז יע וֹ וִ דג זצ | א יי { *{
{ן . 66 א | דו| יו 1 , 1 |
ון 5 1 (מ| 1 6 {{ וי
יק / ץ ?ץ 2 7
רע -נע-- שע קיין נישט סטו האַ צי סטע - שענ די דען איך
6 -886-26 מ821 }1מ15ת ט+5-סם 1 86 -מ826 01 068 מסו גס
1 + יו 1 זי 8
2 2 יע 2 2 =+ = =
וׁ 4 1 -שה
רע - נע -שע קיין נישט סטו הא צי לעך - דע - מי
6 -826-86 מו2ג3!2מפום 5393 - סם 121 8 -- 646 - 0639
י-פך -פך וָ
5 8 1
= י יש 4 ץ שו 0 0 ּ :
יי 4 4 7 ְ 4 4
רע -נע -שע קיין נישט סטו האָ צל לעךף - דע - מלל
סיד -סת -86מ5 מ6421מ215 593 - סם 1724 !8 -- 636 - 060ז
מאך מיר נישט קיין פאלשע קאמפלימענטעלעך,
זאג מלר נישט, אז דו האסט מיך טאקע ליב;
אז ברענען זאלט איר אלע ווי די לעמפעלעך -
מיין געליבטער פונקט אזוי ווי איר.
111
עליע טייטלבוים
(1910-1967)
ווילנע, מינסק (רוסלאַנד)
ואוסטופדוהד.=ם
װאָס דרייסטו זיך אַרום ביי מיינע פענצטערלעך?
? חס והפדעדאפז
שאווגוש
פאָלקס--ליד
אַראַנזשירט פון ע. טייטלבוים
ו8ם אטהת 080סו2 טעזפֿוסחהס 95סעץ
: 0?דים 4116
ו | 2 2 א א א 6 (;
= יש ישר רש 1 2 יי אט קו הא ריש
7 י 9 ש 68 רישי הק 4 ר
4 7 דרי 7
לעך - טער - פענצ נע - מלר ביר רום אַ זיך סטו- דריי
8 - 46 - 6292} 6 -נהמז 2281 מזטיד -2 2164 0961-590
{ עו און 1 האאצם ו ר|- 57 2 ש מו.
א 1 1 4 שאט 6
זיך סטו - דרוי װואָס
ייר 2 2202 גפ - 4161 8 א
יט *-פך. 40
א פון (| 1 1 { { וי
שש | 1 4 און און 54 0 ------. אוו
8 : = 2 אצ 4
4 הא +י
זיך סטו- דרי וואָס
216 ט}5 - 61ם 8 דו
1 צ 0 } 4.-.... . 4 . ו ו צֹ א 4 2
+ 4 װ| = אי 14 מַ הו א י.י -
פון יי . יא ר 54 *
1 17
+-ץ ר" ץ
די פון סטע-שענ די דען איך בין צי דיר צו גיין-רויס -א וועל איך מיינסט
1 מט) 0185862-806 068 הס1 מגם 121 617 | 120מ2015461ע-2 661 168 51מ1סחז
| ויישן שי | שי . רג { 1
3 5 15 ר ישר |- ---- :4 : 1 הש / ןש 24
צִי וועל איך מיינס דו
עס 1ש מ1851/10סמזן 4 אי א =
אלל = יע * :
י יי 22 | 8 ,4 = =+ -ך
- 1 . 4 | 4 1 7 . } ן צו ון 1 6). ירן 17 1 א 0
{יןך - 66 || /4 1 2 . 4 װ 1 1ב. (5 1 ץ 1 1
א . / }4 אש וו א - 1 ו שש 21 + : זי |
7 || ז 1 + 1 /. ען1 ר 7 7"
צי וועל איך מיינסט דו
1ק}1 1 מ5110מנסמ1 טם
4 1 ט יע א א 8 ן
זי אט אנ זי | | ין אש | אי אי וו |" (
ש--..... : 1 5 הא +ן 1 { א אי יו 11 + 90 4 } 4
8 ש ד. אד אט : + 2
א ו ד. 7 ? 1
: מ ? גי ץ 7 ץ 7 77 - 6 6 יי
מל פון רע-נע- שע קיין נישט סטו האָ צי לעך - דע - מַלל
7/ צותז מט} 2*6-סם -526 מנגא +תפום ט4טס- --- 421 1668 -86 - 61מז יו
דיץ- ֶ 1 -א- יינ ו + ץ } אאאאאור ? אי א
ריע ער ער 2 יע יט אש 2
ר"ר =+ / יי קו = 1 17 -- קע 5
װאָס : צישט סטו- האָ צד דען איך בין
8 טו 53 - סמ 121 מס4 תס1 מונס
---., 444 1 ריע
י ו בטי 0
: ר 6 יש. 2 יי יש 7 יא א יט
א"י 4 7 1 יי ּ רקי" יע
4 זד- ד : 7 וו ץ
-- אַ נישט סטו - האָ צי דען איך בין
8 4 )86 - סמ 11 מסם מס1 מגט
ר'שאול ידידיה אלעזר עאוב מטמד.=.ו.9
מאדזשיצער רבו (1886-1947)
פוילן, אמעריקע, תל-אביב
"ליהודים"- ניגון אסוא - ואוסטהחיצא |
,),4 0
1600 מז וט
א 27 סע : { 0..
"א ||
נה זאַלודקאַָװקװשק?ל 069000 ואפטשטסאסט,א 2. וו
לידע, קאליש
שאו ציונה ג2אסאו7ז 980
טעקסט: ראָזענבאַום
מוזיק: נח זאַלודקאָווסקי
8 61 סקס
=== = די {-- == : ד0-
הוט | זִ וי 8 א 2 ן ווא גץ
72 | ז| וו ר 8; רון 1 1 1 עמש
1 יי ן 4{ ן 1 {, 7ש ..6 ). / 00 1 | א
ר--ו גי ר אי א יע
דַה - הו - { נֹה - מַח גֶל - דִ גֶל - ד - { נֶָס נָח ה-י - צִ אוּ - שׁ
2 - טת - סץ 26-מסהמז 4201 - 06 1 - 06 - גץ 68ם בם -סץ-נט? ט - 56
הא 4 60
1 זי 1 ע | 1 | 1 זי א הא } זִ ע הו שן
א ו ו 8 א וו 8 1 1 4 וט ו יצ 6 יא 1
רידאָר--- דע א ער ישי * שיש יא שש 2 דאר ער יא יע ---6
1 י } 1 וו - 4 4 אי א ון 4 0 {ו שש ( 48 2 ש יש |
שש 5 "עס אט דרי יש ט עס יש בי
דָה - גױ - אַ הל נָאץ עֲשׂ - ג גֶל - ךר - בָ מִּי כָּב-ך - בָ. מִי
8 - טם - 2 - ג1 וז 8 -סת 61 - סיז - פֹּטץ זמז 7װ16-086 -הץ וז
רידע רעייא ךר ר ייט יי - 1 האנוא יד 1 -ד. 1
וואואט| יי 4 1 1 0 } יש | | 1 1 צון! 1
איער ייא יה } ן ן 1 אאאו יש )יי 1 דע
2 3 6 ר 9 שר | 1 שי ר 5 ר אוש | ש++| 4
וט הי 62 5. ר 0 1 דידי דיי 0
נוּ תִי בוֹ -. אַ צֵה - אַר בָה- שׁוּ - 1 נֵא כָה - נֶלְ מחַד-י
טת - 461 - 0ש /- 8 2128 הלצ-טמ8 - גםת בּםת 2-02820261082ץ
מאממהן - וָ איק655, וד תוומומט )6
= ,2 ן װ 1 1 ִ 5 4 ------- מאפן.---- 0 1 ו
| | אט" 1 1 ו = ר 97 * רש א ןואט אאמ 2 שׁ 9 -ק
{ | א 1 װ 8 אנ 0 שאט וו ו 1 יש א 1 . / וי 0 = אי הא
שׂ 6 : ן : -6+ שש : 1
נוּ - תָּ - דוּ- הל רֶָשׂ - עִ בַה-הוּ - אַ - הָ נוּ - צ - אַרְ אֶל
טםת - 46 - 61 -721ץ 8 - 8 הצ -טם - 8 - הם טם - 126 - +2 1
שׁוּבוּ, שׁוּבוּ מִמִּרְחַקִּים,
אַרֹצֶה , אֶרֶץ אָבוֹת,
נרּסוּ, נױּסה מְמַּעֲמָקִים,
בְּעֶזְרַת שׁוֹכְן עֵרְבוֹת.
אָז עַם נִהְיָה כְּמוֹ הָדִינוּ,
מָנוּ נָתֵד, פִּנָּה,
אָז אַךּ שְׂחוֹק דְמַלָּא פִינו
וּלְשׁוֹנְנוּ רְנָּה.
21 158
"יע
ר ה/
בס
בַ ד
חַ
6ע - 6082- 6מז
דע
יע
מ
6ט8דז)
וט
6
88
- 8458
./
-ן-
ף
גמ טס
הס
אט -
{ק אט
שַׁחְ
2068
46
נִמְ
צה 2
5- מזנת
א אי .יע יט
זזדעיזג?2
' ' א
ו| 1
ו 1
חַאי - יו
41 --סץ
"יאול"
רִי - אַשׁ
6 - 288
5 )
1 אט
1 װ 1
ד רִי-אַשְׁ
= 6 -8מ28
* 0
ן| ,
הא וו | 1
1
הֹּ יו
בתס =
. 1181
1
אט ; 5
הּ -- ריו
הס -- 16
4 2} 2
1 / הו
4 |
בִ -- דָי
הס = סיך
/ 0
1 1
ה חה רי
שִׂ :
ז=} = ה
יו 2
ן 6 - ו 6 { (ה? = (ף 5 8 = 7
. : רהדך 0
{ |/ ו הז !5 | || ר {||
: | 8 חח 8 {|/ף "5 װ 8 0 0 : בּ | 8 ם (
חי וֹם = 1 יי
+און י ' 3 1160( 52 |א ןט2 6
0; 0. װ טס מ | פְ ן
ם = פֶּרְךן = ת { / ו ן 6
ו //||' ס 8.- 15 (
: = = הײן 3 האן| ס' "יה פ|? + ה-י
8
= : ין 0
ך = = ם = 6 248 ע 5
13 יב
: 2 ||ושָן { זע " 58 2 -)
. 6
וט : 5 -. ,
ם : יד ( 3 -| 2 5
5 וב = יט ( ין וי 9 6 ה
יי -+י ב. = 8 וב ב,..
פא ? חי ?יהי 92 :הא 7 אן 25 6
מ | / די ן ר / 7
8 פן ו ו
! | ור יי יי ר : 8 ( ׂ 5 ( 1 |
וא 8 , + +-
) : ) = ין 28 היה . 6
-, - : א
= 2 8 די : : : וי ,
חײ = יו די 11 8
תע א { 6 5 (אָן 9 כח טוה 1 2 40
28 מֹ יז
: 1 | ן 6 ו 6
= *ון| 5 ר א װ וו
= + = ש :)
| 1 0 יא | א + ת |+-- 8 ת פיד וי -} הי
| ר רד 5 5 ו / : 4 דד
! = סֶּ 8 -:} די וׂ שש ו | סרוען 0
וו אוו )א ?צעט 2.עון,
סיב+/ ר 88 ון 0 =-1 יפ פן הב וט 9 2 ושף
8 וט יב : , יי
7 2 5 ת | א 2 2 806
ו הי : ם.;
8 5 8
' : 2 8 וו
ו ו ו סֶדן
6 0 :
ב.
0 0
וׂ
אטא = יייישטעקהאן
יי" 1 װ 41 0
ר זי 4 | אוו ו וא קה זן
אט )484 = -אן ץ מהייי"עטטטת קאה אומחה אמט אהו האמוט וא
שי (ית ץ שיייי יי יי 1 1 ו |--ש יע
יא יאר אט ד- ׂ' ' -- אט זֹ
- יו בַּר שָׁם תָּ - מַדן- עִ בַּר חַאי-יוֹ בַּר חֵאי ך יוֹ בַּר הּיךְ -
-סץ תבט מזבּמט 128 - בגתז|- 8 בס 1--סזץ יט 1 +סץ צהט 8גס--סיד--
וו ו ייט ד- 4 ד
+ = ---} אמט ה אאע אאאט וו
א אכ = == ==== = ===
= " יש - / : ײ 4
מִּיך - מ- עַ רים|- צוּ רת - עָ -בִּמְ חַאי- יו בַּר חֵאי- יו בַּר ר - = -
ג}-- '0 -הנת-2 מזנינן -גתש? 184--2--מנט 41ס-סזי +8ט 1--סץ +8ט 8 - /2/6-
בטיי א 2
וד ג. +
א 0 יע ער 2 2 6 8 דרי" א לוע.-
שי 4 הישי 4 שי א יי 1 ן װ ד + יי = א וא
ט 1 וט י זֹ "אמט 1 +--
דיוֹ בַּרשָׁם פָ - מך - ע בַר חֲאי-יּו בַּר הּ | - רָ- דָ-ה
-סץצ גס מזהתפ 18 - 20מז|- 2 דג 31--סז במ הס | - 26 - 38 -הם
= יט
: יי = שי
ןואט 4 א יי - 1 די :
ריו בַּר שָׁם תָּ - מַךְ - עִ בַּר חַאי יו בַּר בּ 4 - רד הַ
-סץ עבט מזהם8 92- 24מ1 - 2 תבט 21ס-סץ +8טן התס - /682-26 -בת
,ריב יייייטשלייילייהיקידהקדדידיף,
סממזס} 8 40 ' 2 א, :
1 { אט אט 1 בי 2 7 ר - ר = ר =
שש א אט אטא וא יק + 1 2
אש א- יו =
6 ץ *,ץ 8 1 ה"
חֵאי -- יל בַּר ףּ - + ר דָ-הַ תָ | - נִי- ק שָׁט חֲאיּ -
1 -סץ דגט הס - 260 |- 082-בּם 18 - 8821 5480 1 -
: זֶ צ צ {- אטאנ אט װ וּ
ור א א ו א | דא| וצ א 4 א
יי / הש 2- שׂה }- -{ 2 - שש
2 25 ש; 04 1 1 4 0
שרוי 10 שי 0
= - רב רְדָ-הַ הּ-וֹךְ תָ | - גִי- ק שָׁם | תָ-גִי- קָ שָׁם
המס - 20 (-22-42 204-688 48ן - ות-2/מו2ם8| 42-נת -62 מזהמ5
1 : ' װ 44 וְ די א"יא } 0
יק ן אט א 1 5 א הי שי אש -- אאר - 8 |
6 40 יש
יי קע שוק 1 וו א 8 ! ות. וו
וט {= --יע קן 1 1 וו ו הדײט ןה 1
חֵאי - יו רּ - 3 | דָ-הַ ה-הֹךְ תָן - נִי- א שָׁם חֲאי -
81-סץ םתס - סת | 2-08 8םס-0סם 12 - 1ת-42 הזפּמ5 31 --
6 הארי 7 = --} 0
6 6 ר" ריז ק--ש ה-י | הוה הא 8
| 4. 1 1 1 64 יק ווו 1 {+.. ין. וט
" א 1 ט 1 וט יא וי : 5"
הַאי-יו ל ד ב - דהה תָ - 3ניו- ק שָׁם חֲאי -
: ד {- שי י ז ז חי
1---סש בּםס - 260 - 02-502 8} - 1ת - 424 מזגםפ 1 -
עקידייל
1 א א אט יו ייט אט יו די יי אטא אאנטן
1 1 ו 1 ן || וו וו | ו 1 ך 1 4 8+. שן. { 1
4 1 | 1 א | ! | / יק 4 { דןד- א -של--
לקין װ װ | יי { } | ו יק 90 = .יל ו ר 0
, ו - 0 שׂרן 7 ריר השש יש וט
-אַשְׁ חַאי-יוֹ פַּר חַאי-יוֹ בַּר חַאי-- יו בַּר רּ - רִיך אֵשׁ חַאי-יוֹ בַּר חֵאי-יו בַּר
88 1)+ססץ תגמן 6881-סץ +צפּט 1--סץ 8 8 - 60 +-מ0821828ס-סששצגם | 0281ס-סץ +פּט
1 טמא בי - גי אט יט +-- טע יט
הש 2 2 ער 5 עב יע ןא א יש 2
* ר ש 7 א 60 0 שּ 4 9 = אט שש 0 4 יט שש 4
- אַשְׁ חַאי-יוֹ בַּר חֵאי-יוֹ בַּר בַר 5 - רי אַשְׁ חַאי-יוֹ הַּר חאי-דן בַּר
8,810 0231ס-ס זי ינפ 1-סץ יד8ט הס בּמס - סיד 88 41-ס זי יט 1-סץ +הט
1 |. : ו = עו יע -{-.-. 1
ז 48 1 ין- 1 א א הו וז א א אט װ =
}יש 1172 2- שיר 4
ו = 4 = שיר = 2 ===
- אַשְׁ בַּר חַאי|- יוֹ חַאי-יו בַּר חֲאי- דו בַּר חַאי-יו חַאי- יו חאי-ין
-2858 042 0-02241ץ 0-0881ץ +8ט 1-סץ דהט 1--סש 1-סץ 1--ס שי
4 -- }4 י-ן 1 אי שטייט
: 1 4 א א ו טיט ײ | |3 -=ן 8 8 44 יע -
2 ש- 8 / 2 0 4 0 * 2 גי אי
- די אַשְׁ חַאוּ- ון חָאל-ין חַאי-יוֹ בַּר חאי- יו חאי-יו חֲאי-ין
- = 2116 0081-סץ 0881-סץ 1--סץ 8 81ס-סצ 1-סץ 1--סץ
זדט,1ג
-- 68 5 2
הו *=ך 122 4.0 )0 שש א ר
== יי
ער ד- ז+--
תָּ - = שֵׁבְ | - {ָ חַאי-יו בַּר
48 -. שבם8| - הץ 231ם0-סץ -בּט
1 1 אמט{ ז 1 7 1
1 הא וא וו ב.- / וי יי 6 א
הב יש שש ךש
יי יע יש שי שאר א" 5
4 : | 4 1
תֶּ דד שַׁבְּן - ט טוב שב די מו חאי -ין בַּר
4} - צבםפ| - הץ 7שס} שבם8 | -- סמז 0881-סצץצ8ט
: . 8 7| 45
{---. -- 4 -- 408 4| 4 | 8ן .א { ' ע4. א
== --=---- == === == === = =
: ָּ { 2 + - -} -- אאע--- } 1
תָּ = - שַׁבָ | - 3 טוֹב שׁב | - מוֹ חַאוּ- ין בֹּר
84} - 6גם8 | - בהֵץ +ס}! 80ם8| -- סמ 81םס-
ס-סץ +צ8ט ארי
אמלרייי", בכ 4 = -9ך ?9 4 ? *
.48 2 4 1 וו הא ו; הא א | 60 שש א = ו וו
'י 7 7 יי 2 1 4 א 4
ד א א 1 -- שטמעל .7 יי הי יי - שער 1 1 1 עו -
ּ - = שֵׁבְ - 1 טוֹב שֵׁב - מוֹ חַאי- דוֹ בַּר חַאי - יו בָּר
18 - 8447 - הץ ס} צבמפם - סמז 0881-סץ +צ8ט 1-סץ עבט
*'/ :
דק יט 22 ן ,11ד
ר שעק אק + | | הא טיק של של פך . שאר א
זי 6- שו 6 הו 4 | 4
ן | | | די 4 ו ו| 4
1 1 1 ָּ 1 ז | ד ז זֹ
מְִ תָּ -/ בַהְ| - פָּ שֶׁר-אַ יוֹם
מזםן גע - 2208 | - 04 +2-586 מזסץ
-+-. 4 . 0 יי יי 1 ו 4
2 ו א האאט וו 1 | 1 איפואונט| { - עי װ }4 |
אק שרה- )יע א 2 שיא = שיר שי --12.
ר א "יק ש =+ עי } גש 0 .בי -} 1
--40 יט * = 4 ן |
רַת עַ בִּמְ חַאוי- יו בַּר תֵּ : רַחִן - בָ שֶׁר אַ דוֹם תָּ - נַטְ יוֹם
46--8 --גזגט 1סץ י8טן 38 - 2208| - 8ס 2-8869 מזסצ 28-184ם חזסש
4 { יי ייל"; "ץק 4 - ר ,
+-- 4 וו 1 צי יי ש) אה | 6 | 4 יי 6 2 /ק-
אט | אט וו 1 24 2 4 ג 4 ױ 4 -1- אוש |
4-- 428 =+ 60 = 1 יי 4 | | }= |. : װ - װ
שש 64 אט 6 װ |- 2 : א | י א הא {-
6 : דח יט
מְמְ תָּ - - בַחְ| - פָּ שֶׁר-אַ יוֹם תָּ - נֵסְ יוֹם
מז11 8} - 1208 | - 02 +86מ2-5 מזסץ 84--028 מזסיץ
8 1 0 ר אמירי"",, בר 6 -8י 9 16 8 .2
4 ר | װ 1 יוו + 2 שאר 1 1 ֶ דיי ןש א יק
2 א- }ןפ = +-- == יק
3 == : הא אטא אטא {--- שאט
ו = ,.
מְמְ פָּ - בַחְ - בָּ שֶׁר-אַ יוֹם תָּ ד נֵסְ יוֹם - תֵֶּינֵסְ דוֹם
מזם 34 -- 2808 - 08 2ע2-586 מתסץ בז -פהם מזסץצ 02542 מזסץ
| מע = א ריעק 2 =
כיץך ש- קיר א גֶ כיק ריט ר אל
84 | ={ | ו 0 ר =ף 1
- 1 (ו | 1 1 : וא 5 1 וא ומש 4 : ו
1 1 ׂ 1 ז 1 װ וׂ - זי | די ז
- ד - הַ ב - הוֹד חַאי- יו
- 684 - 242 גס--ססם 1--סץ
א אה די זי } - .1 י
1 1 1 | | | 1 א + אצי א הא 4 |
רע וע שש װ 4 שש | = יי 1 וִ א א אי א יק
1 -- על "ך יי שש 0 1 : 8
ב = = א שטש + *-
-ך דה פף - הֹדְן פּ - הוֹדְן תָ-נִי- קָ שָׁם תָּדךְ -מ-עָ רִים- צוּ רַת - עֶבִּמ
-42 -גם 082 - 800| 2גמס - 0סם| ג!-וםת -18 מזהת3 12-'6-במז -2 מזוך|-טע? צביד - 8--מזנט
אי | 0 וָ 4 אע ן מ ו ָ
גמ הו{ + יי +; װ 1 ן ו ך א א 1 : = /- א צ 1 4
! 4 - +} וו וש 1 | 1 41 / 1 | אט וו װ 1
שש" 92 8. | || - 4 |ייץק 46 { 6 נ - 408 64 / { }4 יי
ו זי - | יק שש 6, יב אי 4 6 - ". -- 40
, = : .
-הוֹך הף הוּךְ חַאי-י3 בר : אווינ
2 ס-0ססם גםס-0סט 81--סץ הס
וָּ 41 ן 1 1 ו וּ ו ע1- ָ ו וָּ װ
ו +- 1 | וא ו אט אנ ו = -- 1 +- 1 א 1 :
רקש ישר יש 1 שי
ין 46 --- אפ 2
שש 4 יי שואי 0 ייט
חַאי- יב חַאי-יו בַּר חַאי-יוֹ בַּר
1 -סץ 31--סץ ינפּט 31--סץ בס
זצידא
שזא
בַ
ישֶׁר - אַ
יוֹם
- 08 +2-886 מזסץ
תזבן
ו | 5 |
ו / ו 6 6 | | 6 }4 ) 6 4 5
/ 1 וס ס 6 +בץ 7 , יי 5
) 589 (אָון פ 8 (אָון 8 5 רה" 9 2 || 0 5 5 ד= |
8 - 5 8 = 8 ו ס ב. 6
ינש ם יהי (*ר0ס : ש 6 9 וב 8 יב - 8 5 בה 3
6 = ש = 4 ר 2 : מ
יו :0 א
4 1{ - ירא -
9 8 * - | . . : יב די : יי ) ן 6
8 0 שָ 4 וע | | = =
.8 . 8 אס 8 2
ופְןן יחים טןן 9 = 6 6 א (| ש 8 הי ט
8 || יי יי = 2
הי 2 באן '" פון ה -
0 וו 1 1
= זי | 8 אן ' 8 סְֶּ
ו ירן יךן
3 זך 3 : 26 60 01 (אך 3 -
2 9 = = חחין = * הו ': " 7
סֶ 0 - ({ָ : 8 (שָ. 835 : : : : יי
= ײ יי וי די
בל הו -יית ם יי יו 8 8 וִ | || 6 2 -ב יוו 8 8 ב 9 ן ו = (
ייג
מם
, 8 8 8
) 8רת ")4 ; : 5 8 = 0
8 זײן פו : ג: || 0 0 36 ב: 0 ת 2 = צן 6 6 ת ײ 8 ת 8
0 1 ו 5,, ו ו ו ו 1 ו 1 1
ס = | 8 : || ש := ||||) 0. ב, וי ו | | 6 רך 4 יא
| : ם | פ8ת שפָן 8 = ספת טי ---5 |) װ 9 = 7
-ת 8 = = . ו 6 ד / װ : ש-, /4+- -"ם
סן שא |8' 2 8 6טן 85 ?9 י 9 9. 0 | אס (ושֶׁפֶם ||ושרטת ל 6
1 +ח ןפן ?2 -- : 0 | וו 8 " ו 6 | 6 א
ןׂ 0 6 8 ן 6
+= טדד ' 8 602 = 6 = ר 5 ידז || 6 ו ו - 5 , ײ| ( םס 6
הוש 5 8 = || סְ ?6 { 6 ו 6 ס = //פ6ן 0 = (ואן 0 יפ = -
זָד 0 : דרי = 1 רד 2 :רע ר 3 2ןן = וו 0 0
ס אי
יור 0 1 ! אק קן ו' 5 8 ייו 8 יי
קֹ 6 זנן 4 68 5 24 6 1 8 יה עג 6 +} . 5 ב1 כ. בי יש
ס יי 2 וב 98 ב+ 3 ה=} בן ית : ם,
|| סון = שֶׁדוך .ח || 8 4 1
וּ { /
1 8 - ,
ו { || וו / 2 = ר ב,
5 |(6 8 .
1 = ב. 8 ום 5 3 ( 8 פ. הי
: ) 4 8 ו ) 56 (וָאשָ 8 5 : ס 8 8
וט 9" פךרפי 6 }= ח? = חהן == צ- 2
*ים ארן) ן י ו וֹ ו 8
6 8 8 8 ל 8 6 | 0
ו 5 הין הי 84-אן 25 אה 25 אה ?5 2
יו 8 = 8 ר 8 הע ביל
: ו ו
5 יב / 8 8 יב 0 2 . ּ = 9 : ו 8
28ע, :5 ה 8 ה יט = ה === = וו{ 8 *בת 0 3 יטמם =
ן 0 מ ו ו ו וָ ם.
ן | { ם
= =
בר יורזאי
ואחססד - חה8
מוזיק: א.צ. דאווידאָוויטש
14 02016 80
ריט
ו 1 1 0
-}. 1 1 1 1 װ ז | ו ו ֶ | 1
{ 1 | ו ו 1 | 46 { { | | װ | 1 1 | || | 59 3
| 1 1 ו
2 6 )יש שאר שי טע 260 .8
שי 1 יי ן ׂ' 4 שא שׂ *בי שש
חַאי - יו בַּר ה - רִיך אֵשֶׁ חַאי-יוֹ בַּר חַאי-יו. בַּר חַאי-יו בַּר
1 -סץ צבּם הס - סת | 258 81ם8ס-סץ +גס 1סץ +8טן 0281-סץ /שפּט
וּ ו 0
א ר 4 } ז 1 ן = די
1 ן 4
יע ? יו א יא 1 יע שי 5 8
= - רִי - אַשְ חֵאי -יו בַּר חֵאוי - יו בַּר
םס - 26 - 258 1גמס- סץ הס 1 - סץ +צהט
ווו יי
ך 1 די 1 2 . מפון +---} ָ ץ אט 0
1 ו | | 1 ו | } | 1 | 1 1 1 | 1 | | 5 .5
= בשע שי ר יע ר ריש שיר יי 2
יט ער ש .ר שש שּ וט וט שּ
- אַשְׁ חַאיייוֹ בַּר | חַאי-יוֹ בַּר חֵאי-יוֹ בַּרן ף - רִי רְאַשׁ חַאי-יוֹ בַּרן סַאי-יו בַּר
2501 0081-סץ צהטן 0881ס-סץ צ2סן 08841-סץ גס | 082 - 002212884-26ץ ע2סן 81מס-סץ +גט 0
ו 1
1 | | ו 1 ו |
װ ן | | 1 | | א | 1 װ | | | 1 | | |
יע יע( בר 1 ערע 4( 2
==
יב וו יה שי | = |
אַשְׁ חַאיייו בַּר חַאי יו בַּר בּ דָי אֵשׁ חַאי-יו בַּר חַאי-יו בַּר
8 81סץ צהט| 21םס-סץ צהט הּמס - 2816660 0881ס-סץ דגט 1-סץ +-82ט
ן ו ן
ליה -2ץ 0 2 1 די שור שאר
=== 2" 628 א
חַאי-ין חאי- יו חַאי- יו
1-סץ 1--סש 21--ס דצ
אי
א 6 גֹ { { א"י 2 צ
2 =+ ? 22 די עי 2 = ס ול = חשר
א א רד -ן שן ( 8
יי ןד ..- { -) :
ר } 1 ו
חַאי-ין חַאי-ין חֲאי-ין
1ס--0ץ 1---סץ 1-ס דצ
יי ר-יאקטעקק אי אט
אי 0 1 1 ו |
6 9 1 +---- = בי == 1
)= 4 יי א ראב = = יע אי }
דַ דַ ד {* 4 יש שּׂ שּׁ = 6
חַאי - יו בַּרן הףּ - רִי דאַשׁ חַאיייוֹ בַּר חַאי-יוֹ בַּר חַאי- יו בַּר
1 - סצשעבסן הםס - 26-ק4ת2188םססץ צבּט 1-סץ טס 41---סץ 8
א הי װ 4 | אי
= := 2 טע === = א {
5 1 1 הא |
2 יב" ןב 84 + * = ער ב"ע 2 .
וט * אט 8 5
ד רָי - אַשְ בּ - רִי ך אַשׁ חַאי"יו בַּר חַאי"יו בַּר בַר
- 16 - 258 הס - 6 2886 021ס-סץ צהּם 1-סץ דפּט הס
הי 5
"...ר ער איייטע == == בן
= 26 2 4 = יע 668 { הע = = -
0" עו 5 שש 1 א ן 4 יי |- ש
== ד ! |
- רי - אֵשׁ ר - רי : אשׁ חָאי- יו חַאי- יו בַּר
- 16 - 288 24 - 6 = 238 1ס-סץ 1--סז בס
67 2 ו וְ דע | די א ;
= -- 9 8 6 1 2 יעק 2 2 5 6 2
1 1 1 1 | = 2 =" 7 יי }| | וייש 8
יז ו ( | ן הליל וָּ 1
חאי - יו בַּר בַּ -- די -אַש חאי -יוּ חאי-יו בַּר חַאי יו
1 - סץ גס גמס - 6-ת 28 1-סש 1---סץ עבט 0-0821ץ
17
אברהם צבי דאַװידאַוויטש 72טשססוטעהס .4.0
(18777-1942)
ווארשע
גנה קטנה האהזא האום
ווערטער: א. קוזאָווסקר
מוזדק: א. דאַװידאָוויטש
ס? 1006
= == = = ===
== (פיץ +ש---| זי 5 1 יו רא יישאט וו דע
0 4 1 +ו 1 1 יי 1 13 א וו 1 4
ײ -+- ייט ש ײ /-י - ׂ
לֶךְ לוֹם - שָׁ לוֹם -. שָׁ נַחה - קט נַה - גְ דָד - הו דָד - הי 7/
מס18 מזס1 -- 522 מזס1 - 582 הּת - 2418 הם - 1 261-464 8 - 2861
} --צ 1 |
ו הו ץ װ א
ו יי 1 |
|. 5 5 7 1
יס
לִים ד עֲ סהּ - בָּ צִים - ע - הָ אֶת נָה - נָ : רעַ
מזנן - 8 טפ - 41 מזנט! - 6 - במ 64 בּת - 2ת = יד
זִ א
| וי 6 { { } 1 1 || 1 4
| בן 6 8 זי || {| }1 שש 1 | 8 1 ו 1 || 4 / ויייק -
8 11 4 12 / 8 { 2 + יי 1 11 {! {ן (ײן
| 6 "שש 4 2ש 4 | "א = } ר יש = /1 16 11
ץְ ץ 7 י.י : ץ 7 ץ 4 7 |
- בָּ אוּ - דַ רִים - פַּ - צ 4 - הַ לִים - טְלָ דוּ - נֵךְ חִים - פְּךָ - בַ - וּ
- בס ט - 602 )מגע-סם- ג2+ - 2ם זנ - 118 טם-עהלצמנםס-העק - 8ט+ - )
ׂ 4 40
/ . 8 ,א
+ד. -!
זק
ד חַ - מֶר - בַּ מָעוּ - שָׁ - שֶׁ מַה אוּ - 1{ - שֶׁ מַה רוֹת - סַפְ - מֶ הֵן אף -
*
-061-088ת--28 ט'וז - 8582 -886 תחז ט - 8ת -886 הז 1204 - 0 82-סמז מסם
7"שּ ישי
נה - קֶט נֶה - ג דַָד-תהַי דָד - הי קים - ב דַק - הי פִים - 1 -עַ - ל קִים -
4ם - 412 2ת - 1 261-020 020 -861 81 - 1'2-/2ע-ו2ם מז1} - 42- 8 - 18 גז1 --
הִידָד, הֵידָד, גִנָּה קְטַנָּה!
שָׁלוֹם, שָׁלוֹם לָךּ רַעֲנְנָה!
אֶת הָעֵצִים כְּטּוּ עָלִים
ּבַפְּרָחִים נָרְדוּ טְלָלִים.
הַצְפָּרִים דָאוּ, בָּאר,
הֵזְ מְסַפְּרוֹת מַה שְׁרָאוּ,
מֵה שִׁשָׁמְעוּ בַּמֶּרְחַקִּים,
לָעַנָפים הַיְּרְקְָקִּים.
הִידְד, הֵידֶד, גִנָּה קִטַנָּה.
21 111
ײ עי 2 }- יו ו 1 -+
1 ,1 שהאט | | אה | י "7 ֹ 1 1 4
ײ הוט 4 יט
זיך זוי-אַ קוקט און שטייט איר און ברענט שוין רום-אַ אַלץ | זשעך-- הוד טן- וויג
60 2-201 /+202 מט 8261 ע1 מט| !עס מנסמפ מזטתנ-2 212 8-26טם מ! -מב1ש
יי פמאפ ווא
1 1 | 1 יש 1. וו |
יי 46 ואווואאט | ןייש | יק הטיש יע 1 1 1
--- ר ארי א יאר 0 = אאאאאאט ישמוח - אוו 0 הוח אואהוייאאה אאמ אווק
} , 0 1 | , יש 1 1 יי 1 א
{ | א : אוו ש
זיך זוי- אַ קוקט און שטייט איר און ברענט שוין רום- אַ אַלץ זשעךדהוד טןווינ זע-ביי די און
8 2-201 +404 מט +58961 +1 מט| +מסנם מנסמ8 מזטז-ם 2142 תק2--טנם יתן א 261-6 41 מט
9 2 }.
4 1 || 48
7 ץ יי וא וא א ווא הו וי : 6 =
זיך זוי אַ קוקט און שטייט איר און ברענט שוין רום אַ אַלץ| זשעןהוד טן- ווינ
8 +2-201 160/446 מט +58461 17 מט +תסינם מנסמ8 מזט-2 2142ן 26 46טם מ! -מנש
| -פך :9ך שך 9 2 2 2 2 ,
60 ג א } | וו | ).4 .) +. +ן וו יע | 8
1 1 ) עי . וו 1 א 127 1
זיך זוי אַ קוקט און שטייט איר און ברענט שוין רוםאַ אַלץ זשעך-הוד טךווינ
8 +2-20 +2עט! מט 886616 +ו1 מט +מסדט מנסמ8 מזטיד-:2 2142 4-2608טם מ+-מב1ט
= - = - - - - - - .114 0 2 אי טסקט
4 בוט יי 9 1 2 7 0
יק ר שש" 5 שי 2: - דפ
--{- אט וו 4 1 אט | 1 1 1 1 בי
ברענט טל - שטע זער אונ זיך זוי- א קוקט און שטייט איר און הענט טע-לייג פּאַר מיט
6מסמםס 5846-041 261-מט 08 201 -2 4044 מט 19+8860616 מט 601 121-1610-46 +1מז
יי =, ֿ פון
א = ט ישא װ וּ יי ער אט א בי" /)
שי -|. יש 6 1 יע יק } - 4 יי וא זויים
ברענט טל - שטע זער-אוג זיך זוי-אַ קוקט און שטייט איר און הענט טע-לייג-פאַר מיט
/תסצם 4 -2648816-מט | 210 2-201 /אגט6 מג /1+88161 מט /מת6ם 1610-46 דה} +1מז
2 = ,
ר = עי טוט בש אל 8 5 =
1 6 | -- 1 יי װ || 1 א הא | װ 1 2 הי
= אט המו יי
ברענט טל -שטע זער-אוג זיך זוי- אַ קוקט און שטייט איר און הענט טעלייג פאַר מיט
ומסעצטם 8816-41 26--מט 0 2-201 1044 מט /88461 +1 מג 6013 16108-6:-181 }1נת
9.. .
בי = א א 8 - 5 - 5 5 יי 2 א אע דפ
ישא יי 4 6 4=== אט = ריד == "יי
ברענט טל 7 שטע זער אונ זיך זוד אַ קוקט און שטייט אור און הענט טע-לייג-פאַר מיט
זתסינט 11 -5816 2ע26-מט 2108 2-2013 16044 מט /88461 +ן מט ומסמ 1610-46 1817 11מז
ס' ברענט, ברידערלעך, עס ברענט! ס' ברענט, ברידערלעך, עס ברענט!
עס קאָן חלילה קומען דער מאָמענט , די הילף איז נאָר אין אייך אַליין געווענדט!
מיט אונז צוזאַמען אונזער שטעטל אויב דאָס שטעטל איז אייך טייער,
זאָל אַוועק אין אַש, אין פלאַמען, | /נעמט די כלים, לעשט דאָס פויער,
בלייבן זאָל ווי נאָך אַ שלאַכט לעשט מיט אידער אייגן בלוט,
נאָר שוואַרצע, פּוסטע ווענט. באַוויזט װואָס איר נאָר קענט!
און איר שטוױט... שטייט ניט ברידער, אָט אַזױ זיך
מיט פאַרלליגטע הענט.
שטייט ניט ברידער לעשט דאָס פייער --
אונזער שטעטל ברענט.
זך 241
2 = ר
1..
הו וא
די
עס לעך- דער-ברי ס' ברענש
68 21668--1-661ידט !מסינמ'פ :/
ידי יה 1
= שי = : =-
| א ישש . || 0
יש שש שא וך
אוי ברענט עס לעך-דער-ברי ס'ברענטן
01 +מסיזט 5 1-64617-16064נם +מ076'פ
1 1 | === = ע--
| ליק 4 * זו יי { יש
יש שי ריש
1 1 24 2 =
ס'ב רענט ס'ברענט ס' ב ר ענט
זמסידט'ב {מסיצם'8 6מ6נס'5
1ס א 1 ז נם ז
ס"'ב רענט ס' ב רענט ס'ברענט ס'ב רענט
+מסידם'8 +מסידם'3ם ?דס" +מס+ס'3
42 4 7
8 יי א א א א 9 = 7 יק
1 ו הי{ {/ 1 שא
יין 1 77 וו
וו :
ברענט בעך -נע טל - שטע רעם-אָ זער-אננ אוי
4ס 8668 - סם 41 - 8846 תתסיצ-ס +26-תט 1
8- ר
שאר וט
ברענט בעך - נע טל ד שטע רעם -אָ זער - אונ
+מסצט 8 - סת 41 - 546 גזסיצ--ס -26 - מט
== טי 2
בה 2 הי 2
== = ֿ מאווט-ייייען ==
ס'ב ר ענט ס'ברענט
{}מסיצמ'פ ?מסידם'ם
רג א א
7
ס"ב רענט ס"ב רענט
}מסינס'8 סמסידט'פ
2 2 2 2 2 2 2 2
וו -------פ- הא טייק שאר ויייען וי { א 0
ו : 1 = יי א יט =
6 4 אאאוועואוטן. 1 אוש |
גען -שלונ - גע -- אײנ גען - צונ - ער - פוו
68 5816 - 26 -חנם תסם-מטע? -
1 | יק +--י יי )יע
6 | וו
גען - שלונ - גע - אלינ טל - שטע צע-סגאַנג גען - צונ - ער -פור דל שוין בן - ס'האָ
תסס -מט!ם5- 26 -מ21 11 - 8846 5'080-026 60 -מטע! - צעָס -121 681 ת1סם8 מט -סם'8
2 2 צ 5
2 22 8 8 יע 1 ר"
=== = == = ===
1 אנ טוט 1 ו שאאהאמע -
גען: שלונ - גע- אנ גען - צונ - ער-פהו
מסם-מט1ם8 - 06-ת21 28 -מטה} - +121-6
5 -8- 780 =+ / *) שֶר 6
1 יי װ ין 1 4 ( 1
אאטמעפוונט- אה
גען-: שלוג - גע - אנינ גען - צונ ער - פלו
מ0-06ט!מ86-3 - מנם
241:1
6 -מטע) - 67 - 81}
בי }) 1 יק 1 1 + - | הוט
|| | | אט 1
| טוט | ומע 1 : 9
זן - בלאָ - צע און כן -ברע סן - ריי זוין - ג - יר מיט טן -ווינ זע
מס - 810 -- 1426 מט םס -סעם םפ - 181 מ? - סם - תנצץ 6סנמז ם! -מ1ש 26 - 61ם
1 יי א א עוששו ייט וְ
והאי יי
פ"), 62 אס
2 יי 6
אר אה
ט
4 8
אוּ אן
ג
4 42
43 2
אוּ אוּ
ט ג
המא ממממטן (
1 2 ר װ 1 1 וו | ! ו 2 ("
=+ א"י אאוט "קונ טאה אט = שהאט עדו יו
1 ש זף ו
זיך זוי - אַ קוקט און שטייט איר און ברענט שוין רום-אַ אַלץ מעןפלאַדעזוױל די נאָך קער-שטאַר
08 201 - 2 2126 מט 5861 עו מט 86סעט מוסםפ מזט-צ-2 2142 מ06ז-611-46112 61 008 +7-286ד12ת5
א א 2 ן
אט 4 1 ן
= 2012
= 2 6 72 --- 7
זיך זוי- א קוקט און שטייט איר און א 5 אוּ
8 גאט מט +1+88661 מט גו ג /
46 ר / 1
ישר א 2 2 7 -' 2 א
יא 2 4 יט
זיך זול- אַ קוקט און שטייט איר און 42 ס'עוס8 אוּ אוּ
8 2-201 !אט מט 8161 צו מט גו גו
שׂ א אר אך - עג זט
דפ 1 = כ == ק'
הוט | װ 1 אט ווע רש
יי 6 { ס { ע-4
זיך זוי- אַ קוקט און שטייט איר און אד אוּ
גו ט
2 2-201 ?אטא תט 884616 +1 מט
אללל ר 2 טיט טדיי ייט 1446 66סק-
פָּ
|| הש
|| 8
4 - | | 1 ין 1 | דיי 0 { { דיי -8--
2פֿיר ןוי 8 שי 1 | װ שי
ונ 1 = הא } | ו ן ין-
אמט מוממ אווועוט
ברענט טל-שטע זער- אונ זיך זוי- אַ קוקט און שטייט איר און הענט טע-לייג -פאַר מיט
ומסנם 11 -8846/ע26-מט 2108 201 -8 41ט! מט /1+88101 מט ?מסם 46--1610 -יז8} 11מז
ו 0 הא 8
1 הירפ = : 1 + ב--
2- 5 יי { יז יי 0.
דיי 4 ייט ג"", +' 8
= = דיב
או או הענט טע-לייג-פאר מיט
גו גו למסם 1618-16-+18 1נה | (/
1 0 ר" אאאטטטטאטוי" עג יט דיק
= 2 2
2 = = =
א שואי
אף אוּ הענט טע-לייג-פאַר מיט
ג גו 6תסם 121-1614-46 +1מז
אאלללללטן= ייט יי ררירררירדירלדדללירליידייזייי,,,
| א 1 4 1 ו
ּ ו 1 יי
או אוּ הענט טע-לייג -פאַר מיט
ױַ ג 1מס 1610-46-י181 11נז
211
סש'ברענט זאיפה8'פ
טעקסט און מוזיק: מ. געבירטיג
אַראַנזשירט פאַר כאָר: לאַזאַר וויינער
6 מסס
וו
}= -). 1 ז
היהת = וְ = = = 2 5010
4 . שּׁ 40 6 יד שא 1 1 1
עס לעך-דער-ברי ס'ברענט
38 667-1600 -1נט +מ6נס'ף
' ןְ - ןך - ד וֶ ן 4 ,
אע != 1 װ 1 1222 .8
קע 6 ׂ 7-
יו . - 8 ר" .48
0 וֹ { 06 יי
ברענט טל - שטע זער - אונ ס' ברענט ס' ברענט
+מסנט 1} - 88/6 +סה - מט +מס דס" 6 תסצס'8
ל"ו. ר" ל" פ"ז ,יד
{. 5 ג, * וו *ט ע יי
ס' ברענט ס' ברענט ס' ברענט ס' ברענט
+מ6ינט'פ 4מסידט'8 זמסינס'פ 6מ6יצס'פ
= 6 4/ר :52 .מ
ר ר יק ץק ר וט
- עי 7ק -+ ע = יש 8
ס' כברענט ס' ברענט ס' ברענט ס' ברענט
שגנסינס'בם +מסידם'ב שמסינס'ב זמסידס 3
= | האמואנמאט| טי יי" ו 1 0
| הא 1 .אמט || װ 8 | | 1 7
== יש אי שא שי ,)א יל תש
| - 1 אוו 1 1 4 עו | -, 4
ברענט בעך נע טל - שטע רעם אָ זער - אונ אוי ברענט
}מסינט /066ס-סת 1 - 8816 מזסיז - ס 26 - מט 1ס +מסמט
וָ | 1 ( 0
= 8 == 2 שי 2
43 עו יש +- = =
ץק דיק ר".
ר -) עמ 7 ?7 8 ==
ר == : :
ברענט טל - == שטע זער -ה אונ ס' ברענט
+מסצט 1 - 8246 26 .= מט סמ 6ידמ'8 0
1
43 439- 43
ס' ברענט ס' ברענט ס' ברענט
צעמסידס'ב +תסידמ'ב +מסנסיפ
43 43 43
ער 4-- 49 - --- 4
ס' ברענט ס' ברענט ס' ברענט
+מסידס'פ }מ6נס'פ +מסינס'8
242184
וװואָס מאַכסטו, זאָג מײַין חברל? (רעפרען) אוי, ווו נעמט מען צוריק די לאָרן..
דיין שמייכעלע אַצינד (ביז "משהלע, מיין פריינד")
דערמאָנט מיך דלין עקשנותדיקייט אוי, נאָך יענער שיינער רחלע
נאָך זייענדיק אַ קינד, בענקט דאָס האַרץ נאָך היינט.
דער רבל שמייסט אין דיר אַרײין,
ביסט אויפגערעגט און בלאַס, וי גייט עם עפּעס בערעלען,
אַברהמעל פְ
נאָר איםט להכעיס שמייבלסטו, אַברהמעלע װאָס מאַכט
דער רבי שפּרינגט פון כעס. און זאַלמעלע און יאָסעלע?
זייער אָפּט פון אייך געטראַכט,
(רעפרען) אוי, ווו נעמט מען צוריק די אָרן... געחלומט פון אליך, קינדערלעך,
(ביז "משהלע, מיין פריינד") געזען זיך אין דער מיט,
אוי, נאָך יענע שמיץ פון רבין געװװואָרן אַלטע יידעלעך --
בענקט דאָס האַרץ נאָך היינט. ווי שנעל דאָס לעבן פליט.
וװואָס מאַכט דיין שוועסטער רחלע? (רעפרען) אול, ווו נעמט מען צוריק די יאָרן,
ווי כ'וואָלט זי איצט געזען, דענע שיינע צייט,
זי איז אַמאָל, געדענקסטו נאָך, אוי, דאָס יונגע שיינע לעבן
מיר נאָענט צום האַרץ געווען, איז פון אונדז שוין ווייט,
נאָר זי געליבט האָט בערעלען, אוי, ווו נעמט מען צוריק דל ואָרן,
געהאַסט מיך אָן שום גרונט, משהלע, מיין פריינד,
געבליבן איז אין האַרצן לאַנג ארי, נאָך יענע יונגע ללידן
אַ נישט-פֿאַרהיילטע וווּנד. בענקט דאָס האַרץ נאָך היינט.
העי, ציגעלעך חסס 126 ופה
טעקסט און מוזויק: מ. געבירטיג
6,חסק65 מסס 0ס10061:84
= ן הי 4 0
ש--- :
- דע - 4
לע דע - לי שיין אַ שווינד - גע מיר צו הער-אַ4 קומט לעך גע-צו העי
6 - 46 - 1 מ8861 8 תנאשתפ - 26 +ותז ג2ק} צסם -2 ?מזט! 8מ121-46-160 866
0 1 1 --}- א יצ -0
ײ = 2 2 דרי עי הי 4 עי
ץ 7ץ? 7 ץק ץ ,
זיך לע-דע-לי דאָס הייבט כל-טע -פַּאס א פון צינד - אַ. אייך געןזינ- אויפ איך וועל
8 46-160 -11 008 286106 16-01 -פ825קן 82 מט} 8ת21+ - 2 26828108ת23ע- !01 104 61אי
א אצי ר יי יו : ריא א אט צ' ד הוט הא 1 =
0 1 1 יי די | א אי עי - ימ 1 צ | א דם| אי וו הו
6 = ישר
טאָן - גע אים שוף- כי האָט װאָס לע - דע - מי אַ !4 און אָן
תס} - 46 זר 8846 -- }1 806 8סא 6 - 46 - 161 84 יט מס
העי, ציגעלעך, הערט װאָס וויטער איז געשען: העי, ציגעלעך, הערט פון לידעלע דאם סוף:
לוסטיג, לעבעדיק איז אַמאָל ס'פּאַסטעכל געװוען, ווי יתומימלעך בלאָנדזען איצט זיינע בידנע שאָף,
היינט ווי אומעטיק, קוקט די שעפעלעך נישט אָן טיף אין טויכעלע ליגט דאָס פּאַסטעכל נאָך היינט,
בענקט נאַכן מיידעלע וואָס האָט כישוף אים געטאָן. און דאָס מיידעלע זיצט ביים וואַסערל און וויינט.
261
מרדכי געבירטיג (1877-1942) 6ודהוםשם .עו
קראקע
משהלע מזיין פרייגד סאואמק אואג קעװש-פוסש
טעקסט און מוזיק: מ. געבירטיג
סמוזמ42ח2 ישי
= ץ י ץ 8 א : = וד ז יי 6
רא יע עי וע אי 6 א 0 ער א א = 0
2 -42 *. 0 4 יש 4 1 א זי {שון 17 0
6 : ד--ץ != ר
דו בליק אָן נאָך דיך קען - כ'דער לע-שה - מ פעס - ע. סטו - מאב וואָס
ם אננט מס תססת 0108 408 - ע9ס6'ת0 16 -6מ01-8חז 68ם - 6 80 - מסבמז 8ס עד
; .5 1 4{ 0
1 8 ש { { אט | { { = 9 { } - שז יו זימ 7 ר
1 . 5 2 ניך 5 וו 13 } 2 וא א א אט וו ה
{ - 4 גן /1 ןש | 11 6 - 10 {שם : 1
4 4 4 4 א ון יק 4 - 7 /1 41
ץ , 6
און ריק - צו פיל רן - יאַ מיט רל - ב - ח מײַן ווען - גע ביסט
מט אבצ - טת} 111 תיז - סץ פנתז 1 -06ש082-6ס מנגמז מסט - 06 180ט
= בי ֹ 4 צ- :יי 8
.. 4 1 46 יִ פין 1 5 1 | 8 א / דיי = 8
- 48 4 48 - שן. 60 די יצ וו | וי יש וו יק { ' וא (תו| = 4
א "א 2 4 אוו שואי 1 יש 7 שא | א יי + 6 / שש 4 א ווו 41 16 {ן 65
1 /1. 1 7 4 וט 4 יש 4 1 6 4 + 4
| ---ץד 7 ץ ץ7 4 4 6
אָט נאַנד - בא לאַנג רנט - לע - גע-/ מיר בן - האָ דר - ח אין אויך
4ס סמגם - 02 שתה! ?םב - 16 - 26 פות. םס - 80 46 -0861 מ3 0108
, 1 1 הי 1 1 2 6
הא 8 | :ֹ +.| 1 ג 1 ז י' אין . יי
ו 94 * 6 ר1 וםן 8 צן 1 א 4 א אי 14 די{ יק זו
װ 4 4 | ? עו (אייק יו (וייץק | זי | (4 13 8 1 4 { 6 שש
1 ---- 1 84 יי טאנ | !ָא . /+- 1 0
האַנט זיין אין טשיק - קאַנ דער נאָך בי - ר דער מיר פּאַר שטייט
2241 מ 1514 -מ2; 461 8 066 - ס'יך 46 עוֹמז /עג} /848161
?1168 מסס
= 4
ץ :
צײרט נע - שידה נע - זע ח ד זא די צוריק מען נעמט װוד אי ש
16 6ם - 8861 םת - 6צץ מיד --סץ 1ם א118ק}1 מסמז וחמזסת 1 01
ה4 4 4 4 4 ע 0
די א א וי +י ז 1 רש א ן
| 4 * 8 ימו יו י| 14 1 וי
ו 4 | 7 ש (מו יי 18 {מייץ 1 וו וו יי 0 1 14 :יש /ר
1 4 1 דיק א 1 ! עו א 17 / 7 4 4' 9
װוײַט שוין אונדז פון איז בן - לע נע - שוי גע - יוב דאָס אֹוי
04 מוסם8 2םט מט} 12 מס - 16 6- 5861 20- מטץ 6408 04
ןְ , } וצ בי" 5 ע 0.
ר וב יי 3 אהי 2 א 5 טא קיטע ;=
ר 7 יעד גע " רש שש 7 קְ 7 ק ץ שרייהץ שי 4 48
פרלינד מיין לע - שה - מ רן - לאָ דל צוריק מען נעמט וי אוי
סמנג+} מוהמזן 16 - 586 - וסמז מצ - סץ 01 1114 מסמז /מז6ת 1 1ס
| | א -}- 4 י זי 1
| 1 |. דו א'. אן. וי
וו הו 3 1; ר ויא וו א יי
יק ֹ ץ
הלינט נאָך האַרץ דאָס בענקט ביז - ר זן - בוי נעט - יע נאָךר אוי
6 2008 2242 6008 סאםסם םמס -= 6+ ת? - 261 תסם -סץ 08סמ 01
1 אלא
+--ץ--ץ---יין
װ
א וא
ן
שיו
ִ
4
דיק "
{ א 6 וא טיק | ין 5
4
בוש 03 7" אי 7 ר
א אי םש /ב
3
//. ס 8מ206661614
ו
||
4
אע
די זון פאַרגייט אין פלאַמען אששא = או זושסהאז אט2 וס
טעקסט: יצחק קאַצענעלסאָן
מוזיק: לשראל גלאַטשטײין
4260
זי
* אמט / |
ד אַ קוים זי זעט מען וזון די מען - פלאַ אין גייט-פּאַר זון די
- 840 חזנס! 21 266 מסמז מגה? 1ם מסמת - 112 מו 8614--1817 מג2 נם
אמט וא ו 4 1 ן
1 1 1 וו 1 ו ךֶ 1{ טע א | 1 1 | יי רן,
יי 4 | * 2 |} א 57 װ ֶ 1 א { .א |
4 וו *ן 2 ר / 1 | | יק 7 * 2 רן 1 5
4 ׂ 4 0 5 1 4 שש | { 0 * 0 1 1 1 ש
איז נאַכט די נאַכט דל טרוים מײַן לעשטפּאַר זוי - אַ נונג - האָפע מיין גייט-פאַר זוי -
2 +208ם 61 2001 31 מזנסצ+ מנכתמז?10858מ2} 201 - 2 שמטם -016 מ21מז1287-8611 201 -
ר- ר יט יט ר 8 (-
2 4 --- 4 + } זן
אי 4 א יי 5 אל 6 6 א א יי 2 5
) 0 בטיי 1 1 -ץ- ו יע ךר 1 1 1 {ן 1 -0 0 4
ד אַ ער - טרוי מלַן אויס זעט זוי - א שװואַרץ און שטום איז נאַכט די טער -פונצ
- 28 69 - נסע} מוהמז 018 264 201 - 8 2טמ5 מט מזט!םתפ 12 /2081ת 0 46.-:112}
ס1 4 4
1 ָ 1 1 ו
ן =סטט = אי | ו זי 1 זֶ ו 1 א | || אי ו
==== == === .עב עי הי == ===
דײַן אויף לייכט באַלד ניט זאָרג דו וועלט דו וועלט האַרץ מיין אולס זעט ז וי -
4318 1 1821086 810ס זות 2094 41 6619 טם 017 2 חוגמז 018 264 201 -
4624 מסט)
!הא 8 1 -ויייאאוען א = וט 4 1 2 == 4
וד 5 = וי ושי דיא /- שרוש יע יי ישי שי א 2
אן --. { שאט | 4 שר-- = } 1 1 | 1 4" א
6 ==ע ' ו 40
פלאָג מיין איז בוק - אוו ער - טרוי מלין איז ביק - אוי טאָג
סנ מוֹהמז 12 14 - 61 עס - 1701 מוֹגמז 12 8א1ם - 61 8ס}
66
ץ
סטו : מידנ דאָס לע - פע - /ע אַן סטו - ווייג
טם 64 08 6 = 6ם = 6 הו טףם 16 זי
} .4 ?4 | . = 0 4 ייעטן
{ ; 4 +- { { עס - עג
| : ד-
: 5 6 2 8 ,
9 שש . + | = יי -1 ן = ו
ק ה1 יו
--
ייר יי
4 48 0 |
אהא יק { { 04 }
4 יי (| הא 1{ 1
1 השט 4 | אמט )4
יק ץ גאמסנתומ,
ווער ניין ניין
6 עד מנסם מוסמ
אט"
אהו װ וא וא
אב 04664.ה6 *2,
שריה א שר 1 4 6
5 4 {ָ - א | וו 1 צ ונ 4 + ז רַיך
5 יש- = א == = - אי יי ץ א
2 יי 1 ו 1 רש 4 1 - של וע =+ { } ש =
ניין נירן אִי וויין איך אַז עס זאָגט
מנסם מנסם 01 מ61/ד 8 842 8 2000
וייש , } 4 יק שש א { /?
דיעסי 4 , דיק
שן 6
7 '
1
|
יי
של
א וט הוט א | א די הו ש וו | | ו! אהא וו וו 8 שש 4 ואר - והאי
1 ןד }1 אי 2 64 3 | - 401 ש - זי ע 2 2ען-
1 ד 1 7 7 7 1 4 א 1
וויין איך אַז עס זאָגט ווער נדין ניין
מ61ד 10 852 68 284 יד סעד מנסם מנסם
א | יי / 48
!יי 60 | = שש 64
4 4 = "יי
יוט 7 -שר
ר שיר --ש שש -- ר
226
: + ו 1 י א } 2
א א + אט אט זי אב א 8 ג| פין
4 / } --- 44 5 ר יש וו *יש {/
יייש 1 4 | שש | = שש יש
און
צו - דער לע-גע -ווי א
טק? - 46 46-6 --1עי : מט
ציפעלע 8 1/סו7ד
ווערטער: מ. בראָדערזאָן
מוזיק: ישראל גלאַטשטײין
6 מסס 00461840/ז
} 2 וָ 40 {ן 0
{+ . פן + { . + -+ 8 +פך 12 4
== 8 ; : :2 : = == 2 = : | 5 : = יה 7
"'ץ" + - 4 ץ 4 ֶׂ
- פאַר לע - פע - צו נע - קלהי די האָט עס
- דג 6 - 6 - ליד 6 - 4161 01 4סם 68
ו א וי 6 ! 1 | ו
ר == = א א א 22
= יע אט ש.| ,א וו ְ יש
8 { 2 {1
ץ ץ 4 : ץ ץ
װאָס לע - פע - צוּ אד לע - פע - ליּ אַ זיך סן - בי -
5סשץ 6 - ססם - גלך 01 6 - ססם - 11 8 2100 מפֿ - 04 -
יש א עס = 7 5 8 5 "2 8 = 6 /
27,
| | ; אט | 6 1 6
ךר 5
: = -
וט
:
8 וי
ט
:
:
ו
וא
אק
2111
וי :7 אי
יע
ער דר
בטיי
אי
=
7
יק
8 י*-
צו -
טק} -
שון
ו
וַ
ו
ן
0
ן 9
|| 9
ס
6
עו
1 8
60
ס
ס
אי
54 7 : 7 | | 1
1 ו |
-} א| 1
ריש א ממי"ע.ז
2 4
|
11 שי
ש-
0 ,70/
ישי
אצ
4
א
1
ליל
ט1
טן1
טן1
21
6
{ו.
1
4 6
לו
1
+
+*
1, 0626 6
4
=
1
60
2 }
8
=
2
יי
17
4
ה רה
18
9
פ =
ת -ז
רע
יע
וויגליד
סו וטוטץ
יי
6
4
/ 8
{} - 7
א 28
24
סמ
60--
בע -
סת - 8861 6ם -
סמ
גאָט
1
+. ץ
בע - דאָ נע - שי
ץ
צֶ
בא
+
6 2 8 +
אט א
= וי
ֶּ
יש
יד
מזהן}
מט
מזנו}
מן
}2 -
מ}1 - ג2}
לן - שטרא קען - זיג
מו!-2עומ8 מסא -מ1?
2
ץ
48
1
1
8א-
1
=
210 86
און
מגט
יעב 10
אַ
גז8ס
י ץ ' ץ
ז ז דער זינגט דע - זל
מא - 20 46 2100
261 - 6
ױ
דער זינגט
יש
2ן 0
-. הכ / גאר ן. קן
566 .664ס
1
8 |
שי
=
שי
חזוֹם 4/-810 068 -מ016-166+14011 תסש-מון
זד
בים
- -.
קן -גלא
גען -קל
ז.
ינ קער-גלע
/ { 7
גען-קליג
1
;4 1
אש
1
16 46ס'עז
מוזוק: לשראל גלאַטשטײין
ווערטער: מ. בראָדערזאָן
קלינגען גלעקער
הקאס 61 אפסאו ןא
ישראל גלאַטשטײן
)1894--1942(
לאדז, בערלון, ווארשע
אוף דפזת וט.ו
(1942--1895)
ורארשע
יעקב גלאַטשטיײן אודפֿזג 66.ע
עפּֿל ביימעלע 6 |קואוסם - {סט
טעקסט: ג. עפשטיין
מוזדק: יעקב גלאַטשטזין
(76 = 9 ) 06816א/
א ו י ד װ 1 זי 1 א י' א 0
1 4. ן 1 יו האן צן 1 1 א 8 יי 2 צ1 :2 1 1 1 +) 3
1 א 0 א 15 1 4 | א {ן {/ / :
ָ {ן *ן :0 4 4 ו ן 7 עס יש שש
0 9 ײא ר -ש- 0 (5
דו דעקט- באַ לעך - מע - בלי מיט לע -מע - בוי א שטייט טן - גאָר אין
טם 4 - 02 מ160- סמת - גננט זנתך 16-סמז -61ס 2 8861 מז - +סש מג
ץ
אויך פרעגט-גע אים ביי
ץ
האָב לעך-פע -ע בן-גע אונדז וועסט
בן - גע דיר וועל איך
מס - 86 49 61 8 26-1:006 1 083 108 ססם 1608:-6ם -6 מם-46 2מט 686
2006 0
1 ו
בי א---א = === = = : === 2 ---מ-- : : יי די
14 8 1 ו| } צ עו יש 16 4 1 ישר
ץד / (אייש = ץ ץ 7 -ץ 8
זן - ביי דעם בעט נאַר צאָל א אָן פל - /ע פיל קע-טיג - רוו
מס - 61ט מז86 061 806 1}01 8 מס {ס - 6 1} 46-מ1)-1ס
לע-טע - וויו
6 -46 - מנשי
רער-- ע-טיי דו
מתסד -21-6} טף
לע -טע-וויג
6 -46-תנאו
זן-בלאָ ניט ער
םמ?-ס1ם +1ת +ב
אַז
242
| 7 הץ
עס לעך-מע-בלי די שאָד
38 6366048מז -11נט
פל -ע
לן -ווע
מ1 -סש
אין גאָרטן שטייט אַ בּיימעלע
מיט בּלימעלעך בּאַדעקט.
-- "דו וועסט אונדז געבּן עפּעלעך?"
האָבּ איך בּײַי אים געפרעגט.
אַ 4 איז
1 8808 82
ץ ץ
עס רײן אַ
12 8 מנהז -8
-- איך וועל דיר געבּן רויטינקל
פיל עפּל אָן אַ צאָל,
נאָר בּעט דעם בּייזן ווינטעלע,
אַז ער ניט בּלאָזן זאָל!
ניט דאַ בלאָז
זנמת 40 2ס1ס
-- "דו ווינטעלע, דו טײערער,
דו בּלאָז דאָ ניט אַרײלן,
עס איז אַ שאָד די בּלימעלעך,
עס וועלן עפּל זײין!"
0,064
--
וָ יִם
6 - 0 מנץ - 28 - 8ם8 -בת
אֶת מַ - שְׁ- הַ
צָ - ! - 4 בַת שָׁ עִי - בכִּי- שָׁ- הַ דוֹם -
1485 - הּת - 31 - 8ץ 86 - 502 1 - 1ט-'ת82-82 מזסץ--
2 == :4 יה ==
-------י װ וו וע האאואם "יק אא יק
אע הנ = == 79 0 2
...הללק
= = 1 יק -? :
ד שָׁ עֶל - בֶל'- 2 - ה | יום
- 508 1 - 91-'94 - 228 הס זי
וֹ א ==
ב"א ז 1 5 בה א
וט | 48 2 /
אט ד ו ש א הו ייט -
7 שֶ עי =-שִי- שׁ- א - יד
- /ז? 1 - 91-'804 - 22 מזסצ
95 ר 4
- ששש-- = מ| יי | ש-
= שָׁ עִו = בִי = שָׁ -- הֵ דךם =
- 3082 1 - )+- 58 - בם גזסץך -
בר"
יי אי
8 1 ו | 22 = ==
1 ווע א אוויי 7 וי זא וק שׂ 4 *-
*צט 2 -- אט יז (* זצ 4
יק ביור ב"י (, 0 ר א
5 אט
וי וט ןש אט
פּש : בָּ - ;
יש 40 1258 = בםת - 1ץצ--
1 עקעט העיקש = =
52 2 9
=== = הכ" ין
פַשׁ ד ה- 6 - }
- 1850 1 8ם - 33 - 8ז ו' 4 יע
װ ו 1 יא 4 !אט ש. =
טל = == לע == יע אי משייע
808 - 2תם -
העמערל עס םוי
ורערטער: א. רידיזען
מוזיק: א.מ. בערנשטיין
ס?+ 2006
ד----64 הא . רייייהיי : דדדיידייז ייד == נב-- {אדדהה? ' ר עאדדדדדההת צ 6 וע ית/. 0
ר 5 | 4{ צן | 8 ו5 5 | ווא אט ן 2 8
51 /5 אי | ז| {פ.... /5
וו 2 -/ / ן פן װ אן אק
א ו = = ץ "וי 4 א שי 4 שי
און טשװואָק אַ נאך טשואָק אַ כער -גד שלאָג קלאפ רל-מע-הע רל -מע - הע אַך 0
מ1 /סשמ15 2 מססת /סשם18 8דסמס-1ם 5006 קההן (--סוז -סמ (ע-סמז 86 8408
6 4 58 רדה הי 2 רדה שיייקת 9 +--- 40 6 4
די :: יי 'ד ץק , ק 7 7 7
אין עק אַן אָן לייד און רוֹת - צִ גאָר טאָ- ני שוין ברויט קיין איז שטוב
מו אס מב תס 1210 מט 68-ס2) דס 0 -ות מנסתב סא מ1ג} 12 0גומ8
יוְוַתּז דדדדהת שההקהיף רהקדדי6הדההן רידדי 69 היהת דיי 6 ) תש עה
4 יהי אל יי א 6 -} א 7 = שא 5
== לט ל ב ט אט יי יל 0 לט ,=
עק אַן אָו לייר און רוֹת - צָ נאָר טא -ד נד == שוין ברויט קיין אדז שטוב
4 20 םס 1416 מט 668 -ס0ס2} מצסם 0 - נםת מוסםפ 2201 861 12 סטלם5
אָ, העמערל, העמערל, קלאַפּ!
עס שלאָגט שוין דער זייגער באַלד צוועלף --
די אויגן, זיי מאַכן זיך צו --
גיב כח, א גאָטעניו, העלף!...
א, העמערל, העמערל, קלאַפּ!
שלאָג שטאַרקער די טשוועקעס, שלאָג גיך:
ביז מאָרגן מוז פּאַרטיק שוין זיין
דער גבירהטעס טאכטערשעס שיך.
אָ, העמערל, העמערל, קלאַפּ!
נדשט גליטש פון מיין האַנט זיך ארויס!
מדין אוינציקער שפייזער ביזטו,
פון הונגער אָן דיר גיי איך אויס!. . .
2624
|----, אוו הו ו א א {.-.* 8
= ר | ור יו = - 84 )יי אי ו
4 הא א 1 4 }ע . 4 = 4
א הו א {- א א 11 {
קֶם - עוֹ. רֵית -
גז8ן - 0 210 -
| א. א, וי 8 | 4 }| .א א א א א א | 26 0
1 4 { } צ {.אי-. 460 8 .. 14 גן; |ג + עב ' שקן 0 א 11
צ 6. /{4 1" { .ר י =ן 1{ 1 יא 13 = 4
48-- -- 4 די )...0 װ מו 8 גע ר 4 { 0 7 ט
ואווט - 5 וי װ { 4 אה הא | 4 זצ 4 א אי
דק ץ = א |ך-- ד-ץ- יד יה "יט תע ץ 0
לֶםיעוֹ- לָ הֵיֹא אוֹת הֵיאן אוֹת אֵל|- רָ-יִשָׂ נָי- בְּ בֵין-ג נִי - בַּ
מזה!-ס -'1 נםת 00 נמן 06 1 |-גינ-פנץ 61מ--'ס? מנסצ-ט 3נם |-נסט
יא , בי 0
- 48 2 3 בי זי די -. 48 44 ;ן *8, א ער אט
.א ' ה0 +| { "ין {יץ { 4 4 שיו = { יפ
וד א 5 8 ,א 6 = 8 יט 7 7 דוע 0 א
לָם-עוֿ. -ל הִיא אות אָל|- ךָ- יִשְׂינֵ-בְּ בִין-דּ נִי - בַּי ש
מזג!-ס -'ן גנ 06 1 -84ת18-1ץ נסת-'ק מנסצט | נם |-1סט
א א א ר =+ | -+ 08 8 = 8 5 | 18
- 0. 5ם אק אי זיא בּ אי י 60 1 1 א ואר וו יה וא וו האוא,? האאוו/?י א יו ין א { 1 יי טע
שש ץ 1 6 1 1 יי 7ן 4 4 4 64 1 הא הו וו = גלמאצשאטן |
4 אט א א | 7 ץק ץ וו 8 5 יט
אי וט :1 1 7 -7 /1 א
לָסיעוֹ-ל הִיא אוֹת אֵל- רָ-יִשׂ גי בְּ בֵין -וּ נִי - בַּו
מז8!-ס- '1 1 1ס 1 - גז-פוץ 1סמ-'ט מוס-ט םת -61ם
2 באסרלליהץיייייי=:22222:2:: ' -ררריייייייי:, | 599:1086240 | (/
אי יע 2 + *רן 60 יע ערה
ר א 5 2 שא שי / 6 שי !7 7 מקן 3
4- אט א ע--}; ;וט /1 2 -) 8 א / קע 632 -ןך'
אנטאט הא המא 7 רשי שי יי 4 יי 4
ֿ 7 1 4 ץ
בָי : ד |- אַ שֶׂהעָ מִים ךָ שֶׁת : שֵ כִּ |
81 - - 0 |- 84 8-848 חזנמז-8ץ 361 = 306 1 |
= אה דיי === 0
צ+ן 5 אש - א 6 8 = 8 2 ).א
יי שא 9 5 4,, אוו יש 2 ישי
א/; א עו 4 4
= א הש 4 ץ 7 (6
בֵל ר אַ שָה עִַ מִים -1 שֶׁת -- שז
021 - 40 -4 82 -8 מזנםז-הץף +5386 - 5846 י 0
9 7 7 5 = 5555 2 =+ 8 2 174 יף
וו אהא ...1 7 2 1 7 7 /ו | 1 א :
ד 7 ריש יש יי 1 8
נִי - /ד -אַ שָׂה- עָ מִים-ץָ שֶָׁת - שָׁ ִּ 5
1ת - 095 - 4 88 - 8 1 11תקס זי 864 586-8 1
פ, 5 ; ;, ;
7 רער * 5 8 לט
7 אט א אע אנ קונ = רעיש ,3
:יי | 4 | ָׁ ;שאט ו 4 4 7ין -- 2 1 קך ש =
נָי - ד -אַ שָׂה- עִ מִיםל שֶׁת : שֵׁ
גבם - 00 -84 58 -2 מת1נת--8 זי 6 - 206
{ הע ייט 114 644 1 40
א , אט וא הו 1
אוויי 6 די ץ
רֶץ -- = אַ |- הַ אֶת-ן;
זד :: א
יד - - 84 |- בת 06 -ו
: 4:2- :
--/5: 0 מו.
8 ור =)
אט א א א א יד צֹ
0 60 6 0 0
רזיאָיהָ אֶת -ן
822 -הם 04.--זץ 0
/ 26 אה 22 א 64 יי
{ } הריש {ן א |} 2
הש ץק יק
רֶץ ד /אָ -הָ אֶת דג
142 - 8 -2ם +6-'ץ
א 4 1
אט ר הא ר א אי 8 = י
די 6{ גץ וי
שש ' שש { יי
/- * :
רֶץ-אָ הָ אֶת ן יִם - מַ - שָׁ - הַ אֶת
2 - 8ם 61 - תזנץ - גמז - גמ8-- המ 61
, = 2{ דוד 6---ץ רדיך 78 : יש
רי יי 5 1-ין *ן שש 2 יא = ר 15 יי 8 1 4
16 יי
2 7 ברע 0" 036 0 0 0 8 7
ו 7 7 ==
נִי- ד' -אַ שָׂה--ע מִים-ל שֶׁת-שֵׁ פֶָּל ם- עו -ל הִיא אוֹת אל ר - וִשְׂ נֵי-בְּ בֵּיןיוּ נוּ - פַּי
2-40-1 252 מזנמנקסץ 886-3461 1 מזה{-ס -'ד ם 4 18-61-- 18ץ 61ם-'ט מ1סט םת -61ט
ֿ 7 7 7
וי
2,218
1 == 4 יה 7 =
= : א א א אֹ א - א , א 8 קֹ = ֹ 2 וע
ור אץ 4 4 דש - יעשר יש
-- 48 8 4 שש =)
יי יי 4 א וא עו| {! דיק 4
| יה ן ץ ?ץ ) ? = / =
ול
בָּת | - שׁ הַת|- מִי- שׁ הֶם- פָּ תוּב|- כַ -ו דוּ =--? |- בָּ ריד הוֹ
4 - המ 26ײן|-נמז-'מ8 מזסם-הם צט?|-82ס-'+ 60 - 82ץ |- 'ס 110 - סם
רה א 1 2 | 0
צ יש ר -. . 6 א א א - א + 8 2 ְ ש אי
יי יי יי יק יק עי 5
ן עט ן ר"ד -ץ ץ ץ
בָּת | - שַׁ רֵת- מִי- שׁ הֶם - בַ תוב ד כָהדו דוּ - יָ |- בְּ רִיד הו
14 - גמפ 86ע|-נמז-'מפ מזסמ-2ט צט+|- 088'צ 60 - בּצ|- 'ס 0 - סם
ארוי יע ן
2 2 1 = ער 2 ( 5 8 פא פן א יא א א ר
= ר יי יק שיש שי 2 = :יט
1 1 ) אמט 17 ; / י+ -- ז א יט }4
. ײ
בַּת - ש רַת - מִי- שֶׁ הֶם - בָּ תוּב - ד-ן דן - ד - בָּ ארי הד הו
021 - 802 286 - {מת-'מ8 מזסת-סט צט! - 4 -'ױ 680 - 38 - 'ס 114 - סמ
5 באט 1
=- - = ץע 6 וע טק
= וא אט אט אצ
| מ| אט עי ץן -ץ 0
ף - תָ - װ{ַ -תו - בְּ תוב - כָּ כֵן-וּ
פּמתס - 16 -8ע -40 - 'סן טגע -68 מסתס!'
0 661 ס1/1268408 צ
אי ייא אֹ א א יד = יו ו 2:
רש הא שן א וב צי. אי" ור 3 וט =
טל } רב 4 טי אש עס עך 7
יו שי 0 * * 4
וֹ 2 ץ 7
אֶת אֵל- ר יש ני - בּ רוּ |- מָ - שָׁ- {ְ
4 (80- - יז --318 1--יסן טיד |- 'מז -382-- 'ױ
1 שו וי 1 8
צ) ֶ א יי א =+ /
(כ/ו-. תג *42 { { 0 אי צן אי "5 יי 0
ישש "ול | 4 4 {| | מ זי |ש יי :1 א
4" 7ה יץ 7 יק 1 4 "עס * 5
אֶת אֵל- װ - וִשָ נֵד - 3 רוּ |- מִ - שָׁ- {ַ
4 61 -תז -15ץ 1--'ט טיז | -'תז -828- 'ױ
אל
655 9 = = = = אץ
דו /1 ױשו 12 { 4 +{ י 2 שּׂ צ.
1 /- 4 1 4 | {| וא 9
קר 7 יה רי-יץ -ץ ' / ייז
א א יע - :
אֶת אֵל - + -וִשְׂ נַו -בּ רה - מ - שָׁ דןַ
63 1 -גז -15ץ 1-ימ טיד - 0 ז-888-'ל
2 2 2 :
' { 1
ת, | א 6 א טֹ 4 } } א וי 4 } {; א } 0;
ײ { שש 1604 8 צון 8 דאן זע יא יונ א 2
5 ! רש רש ר רע ר 1 5 ף
: ,אט
- ץ ׂ ז זץ 7
לֶם - עוֹ רִית |- בּ תָם - ר -ד | - ל בָּת- שַׁ -הַ אֶת שׂוֹת ּ 2
מזה! -ס 10ן -'ם מז8? -סע-80| - 4--58--8נז 4 809 4 -- 2מ8-- המ
8
יס יע 6 *ן 2( 2 4 } 2 2 20
ן שיק מט { { = שא 48 6 א | 1 ב}
4 הא וו || {5 מ אוו | 4 *
1 | /1 4 1 וא 1 3
אט 4 1 4 4 7 4 " די /(1 ! 1 7
לָם -עוֹ רִית | - בּ תָם- ר - ד |- : פָּת - שֵׁיהַ אֶת שׂותפן ע - ל בָּח- שַׂ - ה
מז8ן -ס /1ע| - 'ס תזג! -סע -ס0ן| - '! 82822-0249 019 800ן| - 12-84 86ט- 58 --2ת
2 2 2
יי . 2 22
5 = יי == 5 5 = בש" = 5 = ר א 2 א יט יע
ריפ 4 רי--'ץ -"ץ שיייש ער יק ר דיך קרייטשי ל יי 1 יק 1 ריעש
י == 4 הא די יץ 7 ש שי
לֶם-עו' רִית - בְּ תָם- ר - ד ל בָּת- שַׁ- הַ אֶת שׂוֹת - עַ-לִ בַּת - שַׁ - הַ
מז0-18 160 - 'ס מזג} -סע- 40 - '1 82-884029 641 500 - 24 -12 4ס-- 88--הת
ר--- 78 אלש היה 8 ר--- 8 {} 4
1 7 4 יי 7 יי ץ ו שש 1 וו ו ש
4: 7 " ץ 7 -
- בָּ תָם ר'-ד - ל בָּת- שַׁ- הַ אֶת שׂוֹתז-עַ-ל ָּת- שֵׁ-הַ אֶת אֵל-װָ-יִשָׂ נִי - בָּ רג רמְּדשָׁ דן
-'ם 80-204800- 1 28608084 60 806 -8-8ן 4 66 15-1:2-61ץ 1 טע--'נת--8ט-- יש
זט אתא
זזשקא
- 0806 2-
ט1
- 1
שְׁרו
'ת3--ט
מזנת-- הל
נמתנם- 8ט-- 2
-- 4
לוּ
ט1
נִים בַ -אַ
: {
ץ
חות
4
7
7
04סט
9
11
נִים -בָ -אַ
הזום -2ט-2
=
אַ חוֹת
=
מע
{- -- תע ---- ר
יש
|| א 9 8 אי
7
502 גד -ות-'מ5 וזסם-2ט צט) -
שׁ
-
רַתּ - מִי - שׁ הֶם - בָּ
תוב -
5
וא
41
ר ץק
וי {
!=
ע. 8 /
הו נִים- בָ
סם
- אַ
חוֹת - לוּ
מזנת-הט - 2 +11-6201
נֵי
הדשה וּ
1סם -'מ5-ט
שין ()
41
21
ורא----
ת
{ אי אט
44
אי|
יי
2
5
יי
א
א
-}
= וט
שו
סתב
סםב-'ם 66 -
=
} עה
--
- 1
א
111
0
וב |/ו
ב (ן
ו
יי
צבהט
א
א
5 )0 -
' || (
454 א
ייב
ת, ין
5 די יי
ירת שא =
2
6
(=
ָ
: :יו
=
0
ב,
:
1
אט
41 02 - 6ם -
1
1
}-
=
ב"א
644
2} - הת
0 - סינ-סס +26 - 6
תֶּפְ לִיל -כָּ
- 414
161
שׁוֹ - רא - בְּ רֶת - אַ
4
/ הוק
ג'
66ץ --
6
1
יעד
2.1
2
6
לוּ
עז
7 שש
{ ש
127
6םסח מסהמז - 18ץ
- 6061 ') הי
- יק
תע {
11
48 אי -
}'--86+ 4
1
12 --
-
6 -סמח מסםהגת-- 1
602 81
8
1
א
טֹ
- 6061 1-- 0 -- 2נז
6סנת מס8מז--15ץ
0
{ 8 א
6
רד לאר
7
ת - רָא
2?-- ה"ד
2
0מ8ט
בֶּד - עִ
6 - 6
1
6861-40 +2ם- '}
6+.חסחסח 208תמז - 18
במז - 'ס
כִּ
ק
ו- חָל נַת - תִּ
מוזיק: א.מ. בערנשטיין
תפלה
4
4
יִשׂמַח משָה
ממפסוא חסתאפֿוץ
080))ס,
6 אע 5
די 7 יי 40 יו = 1 עמעט ץק 0
אויף פן װאָר צע און שפרייט צע נער שטיי וי און זאַמדר װווי מַָת אַ ניו טע גאָ
4 מ} - דסשט- 126 מט 01616מ126-8 50196161 1ש ט 224000 1 68מז -6 טנם-- 16--80
1 דצ יע
גאָט זיי נען זע ווו רן שטע דד רן שטע די רע קלאָ
6סים 1 תסת -26 טלר מתם - 5206 01 מיז - 5216 01 06 161
2
פועלי- ציון- שבועה פ'טש זפ אסו7ז--=איסס
ווערטער: להושע פעלאָוויטש
מוזיק: א.מ. בערנשטיין
ס? 1106
ר עי 0
יי 1 = 1 = 2 5 = 1 ו וינפ 6 ;
9 עי |/ || +}; 1 . י 2 0 { 8
2 7 7 = =י טי
רן - טרע פון און בלוט פון עה- שְׁבוּ א רן-שווע מיר רן שווע מיר רן - שווע מיר
תיז - 116 מט} מט 6 מט} 6-שמפ 2 מד--סשמ8 דותמז מיב-סשמט ידותזמינ -סשמ8 -דותז 8
ו = -ך - ז וֶ ֶ
+- 9
ר =
מיר רן - שטע קע-טי - ללכב די דות -ע רן - הע לן-זאָ ערד און מל.- הי
יד1מן תיד - 8016 6 -11 - 1108 61 468 -61ם תד - ס6ם מ!-סט 680 מט (מת-נת 8
יי = . := " | װָ אט אט יט ןד יי 1 דִד .)
-ירעער-עערייי" 4 / 5 : : יו : : 1 ם 5 שי
" י
באַ רן שווע און רח - מז גן-קע הענט די בן- היי מיר רן -שווע מיר רן- שווע מיר רן- שווע
גס מ"ס ששת8 מט מס סי1--קנתן חס -166 ומסם 30 תס -261 חנגמן תע סשתט דותמז מי-סטום8 ידונת גיב-ס 80 8
1
1 ו| {. ו דיק
7 = יט :
| ש אמט
װאָס בן - לי מיר וואָס אַלץ באַ ערד קער-לי- היל איר באַ. פאָן איר יון - +צ
ו פ5סטי מם - 11 מומז 8סט} 2112 בפ םס 466 -זן - 261 +1! 8סם מס} ע1 מסץ - 21}
ר 1 ון 1 וי ם
0 ע 51 1 1 | | |
בא שווערד נעם-כע - בראָ - צע דנס:העל רע - דזע - אונ באַ רן - ע מיר לוק- היי
8 8660 מזסם-סמ6 - ס+ס - 426 888 -861 16 -626 - מט 08 מם - 6 תנמז 861-1164 /2|
וא ווע ו א מאואפועמן
1 +- ו אוש 1 1 +} 5 40 | 4 || יי | טואוו מן |
ושן 1 וייק { ? 1 4 | 1 שש || 0 יי | ו |
דער א } ץ 2
: א | א { ייק שש /,,
= ) 1 ) וצ
דגע דן - לייו צו שוין נוג - גע טער - שוועס און דער - בריו שווערד נעם - כע - בראָ -
-46 מם - 181 ט2! מנ0ם8 שטםת - סע 16 - 668מ8 מט 461 - 1נעסם 0/ע06שמ88 מזסמ-86ס - סעםס - 8
װ ר טץ ז ו | = 1 | 1 וו א | 1 | | 1 | = ו ו
ו ++ 8 | יש =+ --. ו װ װ א װ | | ו | אט אי שון * עו / אי
1 12 1 4 3 שז 7
ו
צום טיק- מו טיק - מו כּן : בליי-פאַר צו לות - ג אין שוין נוג - גע שוין נוג -
מזטק} 418 - טמז 118 - טמת מםס - 129-0121 ט2! 168 - סש. מ!1 5801 9שגת-26 מנסת8 קטם -
יי == ן = יינ האמאוווט!| = יט 0
0 ןפ 1 ו װ 1 ן 1 יק װ יי { 8 ,
4 | יי ן! 1 --- 40 4 ר - | וט
וקאאנאאאאאט וא יש ווו הוט ארי =
0 װ ן יק יי { יש 4 ייג 1 יט 4 אי 0
66 שא יו יש *=יע = /
קאַמף קן-לוה - חיי צום טיק - מו טיק -- מו הייט - פריי דער פאַר קאַמף
{מז8א מא -11 - 1סםת גזט2? 914 - טמז 118 - טגת 24 - 21ע? 469 -8} )820
שא א
אבגרהם משה בערנשטין
זאַמד און שטערן
)1866--1932(
אוף דפאהפטם. .םא
אחפזחהפ אש סואא?
ווערטער: ש. פרוג
מוזיק: א.מ. בערנשטיין
מזט?נמון 26 40מ860192
0
* 9 ע 1 ו אֹ יו +
הי שי א ר א א 2 א אי א א + אע אי 6 א 4
|| | {ן | } 1 1 } | וט | 44 ן| | / 42 / בי }| 7
3 | 4 1 א 4 1 }1 |ו ומ || | הא | 4 א { א
' ? 1 י ץ ' ׂ 1
בארג אויף שוועבטנאַכט די רן - שטע די צן-גלאַנ עס נה -- ב -ל די שיינט עס
0עהס /660101ת202/8ם 61 מז - 858/6 01 ת2?ש-מהום 68 6 - 16-60 010 מ21ת8 68
ריז א חרדדטהרטה אָהה היה דיי {) דיידידייהת 1 ר 0
= = .=+ 1 8
ר 7 4 ריר 0 6 4 =+ 8 5 / א יא } 22 8 ;
וט 1 {ן {ן 17 שן! 11 שש 11 הש 17 { שון 1 4 12
ז 1 ץ ץ זץ 8ץ ץ 7 ץ 7 *ץ ץ 2
איך פן - אָ מיר פאַר ליגט לע- כע-בי קע-טיטש-אָל דאָס טאָל אויף און
108 מ} - 0 "והז +צ8} 1106 16 -01-086 21-11188-46 4008 1 /01 מט
השש שהההף = השיט שהקההת רדרה 76 יח רבדד שדח השהישההה) ריט )0
ֶ א צ ו זי
) /ץ יץ 1 יץ 7 /!ן !שן ק 64 1 7 ד 1 4 7 7 7 ירק ץ ץ
רע- ע -טיי קע -לי- היל די ען- לייה איך מאָל טעריזענ- טוי עס ען- ליי עס ען- לײי
6 - 6 -481 46 - 1 -801 , 81 תס- 161 מסג1 1ת /260-46- 401 68 ת6 - 161 68 מס -161
ר 5 שאר א רייפ2ה אה 44 ריד 0 היהת = דדוה 79ה הז 0
ר 5 א 1 שש ז שי /: יש
11 שש | } | || { ז { ז{ 54 { {
ו שש (שן 7 - | } /1 | | } 1 || {1| 1 17 ! 1
+ ץ7 ש וא | ץ ױ' 4 } - ו --"ץ 17 ---יץ יק יי 4 1 {=ין ז
וועסט דו פּאָלק מיין שווער איך מע-שטי א מיר הער איך טער-ווער
06 טם 1014 מנבמז תעסשםפ 108 סתז-1/מ8 2 -נמז דס 1008 ד16--יד סעד
יי = יט דייייייידדיה גי 1 ררשרקקקרה 44 דההההת יי אט 9 : ש '
1 1 צִ 4 זִ ו צִ| | ז יי
0 1 1 +ִ 1 א 1 { { || יו { ' 14 ווא וו
ת 8 יע( 4 { פו יי זי | { א = א וו | יו 1 { | גי ושן /
וו װ וםן וו יי וט 6 4 12 1 4 2 7 7 4 זן 4 ץ
עו יש יע "ער 4 7 4
יַם דעם פון ברעג דעם אויף זאַמד וו מל - הי אין רן: שטע די וי זין
םזהץ 600 מט+ 09264ס 460 1 2600 1 ומ - 1ם מן! םע -82/0 81 1 2810
ווא - ממען ו 6228 6 06מ0610ט66 {זסשס 0
אואט", ו װ | | אין".""ן,,. ז א װ { { וי ווייי טע 1 יי צֹ 4 שון
} וו 4 /ן 5 4 װ ײִ| 54 6 ש.
שש 8 1{ א 4 -שן די / זי 5 )4
5 יי } ע{ ן 1 שׁ 12 שן ן 401 5
אט : 4 ץ א (8
פון לן- פא - פאר נלט ווערט עס לֶם - עוּ של נוּ - בּוֹ - רִ
מט} ם{ - 2} - +ג} צות 66 68 מזסן - 01 8800 נסם - 1סט - 1+ :
8 שא -- װ די אי" : ְּ װ 2 א | א ר פו
ו | שש 1 אי יש 1 ו 46 0 | א | | | הן | ו
ק שי {! בע 2ר-| שיש{ 9 יןל) ,1 ד-ן ד
1 ז 7 4" { / = אש | יק }1 {/ ;יש 7 1 1 1 0 1
' ' אאמואט - ץ 4 ו
מוז יִם ד קו - בִּי ווארט קעס - צי - איינ קײן חות - טָ - הַבְ נע - דידו
2טתז 160 - )א - 6תז בס עד 58 -121 - 610 ת1ס; 0865 - ס} - שבת 46 -681
2222 רדה 0 דידי 0 ומממון אי 0
| 5 : 0 2 (/ = : יט הוט ב . -ו | / { ן ו וו" { / }| 0 י* שש 6
1 0 זי 1 |+ 1{ 8 8 דו 54 6 | ש | ! הא | יק { ? 4 | | ייך } וו | 1 :
טע יע א א + 8 + 46 216 2 0
יאר יינ יי 1 0 7 60 60 קאווואט : (5
צייט זיין אין קומט אַלס לן - ווי קער - לי - החיי דיין רן -ווע
4 /ו22ק מו פתזטא 8112 תמ -וט סא - }1 - 2861 218ם מז -סא
0 9 1 יי ?וא ןטאט ֹ : / הי ֶּ
א א 8 - 1 +דו װ װ בק
= 5 ין 7{ו. רן 1 :
' 7 } ש שי 0 45 שי יה 10 1 1 1
{שן 4 ץ ק ץ 2 1 1
דאָס רן-וואָד גע ים - קו - מ קע - טאַ שוין איז איינס און אָרט זוין אויף
8 מת -60ש-426 װז16 -ג6} - סתז 86 - 88018/8 12 6108 מט סידס 2818 11ס
= אי = אוב טאט;
קיר א = די = א א א זֶ : : 1 ר 6 +
7 | || /ו 7 | {ן {ן { 1 א א { שש | | | ין יו
4 יי יק יק יק טא שש יי" -2
איז וואס זאַמד ווי רן - וואָ- גע נען- זיי מיר וויס-גע איך ווייס דאָס איך פיל
12 8ס 2208 ואר מע - סש -086 68מ-281 0נמז 06-6018 108 018 008 108 ו1}
קי | זי צ | וייקן { { /' 4 ויייק
7 . | 64 4 ז בי" +) |{ 64 || 1{ א {| || א
== = : 0 יי יע יק עב
ראָ פיס די מיט טרעט רער-דע -יע ואָס קר - הֶפְ
ס1 115 1 וז -יֵסת -46 -16 8סש 2426 - 804
שז
6 *0 הי ירק זי
רו קיין זיי פון נישט אויך האָט ר גן - יאָ און אים בן-טריי טן - ווינ
טזד מנ6} 261 מט? /01080182 204 60 תש - סץ מט חז1 מם-1+821? ת? - מבא
יו" 8 8 8
מוטותמון טהאטעט }
2 === +-- = :: אנ הוט וט יב
4 אש א"ע אי א א ט אי י = 43 0
7 פן == * ןש = =
7 8 4 ן 2
א = 0 6 0
5 = 8 === == == = יט
= ר זד עי ++ ׂ 5 : 2
ץ7 4 | = א
אזאטיזמת
0 060 , 61:490ססנת 411686440/
ן-
װ
5 4 יש )6 20 א שׂר 06 4 5
ץ ץ 6 ץ ץ
ווען - גע לאַנג זוי אַ טו - ביס ווו לע-ולל אַ װואַרט קן-װװואָל נער- קליי
מתסשט - 6 1240 201 2 ג)ש - 218 טשר 21-16ט 2 הש מא -01ש 866 -4161
ן
1 1 | יו א אוו ו
א = =
הן. : אֹ ו
2 0 =
51 | 1 יי
יעד -ש-(ק)
| ש
: 6
| ן ז ץ7 יץ וט
זען - זען - גע און הערטגע האָסט דו וואָס לה - שא מיין אויף מיר זשע פער- ענט
26 - 260 - 46 מט /26-869 !08 ט4 08 8261-16 מתנבמז 014 ענתמז 2806 167 -/60
8 :א 1 .,.,; - 6 ,א
: 1 1 ו| ן א 1
הימ 1 '
| ז א דע = +
1 = = -
: 8 ח * -שׁר ' וינ
-
איבער פעלדער, איבער פּליינען, ס' וועט דער טאַטע זיך אומקערן --
ווו די זון א צעהעלטע גליט, אָזאַ גרהס ברענגט מיר דער ווינט -
איך האָב געהערט אַ קינד וויינען לאָז מיך קושן דלינע טרערן,
און וי א מאַמע זינגט א ליד; שלאָף מיין איינציק טליער קינד.
צוזאַנג: קליינער װואָלקן. . .
21
צו אַ וואָלקן אאוסט 4 ט2ד
טעקסט: א. *אָאַכימאָוויטש
מוזיק: ד. בייגעלמאַן
ו
5
1
:
אט
"7
: :
1 7 אוו 4 5 2
6 = === == =י2
2
ר 1 +- ץה,} = א +- ץ א ז 2 ז 4
ו : | ימ אי 4 | 8-- +רן 1 }ן א. צן - ו 6
+ ור ׂ דאש ץ = 1 ד--- - הש
ציט געץ-- ער קן - וואָל נער- קליי אַ. רע - קלאָ. טער- איצ לען - הימ נען - זיי' ס
14 614ם-יד6 םא - 601 2ע6מ-24161 8 060 - 410 162 - 162 168 - חוֹת תסם -5'281
)"יי יי"
הי 6 +ן צָצ הריש שי אה 4 שיש 4 5
4 2 אט 2 2 12 * ,2 2
1 ישן שך { ' 4 1 | | | 4 {/: 6. +} 8
1 וי | ;אהי | ן 2 | 1 1
יי ירן יע א 1
--{- 1 1" יי 1 גייטאמעטענצן
מיט - גע טיק - מע-או זער - אונ פּאַר רה - בשו א דאָרט ער טראָגט שר-- אפ
צמז - 6 118 -סמת-ט +26- מג 182 16 - טפם 2 409 דס 020ס+!ץס61-88
ו / ו װ עב
5 יי ך אט א ריט וט | האמוט | 1
װ װ 1 : וו וא 1 "
1 5
. )
4
4
++| |
: = יט
אט וו 5
4
- א 2 ע"ל
ֿ ׂ ׂ 1 = 6
ונ 1 1 0 1 4 ײ 80
| וֶ | א | +| 4 : 4 1 יצ | | {- 4 4+- 0 אן
1 = 1 = אך { { 8 . ו | ו. א זא =
. + 6 | וי 1 יש
1 = שי | 0( יוש א == 0 ש * א עב 5
יד ץ7 ץ ץ יי צ
צו מאָל-קיינ קומט זון די ווה גן - טראָדגע זיך האָט' ר וואַלד בער אי
טש} 061466183401זט8 מט2 81 טי םס - 46-620 2104 6" 6210 +צסס -1
אי ייוו ואנ הואמממן
װ | | 8 ץ. ז יו | 1
1 |, ? 40 הו 1 | | 4 4 46
יש =
261
דוד בייגעלמאַן
יידן שמידן
(1887-1944)
לאָדז
אש |םסופם.ס
אסושחפ אסוץ
טעקסט: מ. בראָדערזאָן
מוזיק: ד. בײיגעלמאַן
ס+1 2006 /
די : די א אט אט 1 : ז-- ץ װ װ ו װ יט
א ו װ | | | א } 1 | וייק װ וו ון 4 װ א וָ װ ו ָ : | 1 ין
} ן ו ו 1 | 4 48 1 + }4 ו | 8+. . 1
4 0 1 4 | "ר | 1 | 4 1
"ר 6 =+
קען -פונ ען פלי קר - עי דער איז גען-- זיג גען- זינ דןך- שמי דן - וי
מ46 -מט! מס -1} 1667 -1 46 12 מסש -מ21 ת210-86 מ6-/00זמ5 מט4- 1 0
=== 2 ןייע )2 7 יק
ר שיר 8 װ |-} דע + וד" 2 !ישש 1 א שאט אט אט ץ { 2481
} = } | 1 } | {) 2 = יי 4 1 | 1 4 =
' . = 55 ש {- ="
דער - שמי דעם ווויל העי העי קער: שטי זן - אי לן - פא ען -פלי
462 -0מזמ5 06 11ס 261 61 461 -886 2 - 21 מ} - 2} מס -11} 0
{ א ו ו 1 הא | : ן
הי" - אא,. אואטב אמט ואוו +- 1 די פר 2 2 =
5 1 1 : 1 1 ן = 8 וט || 1 +- 1 - שי 2
בלוט דאָס אן דן צינ דער גלי זןאיי און שטאָל נע- זוי גוט און אים איז ווויל
2136 4008 מס מם-מנ21! +ע811-46 81-28ם מט 88401 2816 6טים מט זו 12 11סאי
מענטשן נעבאַך בלינדע
אין דער פינצטער טאַפּן,
דאַרף מען זיד אַצינדער
פּאָדקעוועס צוקלאַפּן.
צוזאַנג:
העי, העי, ווויל דעס שמידער...
מאַך צו די אייגעלעך
צער און צארן גליען,
ווילן דווקא פריי זיין,
דארף מען איבערשמידן
שווערד אויף אַקעראייזן.
צוזאַנג:
העי, העי, ווויל דעם שמידער.. .
חספוםסום וס 20ז מסאשש
טעקסט: י. שפיגעל
מוזיק: ד. בייגעלמאַן
6ד11206 8
1- 2 = - טוט אטאנ ֶ ְ 1 די בא = ' 3
ונ 0 - 4 | | בר + 2
הופטאטאנם אאטאאנננט יי +- אוא א: ואאאאנט, 2
ו ר 0 די 6
זן - קריד און לעך -גע - פיי מען - קו אָט לעך-גע - אוי די צו מאַך
מ? -81דא מג 8 -ס!ת - 161 מסמז -ט6}! 04 60 - 61 1 טשל? 208מן
9 = ; 2 40
וו 4 { { * 28 | 0 4 וו צ ! צ * א 1 4 + 1
1 1 {ן { 1 | -} 0 | + א אט | יי 0 וייק 0 יע | ר יק * 2
|-. 1 /1 ר / | | { { = | *) | 1 ו ו| יי | יי י אָי { הש ייך יש
-. 1 7 { וו 1 ו וט } אוו | | 1 א ין {+-- {/ ו
: האמוט יי 1 | 4 וׂ 2
האנט דער אין קל - פע דאָס וויג דײַן פון פנס-קאָ צו רום - אַ. דאָ
8011 ת1 1 - סק 4008 18 6021גט} פמק-סא! טק} מזטיד -2 40 |
1 - ץ 2 : װ 4 { די 2 - ארי 9 4
6 = וט ואש דד ע; ריע ייה יי וא אט
11 אט 1 4 ן ש9י. - ד זֹ
גליק כן - זו קינד מיין זיך זן - לאָ מיר בראַנד און אַש אין הויז דאָס
214 ממםס- 21 8מ12מ021/ 2106 24 - 10 חות סמסעם מט 2824 תו קנסם 8058
די וועלט האָט גאָט פארמאַכט
און אומעטום איז נאַכט,
זי וואַרט אויף אונדז
מיט שוידער און מיט שרעק.
מיר שטייען ביידע דאָ
אין שווערער, שווערער שעה -
און.ווייסן ניט וווהין
ס* פירט דער וועג.
רעפריין;
מאַך צו דד אייגעלעך. . .
21
מען האָט אונדז נאַקעט בלולז
פאַריאָגט פון אונדזער הויז,
און פּונצטערניש
געטריבן אונדז אין פעלד.
און שטורעם, האָגל, ווינט
האָט אונדז באַגלײיט, מיין קינד --
באַגלילט אונדז אינם אָפּגרונט
פּון דער וועלט.
רעפריין:
מאַך צו די אייגעלעך. . .
8
}4
י זרת, הי"
יך 1 = -דץ- 9 ך
ו ו 1
8 2 6
= יז שָ |{||סן 8. וז
0 {פשט ס = ורת 0
-- יל 4 יי זי 5 5 .= 5
1 }
' : ס
8 5 2906 8( שָׁפ ת
זי 3 ש ױ 6 זי : אל
2 ס ס
8 = ר 8 8 | 8 ת
שי
טא יע
ס אך ס ארי 5 שי || 8| =מ
+= ה
וִ '
0
5 יר1-- שָׁ- 8 ות {
ס
ך1.
+. יט 8 (-זי 6 =
. טע 1
ּ (5
8 = = 8 ה-
:
צֹ
: 3
,
הֹ
4
---
יק
בלה 483
ז 400
81
א
1סמ- טמת - 6
מסס?
נָי
מ
ף
תּוֹך
דדו ס זי || 0 יי || ס
== =} { -ז
2 0 ({)
יו פס ים 8 פן 0ס יה =
מ = א ט- מ = |-ן :זי
8 / גס -
/רן" 8 ום רים 2 שֶרז
9 6 ב} - 8 8 8 סֶּ :
1 0 :
ך 0 = | סי2 פוון ס'
םה ת = =
- 5 5 : 58
קה" הא 8 || =
ו ! ריע
18 { ס .בה שש 2 (119ך
2 = +|{|. .
: ס 8 )= דפ 5 רד
יד 9 הי דידי 9 יב
: 1 וּ
5 4 |
* ײז ?4 =
8 = וי
* 8 א
158 0 עי =
212
1668
0 גים-- '8
1-טמז -6
+ 7
זי
סֶ
5
48
א א
2 -
ש-
=) -
לָה
ס1
הֲ
:ד
צְ
ּבְ חָה בְּשֶׂ
- 420-80 -צט 0ס8ס-זנפ'ט
וּ
|/ +- יאמ
לָה.
ס1
יה צִ
- 20--120
וב
--צ+ט
ו '
וט |
2
א אשת |
עמט-
5
א
-1-.
ןואט יו א
1
8------ {- בי 4 4--)-----} {מב-
2 :=
48
4
רז
0
6עס65 מסש
בואי בשלום ואסוספּסעט ויססם
טעקסט פון ר'* שלמה אלקאבעץ
מוזיק: ד. אודזנשטאט
80גידג)
ווו 0 7 וז ד 0
| 1 ארי יי ".יי 1
= = יע טיט אט יע א וט מנטן {אקן .זת02ס
(-----72-- --40 --- 1 1 1 1 -} 2 6 7 אתא עקאט אטטאטנט 5
1 - ש2עט | יייישט | ןייעו
לָה - עצַ - בַּ רֶת ד /עַטְ לוֹם - בְשָׁ אִר - בּו
ס{ - 4 - 28ס 168 = 216 גחס1 -- 80ב3'ל 1 - סס
: ו עֵנ לוֹם - בְשָׁ
ס{ - - בס 168 = 416 מזס!--סם 8'ש
אזא
זדדש 2
סצ
- סץ
- 6068
מַל
1
לֹ
כֵּר
בוֹא -
+-
!
א אט
וו אט
, 71
כֵך
מ/66
מֵ?
11
=
יש
ין.
גטוז1 -
הז1
מסץ - 423- 'ן
===
6
7
יון =
גסס1-מע1ץ 41 -60 - 4
ר -
=
די
יװ
לֹך -וְמְ
6 .*
8
14
4
12 -"ץ-- יש
64
ץ
141 אי |
54
1
2
6
בש
2 2
{ ש
-
י-:
0 4,
9
=
:8 ו
וי
יע :
2
וו :
|
טס
טס"
1.
60
מסץ-גע?-'1 טע -
יוֹך צִ
- לְ
רנּיי
ס+ט46801
454
1
.
3 ר
טא"
; ,ר
60
ס
בן זע וו
זי
= וי עו
8
ס" 4
יװ
:א
ו
כין די
וו אן
וו
0 :
:0 + 6
3 רצ
נִי- ד'- א
סמז נסם -2-640
-}
מ
מ
יד
4
- גת1
11ש 2
-- 40 400 62
1600
-
ני - ד' א
+
נָירד -אַ
6ז 801 -2-6040
סמז ג0מ-40 -82
14
/
ב
1
6
1 ן רדון
= : וי
וד ו||ן.
4:ן, : אט 5 4 4 8
8 = סית וו 0 טס ה פון ס || 1
וו ׂ ׂ ו ו 1{ 1 ו ׂ
||{ = 0 4 יז = 1 =
7 זי א װ 4 זי יו
= : : וו = ץ
4 : 2 אי = 1 יו יהי"
ריד וֶ | 0 | { 6 וו | װ
= יד בי = יק י * וזוום = יהי ו
001 0 0
=
1 יי יו
|| / ! 6 6 ; ! ||ה,ע. ! 6
0 8 יה | 5 יל = (8 2 / 8 וק |-
וי 1 1 וא 2 יוו
: וז 9 = שום .. || 2
5 א = ןה = 1 א = -ם . וָ
=
4 : ס : פּדן = :
= יו יו 2 8 יה = ךדי 8 = אי ר
וו ו וְ ן וָ 1 :
די אש
6 | וו :
11
0 ײ יט 111 י
יע פמם
9 מ
1 . = די
ש יהי |
2 וו |{ 6 8 בי / { 6
ררד ןה 8 =
} 6 +- = 8 ײ
- יי א = 8 = 'ס= הו
54 וו בא 8 ,
66" 1 ר
' ֹ = = 5 0 ם אי
4 פאפ הס /ש ס- 9 =
זט 1 ||" 6 {{ יה
5 א = 2
אי . פ
== 00 0 ונ 5 ו
שש
.)68 5
צְ
מסץ - 21}
הַר
02
21 יש
/ע-.
+--שיי
4
1 - 4847 8סם -18
+
11 --68 38 - 28}- ין
1 -
י+/6/
קע -+ע-
=
65
205
נוֹת
1 =
מַל לח
1200 1
-- מ68
1ע 2
-ש+
וי | ו 4 6 0 ן 4 אי | 7 = | 54 |
! | אןכף 8, /
יו : װ : 7 : װ 5
חזז יז זי 3+חדן 63 זי | :00 |
| ה יש - ( 9 - פ 42
1 װ /
מ 0 2 װ 2 2 ו | 6
ואר 4 װ"
|| יז += חי 55 534 חי
58 ו 6 ָ | . אך ופ
ווש וו יי | 9 ןתו יי װש
וו : ו ו 6 1 1 וו ן 6 (ן
8 00 || ום סִוןן 8 וו || : : : 1 0
וס 5 ום ום : יז הו 2 הא| וו
ן | / | | א ו ן ו יפד
יו | .1 -י- א || | צ=..ת. דנ | 1 וי
5 : רד" כָם 9 ן בון
יו זל : | 9 ו וו 5" | די .הז : /
23 חון *"חן 9 |חן שי 25ואן טי וי עה
סֶ
(ו : | | | ז 6 ך 6
1 (שֶן 8" אי :
8 ןה | יז 8 צו
ז : 5 , (האן8,
ט { 53 ד"ןן א |3ם
יז
| 6
ן 6 1
ן | ן 2, אע בי 56
56 0 2 .8
חור ייו ?
- שא
אט |
.. אה 0 |
=
כּי
--'חז 06 14 סצ -נםת - 2
::
וי
ר--- 4
2... =
1 - נםס-סת סץ - ױ =
ש-
2
ואווא לוואט |
11 - נעס-סם
54
12
ןש ין 64
ין יש
עֵט-מְ עוֹד בִּי לַה - לִי- חִי- הו הֹה - נ-ע
'ת 04 1 סץ - 1ת-24 1 -81ס- סם. סץ - 4-1 01-11 - סם
יי ייט הי פדדף , א אראו אט יש" || ההיפדית וֶ
אאום הו 1 { 6. 4 } , ,
| { 14 װ
.2
: 4 ן
- מְ //עוֹד כִּי ָה דנ - צַ / לִי - חִיחוֹ נָחה-נָ - עַ- לִי-חִי- הו
-- 'מת 8ס 0 סצץ -וםת - 8 11 -נ4ת200 סץ-נםת - 2 20-081-511
ידי
= 2 אט יד :
ה-י א, אט ען =+ א וע 26
1 וט אטא יש א אט ון } {ן װ . 7 +- : אט א + ווא מו 8ה,.. הון. 4 6/ דייה 4
4 ן. וו |א. מוטן | = וו 1 8 ר יד א 4 1 ען " ע)ן
.יש . ן. ו : = .. }4 ז , *צם
1 + 1 1 1 יי די
דל אָד - מֵלְ לַח - אֶשׁ כִּ אֶרּ - בֵל לַח - אֶשׁ כִּי עַט - מָ עוֹד בִּי
-'1 008 - 1021 1208 - מ68 1 8 - 0121 מ120 -מ68 1 +2-- 'וז הס 1
ר---?- ז מאקמטט) ר /6ה? ! יאמאוואנען ר-- ן 9 ריד ידידי ױ'. }-. ((
רד - .4 .א 2 4 א | 15 אס 1 1 4 |. א 1 הו ר
בה די 2 אר יפ א 86 9 ײ : + 2- ששך. "שש - אלה שיר עך י ק)
וד יק 4 יי אט, וי 4 . }4 +.. . 0 1 4 אל /,. א )
וט 4 7 =ננעש-, ר = הי
- ל אָרּ - מֵלְ לַח - אֶשְ בי אָר - מֵלְ לַח - אֶשְׁ + כִּי עַט-מְ עוֹד
-'1 מסס - 1823 1208 -מ68 1 - {2מז 1288- 688 1 +-- 'מז 068
+2 1 דיק 2ען+ 8 | { ' 6 4 אאז
או! וי וט ו הו א א וע וו 4 +. } ר ({|
וו 1 י' { וו 1 2 1 1 י 7 אק
מאואטט הוט 1 ...702 1 -}+------ --ן- -- מצים
דְָ כִּױ ו דַר נוֹת : פַ -
- זי דע - 42 08 -- 8}--
} 4 בבל 20 5 2 5 (:
דיי ח ואי וו ייג ד המאמאנןף וו די = יי אוער 112
ר 4 א 1 8 א 1 . ז
ר" 1 : אט ייו או.וות. יו עך ש 7
.ר - ישאאגאטוע, יה ואוו
ד וּ פי - דַר נוֹת די פַ -
-- זי 11 - 487 פסמ - 8 -
ואל יי
ריד 9 2 אמט ט"י פיה 0" ארק" : 68 ערה - א 0 ה, 2 20
ר 17 ודי א װ ד טוט אצ | שי - : 2
-------יש- -{+- + | אוו הען | || אאאאשוהרי | 1 ,2 1 ואר א האאעט עי |
- 6 בַּי - מַל סוֹר - אַ יוֹן - צִ הַר עַל -
- זע 1} - 21תז - 6 מסץ - 1ע+ /בם 1 -
ר יי . 6 יל '
1 1 8ן א, 7 }. פן. אי" ה א א 2 ר ן } 0
...ר .יי ין 4 4 וי ויייק | ןד וי{ 4 מ | 4 7
א 4 4 יה 2 0 א יי יי יי אי יי יעשי עך "ש 8ק יו
{ יק 4 טס = יא דצ
ארי {-יייע אי
ד 3 בַּי - מַלְ סוֹך - אַ יוֹן - צִ הַר עַל -
-- זי 1} - (2מז - 6 מסץ -1ל} תדמ 1 -
ר"
וא 7 1
|ו 64 75 ||
וא הו זון יע |
= די
בי -
21ן -
יי /
|| אהא הא |
וה טי רא * ז 1
4 }4 2 /ו 1
{{ אהא הו מונ נו
בִּי -
ג2ך -
שא
ע1א
חָשְׁ "בר -
608 תס8ינ-- ס--
אַָ-וֶ
5 :
4
6 5
יי
יייי-ייירייייייך 43 דייייייייייייהת
4 גט
כִּי
11
ד
חֶשְׁ
רד
- 0080 1268- ס- יש
אָדנִ
ד :
ר------ ===
- הֶָשְׁ וְ
- 6808 מ20ז1 - ס-- 'ױ
רד - אָ -וִ
ו
!ע יייקן
שש
2/
4
==
1464 838
ד 1
חשׁ
רַף
ו
1
7 א
סמז
יי
4, 4057 ריע
6/ -
וו
וו
9 --ת
א
2 6
בא
2
0 6
2020
שֵׁךְּ - נִמָ צי
-גזנם 1ק+ -
1
:
121
4
עבט
כִּ
11
גתס--'} +צסמ8 -2 -סמז
שְׁכוּלָה אֲכוּלָה (עלעגיע| (8ו6166) סוטווסא סטטוזס ופ
יוצר פארן פערטן שבת נאך פסח
מוזיק: ד. אייזנשטאַט
200422466 6
1 = אטוי 2
|| אנ ו
1 {-- -, = ==
4 4 1
.רהאי אט 4
- - כךּ - אַ
- - טםס - 24 ןִ
2 הי - ר ר
ג"י
= א לח +-
: 5
= 8 ס1ֿ =
3
ניג' 55 1
-40 1' 4
== א לה חי
: ד
- 4 ס1 =
א ו
4 : |
1
א לָה
: ז
- 8 0 -
1 4 יט כ" |
5 עי 1
אי
יי 1 |
מָּה - לִ
סתז - 10 5/ רידרה 2260 1
: 1 אש 8--
שי א = +-
יק 8 יק אַ א 8 6 יק
+} +-- שר- וו אוהו אש |
: ץ ר אץ
- א כִּי- תָבְ | מָּה - לָ מָּה
- 10 1} -513 | סנז 2-/10 סמז - 10
אי אי { */, ק א | || 1 4
4 2 א א || /ו 2 44 +2/
+- א יי הוט ר אט הי יי -}
זּ שששר------"ן :
- לַ ײֵד- תֵבֵן מַּה - ל מָּה - ל
ד 0 : ז ד + זי
- ס1 הי -צ81|ן סמ - 10 סמז - ס1
6 אמאסא 9 יוא 1 1
4 זי זי 4 וַיייק וייקן ...408 יי 1
1 0 0 1 7 4 | ין, 4 ור
1 חי יי טי י'ן 7 ב
וי 5 א =+ 5 4
- לִ כִּי- תִבְ מַּה - ל מַּה - ל לָה- כן -
ד . : + ד דצ ז דצ
- 10 1 - 813 סתז - 10 סמז - 10 0 -טתס--
4
:
7
4
22 ---
ן א
4{ +ן +ו 11 ןד.
/{ 0 { ש+ (. 62 י' א
דק
בַּרּד לַ אַש-נו - הַ
--4ע11-060 8068 -גם
{ { 14
| א 1 1 1
4 {ײ=ן /ן 1 |
אי 4 4' /
אש 8
בַּרּד ל אֵש-ננוֹ - הַ
60 -11 8068 -המ
וֹ ואר ג
4 שי | | טי, { א .
*=אצשנטלי,
בֵּךְּ - ל אֲשׁ-נוֹ - הַ
0684 -גם
זוזג
שִׁי
31
דדששטי 2
1 = 7
יק 4 |
"ש+ אוה |
ריייייאע טע
1 א אט ,
1 { יי אי | יא
דירי שי א קע וע וע 52
ד /נַפְּ לְֶףּ - ל אֶה - צִמִ
-- 2 סמס'ו סמס-'1 סמת - 20}
1 1 4 זִ
|| ו 1 וו :=
= א ךב
- /נִפְ לָ אָה - צָמְ
-- 21 סמס'1 סמז -120
װ אנ בטי 2
1 ו יע 2 { * 7 ||
{ 6 אנ 4 אי 17 2
ד = נַפ לֶףּ אֶה -- צִמָ
- }82 סמס'1 סמז -20}
הוה -=ייאטעסטקטטעטשן
= א + 6 28
ץק 6 א 2 |
|| 5 | 1 4 1
שש -רין | ץ :
- - נֵּפְ = 4 - ל = אֶה - עֶמ
- 426 סםס-!' סמז - סק}
ר - שאר - יט
הז 5 ז צֹ א צֹ 1 20
1
2 עייר ץ " 6
בּ | - חוּנ - שִׁבְּ-! תַי - פָ - שִׂ חרם - חַ - מַ
0 | - 8טםס --ט ת 8-'ץ ש8פ -ס} - = מזבץ --08ס--ץסּנז
= 2 א )א {; 2
װ {} 54
1 1 7
4 וי ץְ 4 5
ר : חוּנְ - שִׁבִּ-ןְ תַי - פִ שְׂ לִּים - חַ - מָ
סמ | - מטםס-מםם8-'ץך 5847 -ס} - ' מע --088-- ץצסמז
הי = =
ז 5 וֹ וי עֶ 4 8
4 *וק יי 1 {/ שו
} 8 ! | יק 5 =*ו, 4 4
{*' אט 6 ישי , {)ו 7 5 4
רּ - *--יחוּךָ - שַׁבְּ-ו תַי - פָ - שְ ב+ - ד חֲַסְ טוֹב כּי
סםס - /מטםתס-ט2ם'ץ 5881 -0} -'8 סמס - יס שס} 161
יו 03
- א 11 אוער 3ט :
חי 5 }1
שי |
2 { (
7
-----ן = --| - 6גאמאאאאאמשאהאהאמאטך -- 5
1 | 1 0
י
"א א א +
6 206 27 | 8 {| גי טאה 37
אוֹי אודאוי אוֹד אוי
1ס 01 03 03 1ם
עי וו ישי 4 יי יש 4
אוֹי אוד אוֹי אוֹרלאוי
נס 01 1נס 1ס 01
דיא }
1 צן 4 בי
= :שׁ
אוֹי אוֹי אוי
גס 01 1ס
א ,
ער * וי
רד ש) =ף
1 {/וי
אוֹי אוֹי אי
1ס (0 01
4 { ץ
6 | |
| |
| 1
אוי אוי
01 1ס
2411
ידידי יעעשיייענב טיא :
} הי 1 עי 40/
שי | בא אי | צין אוויי
.1 57 - 124
-- ושע ר = / : 2
7 4 ו א =
ץ ח 7 4 4 |=- ך
ףּ -תֵייזַי - תַ דֶשׁ- ק -בַּ כֵּן ממ
ס80ס-21-81 -8מס |468- 20 16 גזדן 00
= == === -= {
+ א 1 14 | א /4 1 1 1 7
זא ײז וו יי בי עי ײז 1 4 { } ( } שּ
א בע ר 1 1 8 די דייה / 2 29 0 שש
יש י עו יש . = 14 = 60 = י. גי
, 7---רריל, ,
רּ - תִי-זִי - חַ דִשיק -בַּ 4 כֵּן יִם : מָ לִי-בּ
80ס-21-81 -884ס 166,658 גתנצ - סמ ננ-ים
אטוי = =
| : 4 /: אי יע
5 ר" - 2 = ר
11 4 ר -. 7 4
קר - די דיק ץ 1 :
רּיתִי - זי חַ דֶשׁ - ק בַּ כֵּן ממ
0 + - 0824 88 - גס מצט מזב!
4 60 4 4 021
צִ| 8 { | 6 װִ אי אמט אוויי
די 4 הו שון מאט יו +
{ שיש 17 4 עב 2
4 4 4 4 /1 1 1
| ד ץ 7 1
= ד זִי - תַ דֶשׁ-ק בַּ כֵּן ממ
80 - 082-21 2420:06858 - 28 משץ6 מזבן
}+
** ב וי וו וו 8 { ז
= 8 6 7 ריר רעש
= ק--ק--ק שעק שער הק
ה - -+ְ - בווּבְ - עֶךְ אוֹת -לֵךְ הּ - דִ-בוֹ -וּכְ| ה
סת - 66 -0סט-מסט 0אלט 058 -+ון
צ 1 4 יו ר 4 } ד מה
וי זִ א א אט ! צין אי פן - שי ן
הּ - דִ-בוֹ-וּבְ ף - עִַזְ אוֹת-לֶךְ ר - דִ- בוֹ-וּבְ
- 0 1068-740-46 0 2ט 08 -יון 2 0 -0-06סצ-8םסט
-ך ר
21
-
- 0
3
1 01
+י א
א הי |
אוה אוי
1 01
5 יק 126 2 4
פוויךר
2 א ; / ץק ץ- ץ-
דָ - בוֹ- כְ -וּ ר - עז אוֹת-לֶךְ בּי ךָ- בוֹ -וּכְ
6 - סע -מס-ט 0 - 12 11-608 0-46-680ט -מסט
ן פ. 2 2 ,
טי | וו ערו ו 4 | א
יו א ;= !;שן ה.ן 4 48- רע- 5
|שייק 4 4 , יו { "הא | 1 }--. 7
אט : 4 ז יץ 4 א וי
ן : 4 ץ
דךְ - בו-וּבְ ר - עַזְ אוֹת-לך ר - דִ -בוֹ -וּבְ
6 - סט-מסגט 0+ס+טלט 05 --ון 0)),ׂ' -מסט 40ס
2 }
א אי | א
אי א 48 שי -- 0
1 : 4 עמ 16 | 7
4 4
אוֹל אוי אוֹי אוֹי אוה אוי יִים - חַ - מַ בִ
1 1 01 1ס 01 094ן| מזנץ -המס-צץסמז 00
.2660 54 א אטאפ
יע צֹ 1
א }- ײ א * ++ = מ ו { { שי
=== = דע עי 2 5 2 4 יי
+ * 5 4 4
אול אוד אוו אול אוה אוו אוֹר אור אוֹרד אוה אוֹנ לִים - חַ - מַ 3
1 01 01 01 1ס 01 049 01 04 נת1ץ:2 0--צסּמתז סמ ס
=== וע
40 , ,
זֶ צִ| אי 2 יק ה =
ו 6 בי יון - 8 - א + א { מן|
4 בע 77 8 7
וׁ 11 יץ 4 /- יש 8 8 הו
אוֹל אוד אוֹי או אוֹר אוד אֹוי דּים ד חַ - םת
01 / 1ס 1ס 04 בס 01 {ם 1דבץך- 2 ס--ץיסּמז עס
1666
2 5 6 6 5
1 | -שׁ {ן /ו 17 "שׁ
14 48 הש צון 4 4 ז
|עו| (;שן 7 4" 4| 4 וו
גי 4| 4 7 הואג
ץ ? ׂ : 6
אוד אול אוד אוו אול אוֹד אוו אוֹל אוי לִים -חַ - מ ה
1ס 01 01 01 1ס 01 1 1ס 01 מזנץ--6882--צסנת 082
42
. ואואצט |
+ הוה זיב אט
4 : |
יִם - עַ - ן אוֹי
1צסץ--ס -'+ 01
1 2
רצ
א
4 ? .
יִף - עָדן אוֹי
{צסץצ-ס- 'ד 1ס
= 5 22
ר ה אה }1 ער א
ר
שי ק
לִף -עַ - {ן אוֹי
{צסץ -ס -'ץ 01
- עֵזָּ אוֹת-לֶךְ
0 -מ6טן| 680 -2ט 116-08
4 4{
ש.
' ור ץ
דְּ - חַסְ טוֹב בִּי
'/6825-68ס צס?+ תג
}ֹ
יא ר /2
7 8
דְּ - חַסְ טוב בִּי
/-0888ס צס? 121
=
44 .2
"ש .
ר יי ץע יק
דְּ - חַסְ טוֹב בי
/6028-68ס שטס} 1א
8 22
{ישן 11 { 1 = ש.
ר /|ןא
4 יץ, -ץ
דְּ - חַסְ טוֹב בִּי
'/0828-6ס צס? 41
אט א 2 ןע 2 2
ע 0
04
ד
5
= אי
אוֹי אוֹי אוֹי אוֹי אוֹי | רִי- בְשָׁ לִבָ רי- בְשָׂ בָּ דל מַה - כַּ שִׁי- נִפָ
1 01 01 01 גס 1יך --ס8'ט סמסי1 די--ס יט סגס-'ן סמז--ס :1 1-- 24
1 0 ג. די ך. } אע א
הו אוש -+ | . 1 8 צין הי | יי וי הא 8
יש שי הש הש שי
אוֹד אוֹי רִי- בְשָׂ לֶהְ רִי- בְשָׂ ףּ-"ל מַה בָּ שָל - נָָ
01 1ס 501'ל 040 יצ -50'ט סמס-יו סמת-סט 1 5- 121 סמס-'ז
:005
6 -- 40 -
1 א 4" . ער השא -----ץ- זי ץ 4 54 4" ו ש! 4
-ך 1 ---ץ ץ ד- 4 "7 1 ז 8 4 ץ 1
אוי אוי רֵי- בְשִׁ לֶהַ ד בְשָׂת ף - ל מַא- כָּ שִׁי - נָפְ ףּ-ל
1ס 01 1יד--ס 3'ט סםסין 1 -ס8'ט סמס-'ן סמז-סט 581-?2ם
= === + 7 =
ן װ יק 11 4
| 4 27 יי 4 1
וא הו ש. תץ | ז יש
: 1 7
אוֹי אוי רִי בְשָׂ לֶהַּ רִי- בְשָׂ ה"ל מַה בָּ שִׁי- נַפְ ף -ל
01 01 1ד--ס 8'ש סמסי1 דיד--ספ'צ 080-'1 סמת-1:0 521-- זהת סתס- י1
אאאי--=-=ישישאאטען :
8 יע , 114 4
----שור- אר--- ריש ש 55 ר =
4| / 4 ' 11
וו אאון א =" 1 או| אע 28 8 |
וט יט ֹ
רד בש ה-ל ב"ל מַה - בַּ אוֹד אוֹי אוֹר אוֹי
1ך-50"צ סמס-'י1 סמס- 'י! סמת -0ס:1 1 01ס 1ס }
ייט 1 /
מ | 1 3 רײה 2 ! הוט ו 4
ישאר ור וו זי פן י } היין - 0 א
1 1 4
א 4 4 א 4יט
4 וט וט 4
רִי בְשַׂ ה "ל מֵה -- ֶּ אוֹד אוֹי
חע ! 331ב-80'+ סמס-'ן ס מז - 160 01 21
= 1 ייט ו 4 יי אי ט"י // 4
וו פון 4 ון 8 א | 5 ש
אה - 8 .8 11 וו ך {; וק וייק 1
1 יי 8 | 7 67 שעך : 6 | 4 ו
וו 1 1 1 עם ו } יי |
, 1 1 ו אט
אוֹי אוֹד אוֹד אוֹי | אוֹר אוֹי ריר בש 3 - ל מֵה : ַּ
1 01 01 014 1ס 0 ביד--ס8'ץ סםס-'1 סמז - סע
8 207 א = ארי 4{ 24
ט מ--. ע - 8 2 ג { ייט
6 יי יי 9 -- = 6
די 1 41 4גן 4 4 טמענ א ' א | {
1 וט יץ 4 ט (" אט :
אוֹי אוֹי אוֹי אוֹי אוה אוֹי רי- בֶשָׂ -ל מַהּ : כֵ אוֹי
1 01 01 01 014 04 1 -80'צ סםס-י1 סמז - 10 1
242 .8108 -
= יי" ,
א | |. . 4 א ו
1 +. + 42 + . }4{ 4
ו |, 4 4 5 1 י /עפעברו
הו "יק צ... 6 אי 1 4 /4 ר 1 ח'.
7 7 7 ץ 7 +. .
אוֹר אוי שִׁי- נֵָפ ף- אֶה - צָמְ יִף - עַ - ן אוֹי
01 | 216801ת סמס-' סחז--0) +צסץ-ס- 'יד 01
0.2 א א יא יט
4 | הא 1 8 -. 4 אי | | | זִ|
4 | 1 ויא ישר
2 הדש 2 7 7
אוֹי אוֹי | שִׁי-נַפָ - ל אה --צָמ- יָף - עַ -ו אוי
01 | 1ת8--!8ת עס ס חז--0} +זסיץ--ס-- 01
42 840 .8160 :
= ץ ׂ
אוֹי אוי שִׂי- נָפ ּ דל אָה -צָםָ לף - עָדךְ אוו
01 | 1מ8-?8מ סמס-ין סחז--20) 4צסץ--ס 1
8 0202 .0 8094 2 =+
9 9 ער יי פי-
אשמ 17 12 1{ 1 ע 4 12 11 4 שש 4 { וט
קע א יק = ץע הש :
דֶּה -צְ רֵץ -בְאָ אוי אוֹי שִׁי-נַפ ת - ל אה צִמְ יִם - עַ -וּ דּה - צ רֶץ בא
סץ-- 421 1:612-סים 01 1ס גמם- םח סחס-י1 סחז--20} 4צ6ץ--ס- יש סצ -- 424 64-ס'ט
צִמְאָה לֶךָ נַפַשִׁי ווזפֿזמא סס) סואספּד
חבדישער ניגון (תהלים ס"ג, ב-ג)
באארבעט פון ד. אייזנשטאט
ס8961080נחז ס 4081
וד ו יו , 4
יע יאר א יע שא
ש יי : יו = 6 6 יץ 3
רי בְשֶ ף - ל מַה בָּ שִי : נַפְ ףּ - ל אֶה - צִמָ
1 = יּ סמתסו! סז - סע ומ =
סםס.- '1 סת -0ס2}
12
יק = 4
ייא 7 אט ן .8
הוה א 4 1 צו|
1 וּ ֿ -
ממ
גד
} 20 : 0 2
ויייען יי = מנט = א - א א
-} = -שר- 9 !=
1 =יי 7 7 7-/ץ
אוֹד אוו שִי-נַפְ ף - ל אֶה- צִמְ
* : 5 - י הו = ו
1 ,.4/066 מע 1ס 1ת8-!8ת סםס-'1 סמז -סש} 08
אי הוט | א - א
יצ יי ן שא - שאר שן מג
{ 8 1 { 48 חי"
4 י 0 67. יעשי
: : : : , (6
אוֹי' אול אוו אוד אוה אוו
1 וס 01 01 1ס 01
, אט ו ש
1 44 - א א 8 א יות.ז
| יי
ג ז ו 4 - שש
ן ץ 7 (וי
אוי אויל מַהּ - כָּ מַה- בָּ
ה )01 446660 (זֶעקס גוז -160 108 -100 חכב == 42
1 צא ר 2
וא אווק ואווא וו
גי 4 7. "שׁ ש. 114 =
ץ ץ ץ- 7 7 7
אוֹי אוֹד אוֹי אוֹל אוי אוי אָה - צִָמְ אֶה- צִמְ
1ס 1ס 01 01 1ס נס סמת--4120 סגת--0ס:2?ז
ס? 4 6 1106
1 { לט טיט טטטטטי,
א א ז טי טא ש יוה
רי--שׂר. 6 שיש 78 ר ---- 402 2 1
0 זי+ 1
הץ }ץ
שֵׁי-גֵפְ ה- ל אֶה- צָמְ ממן
1 סםס--'1 סמת--סע? 9 מז1ן
טי == ----==2 1 , }
א 1 טי( א . טִ| | 1 | אי וי | א יש
אי אשי. פן א א א א 1 הין, צן. א צן צן {} 4 = ווו } | :
ואו| דרוי 4{ 6 יש דן ן 8 =)- *ש?! || ו . שש ' ש הי" זד
האר א . 4 602 2 42 470 642 ףא 4
, ה 2 6 יי וו :
שִׁי-גֵפְ ה - ל אֶה צֶמְ רִי | - בְשָׂ -ף-ל מַהּ כָּ
1- 21 080ס-'1 סמז-- ס?} די = 0פ8'ץ סםס-'1! סמז--ס}
ו
ו
א א א א יש 2 = = 4
1" 14 14 הו 1 68 דרי 60
, 6 7 6 א 1 ץ /ץ
שִׁי"גֵפְ הַּ"לְ אֶה צִמְ ממ | מַהּ - בָ מַה-כָ
541-- /2מ סםס-'1 סמז--0ל}1 גז1} סמז--10 סמז--ס
י אי א - אי יק ואווטן 46 וצ +, ;
: 2 2 שאר יי יי יי א = 2
|| {ר- 10 158 4 2
1 1 48 / 4 12 11 4
ה' / 2 ש זֹ 7 ט 4 א
שִׁיינֵפְָ הַּ-לְ אֶה- צָמְ ממ אָה-- צֶמָ אֶה - צֶמְ
21-601ם 680ס-'1 סגת--ס20ק? מזחז סמז -120 סמז--ס?}
ױ " ב1ט)
א.. || עה
רן "דדה צאָ מיט ל עשט
יד = 0?? רז +/מ165
2 יי "יי
5 ר
ק ק יי
רן : צאָ מיט לעשט
תיד = ס0?} +נמז 14
=
6 { ' אט 48
ווא | 1 וו יי 5 1
/1 1 6 || 0 וייק
דן - לאָ די רײַסט
מף - ס1 1 1156
מיט
ס ס מ 8 ס0 ס ם יוו 16חז
4 לט 0000 }=
1 אמ = 7{
יס 0
:= פֿך- א יש א זיישאו.. אאואהאט. "
שט |=ש || 2ש=ט = 2=ט 0
מיט רן - צאָ מיט לעשט אויס
4 חע תב - 20} צנתז 1680 018ס
לייט יי ייט
2 4"
12 /1
-ץ-
מיט רן - צאָ מיט לעשט אויס
+1מן תיד - ס2} 11מז 1301 0153
ד-1
| |
ס 25 - 226
יע אט ר
א ישא אוויי אט
אויס לעך - הלז דיל פון
015 8 - התנהת 1ם מט}
די ס 8 מ 6 ס 8 6 +
ליק ,1 ר
יי אי = !
0 - +ע)-- ג"י 0
9 עקיד הוט
אויס רן
0138 מיז
ר ביי..,, אאללילי= טיט
40 +- 5 4
} | רן |
1 אט טמ 1
7 דײ 1 1
אויס רן
1 מזיד
= 015
|| א דיי שש א 148 : ייט
= הי = ר וא א ט, שו
=== יי == : בם
4 שואי וט 7 אט ז
אויס לעך - הלז די פֿון דן - לא די ריסט
18ס - 8212 41 מט} מףם - 10 1ם יד
רליסט די לאָדן פֿון די הליזלעך,
שויבן ברעכט אַרױס!
ברענט אַ ליכטל ערגעץ טונקל, --
לעשט מיט צאָרן אויס!
הוליעט, הוליעט, בייזע ווינטן!
אלצט איז אלדער צליט.
לאַנג ורעט דויערן דער ווינטער,
זומער איז נאָך ווייט.
זזדצ
2
א
: +
לעך - הײז
)8 - 8212
42
4
די פֿון
1 מט}
נט
=={ = 2
4" 4 4
7
: ץ :
דן לאָ דל רניסט רויס
מם - 10 31 4 018 =
9 /+ 28 :
64 0 54
---- אש א / די 1
6 ק
טל - ליב אַ בר ענט
- 1168 2 סמסיצט
4 וי --אָ- 5
רא ---שר 40 א וו = א 1
ק 4 = :
טל- ליב א בּרענט
1 -מ110 1: +מטצס
ר ר א אאאאטי" פאט הא אוער שוהאואמד? זין יישווועט)
1 ן . וו אט 4 װ
ץ = ארי" = ץ
דן - לאָ די רײַסט דן - לאַ דל
מם - 10 1 1418 םס - ס1 1)ם
זדצ
44116 0 / = 44
רטיסט רניסט לעך -
4 2818 1608 -
1
דל
א
2
4
|וו יי
541 4
7
רליסט
4
5
{ 1
4 .+
1 7
רידסט
רײיסט
14
יט
פ-ין
אנוטס
ברעכט
}יט
כ
-
8 9 +-
=
2 בפה-
8 0ס
(-
5
א אט
ה}-
ברעפכט :
4 טס מס = 2001
א ער 6 7/, וד .
68 { ז 4 ן אט ו 4 ן + רט
8 5 1 1 1 4 פץ (7ן | 5
+ דע שן
1- 7
בּרעכט בּן - שוי
4סיט מט -- 2001
2
1 א 4
{ 48 ון{ א /
;6 יד יי 64 94 7 א
1 1 ו;
א 7
ר1סט רילסט
1" 14
22 = 8.-
48 . / }1 4'
5 עי 64 64 4 *
7 7 1 7 '
4
הליז
412
די
1ם
פֿון רײיסט
מט} +218ז
60 טנ
יק רדידריישא אע ערע רער
+ א 1 4 { א } וי 0
עשר ער----ששי--- = א 2 בע יש 2"
54 1 . - 7 אט
1 7 = . 2
ץ = 1
דער -וועל די וז גל - יי די שרײבט פֿעלט |- גע אײַך ואָס טוט
6688- 61 61 מט} 41 - 6} 01 יט 4 |- 426 2108 08ט 6046
..{ א ה וד
== 7( 7 8
אט
ףױ 14 11 4יט - 4 4 6 4
8 8 ו . ץ ץ זִ ז : רז
דער -וועל ד פֿו גל - פֿיי די טרײיבט פֿעלט|- גע אליך וואָס טוט
469 - 61אי 1ס מט? 41 - 160 1ם 8106ד)} 06 |- 86 8מ210 8סץ עגש
1 --}- 4 4 וק 8 א צֹ די 8
1 ו = ר 4
בא הו יע גי /ו /1 1
עס 4 11 שי --ק- 4
טרייבט טרײַבט פֿעלט - גע אליך וואָס טוט
6 יד שמ1היד) 4 - 6ם 2108 08סל 03)
עניישט
= = 2,, וארי
= --לל. א = =
נען - קאָ ואָס די פֿאָרט זיי יאָגט -. פֿאַר פֿאָרט זײי יאָגט - פֿאַר און
תסת - 40 05ס0ש 631 096ס} 41 1046 - 88 1עס} 1 1086 - +ג} מט
68 8 2 יכ
א עו וט 17 = | 4 י44. יי 8)---- י.י
א 11 רש . 4" 1 {| א א וו ר || +ו 7 2
64 7 וא וו וו / הער 11 ן| 4
--- ץ ץ יק ץ
נען - קא וואָס די אָרט זי ואָגט - פֿאַר און
מסם - ס} 8סאי 3 1דס} 41 1086 -+8} מט
6 6 4
אען. ר 442 א | װ 1
1{ אוו וו | { 1 וא 11
4" יע "ר 1 יש
הא פן 4 ץ 4 א 4 2
נען - קאָ וואָס די פֿאָרט זי ואָגט - פֿאַר און
מסםת - ס} 8סץו 31 שידס? 41 1046 - +צהג} מג
יט יא א ---,, ניט
--- = יא 2 1 שש = ע { א" 4 :
א פֿן - אוי אָרט פֿן - אוי זיר טירט ען - פֿלי ניט רוליט
זיצס מ} - 1ס זידס מ! - 01 261 1211 מס - ט} צנת ער 0
2 } אי הז ז /
, אט א 4 ג {
א 4
4 11 ר{ 7 "
וֹ ץ ץ ץ
אָרט פֿן אוו זיל טירט
+ידס } - 1ס 261 24
ר 442 1 ' 1 ' עש) +
=ן {} { 1 }1 {1ן
וו גי 7 7
5 +ץ { 4
אָרט פֿן ארי דול טייט
זידס ת} - 01 661 11
44 0ססט א ניט רריייי,,,;
א א == א { ןה == --
ון ו עו יייץ זש. {; |יייקן 11 וו |
+. 602 = 4 5 - - ? שס 2 א 4
1 2
פֿן אוי זיול טייט עז - : נדט ודלדט
מ} - 01 261 111 מם - 111 יור 414טר
ה} א בי
:== 2 יי יב א ר ער --8-
11 7 4 {ן
/| . 1" 4" הו
: ץ ץ ץ 1
| פֿן - אוי זיי טייט ען - פֿלי ניט וושַט
מ} - נס 2631 114 מס -- 11} זנםת /21טי
א - - (- =,, 2 5
- 7 - 4 -+- ---יץ א - די = אט
פֿן-: אוי זיי טייט ען - פֿלי ניט ווניט
מ} - 1ס 261 4 מס - } זנם 011שט
זצ
דוד אייזנשטאט
וואַרשע
)1890-1942(
דסתזפאפפום.ס
ווינטער-ליד סו והשזאוטט
ווערטער: א. רליזען
קאָמפּאָזיטאָר אומבאַקאַנט
אַראַנזשירט פון ד. אילזנשטאט
די הערשט - באַ פרלל
1 והפתסם - 8ס ו8ע} 8 = לש סוממצמא,
, ין - 1 , , } } , {ו
רער רעג בי רב פיך צ}.... רו ר אי די בֶ}ן 26
48 6 יש - יא 7 ק .5
ץ 7 מ 7 .4
2 שרלן.
באַ םהה פרלו טן - וינ זע - בויו ליעט - הו ליעט הו
- 8ט 1בּיד} ת}! - מ1 א 6 - 1סם 4 -טם 8 -ום
ו יימ
6 6
5 יו
11 (ש| 12 ען 4 שש 7זון 4
ץ ץ ץ ץ ץ ץ 4 4
די הערשט בא פר טן - וונ זע - בול ליעט - הו
1 80,880 - בס 21ד} מ+ - תנײ 6 - 1סס 6 - טםן
1
תאו דיי ,וא
{ { 11 |.. ונ םאו { /
5 7 8 27 7 = = - 25 : :
דרי הערשט-בֵָּא פריו טן - ווינ זע - ביו לועט - הו ליעט-הו
1 8-269886ט 9281} מז - מוט 6 - 01טמ 4 -גום -טם וועלט
יו זפ
= == דיק שז : 2 :5 7ש 4 "7
7 4 2 === 45 א יי
ץ ץ שן 7 7 2 ; /
מער - בוי די וואַרפֿט גן - צוולל די ברעכט וועלט די הערשט -
תסמז - 061 01 +4 טו מש - 2621 01 02,608 6 טי 3 פמפעֲסם -
א 1 :
א 2 יש ד1 - ישי ---- 66
|| 1 -/--.- שש (וי
/ש 11 וו ייץ- 4 שֵ
4 ץ 4 ץ ' 1 ץ
מער - בו די ווארפט גן - צוונדל די ברעכט וועלט די
תסמתז - 0610 1 2766או מם - 120681 41 סע ,/ 604 81 0988 -
ײ טאר 5 7 2 2
גשן /1 /1 {7/קמן : 4 4 1 = 3
7 4 4 7 א 4 =
מער - בוי די וואַרפט גן - צוולל די ברעכט וועלט
סמ = 064 1ם אט מם - 2621} 63 6086עטס 14
בי יי ייייענעכע עי
== = א א א א א 1 ז א וו 0
{ א { 6 {ע { { 400 { 0 װ ם| 1 1 3 -פך 12
ציי 4 =+ רש 0 - א
8 דיי לט 2 2 28
7 7 ד? ץ7- "7 { 05 : ?
מער - בייל די וארפט גן - צווײ די ברעכט פצעלטיגע פעלט|- גע אײַך וואָס טוט
תסמז - 061 1ם 210 יק - 681ו2? 41 84ס6מט 04 1616| - 406 8168 8סט 606
בר 4 2 ץ וט 2 {ן 0
= יש | 5 יצ }4 4 8-. 14 { זי =
אש רע קה :7 יל יקרייק הע
ץ הוט ץ ן ץ ' ץ
מער - ביי די ואַרפט גן - צוולי די ברעכט פעלט | - גע אײַך וואָס טוט
תסמז - 001 01 2210אן מש -21ש2! 63 +08ס6סעס 4 | - 426 2108 85סצ /גת
/: 2=). דיק 46 דיק יש =
יק יק יש יק ויייק יי 8 יק יי 4 | | די וי אע וי *
יי שא 4 || ר || 1 יי װ /ן /ן 11 11 1 =
1 16 1 141 { שון /1 11 {ן ױ -ש- 4" שש יש פ+ו ע " יש
4 ץ ץ ץ ץ ץ 4 4 1 4 7 0 ײ ר
מער - ביל די וװאַרפט גן - צווײ די ברעכט פעלט - גע אשײַך װואָס טוט
תסמת; - 2061 41 44 מםש - 12621 61 +ת60צם 046 - 26 2108 8סט 6גת
צי קאָן מען גאָר ברענגען אויפן געדאַנק, אַז ,,דאָס ליד פון רבנו תסי, ,, הוליעט, הוליעטי,
, העמערל קלאַפּײ, , סיברענט"י און נאָך אַ סך, אַ סך אַזעלכע לידער זענען שאַפונגען פון
לעבעדיקע בשׂר-ודמס, און נישט נאַטור-דערשיינונגען, וואָס מען נעמט זיי אויף וו
אַזעלכע ז
נישט נאָר דער אױיסקלאַנג פון װואָכנטאָג און פון יום-טוב, פון דעם מי-און-מאַטער, פון
התרוממות הנפש און פון דער דערשלאָגנקײט מחמת דעם שווערן לעבנס-יאָך געפינען און
הערן מיר אין די שאַפונגען פון אַ גאַנצע מחנה שעפערס -- װאָס פאַר די מייסטע פון
אונדז זענען זֵיי געווען אומבאַקאַנט -- נאָר אויך די פאַרבאָרגענע און אומויפהערלעכע
בענקשאַפּֿטן פונעם פּאָלק, װאָס האָט געחלומט דעם חלום פון גאולה שלימה און
געשטרעבט זיך אומצוקערן צום מקור פון זיין אָפּשטאַם, צו זיין אמתדיקן היימלאַנד, קיין
ארא-ישׂראל --- קלינגען דאָ אָפּ מיט אַ מעכטיקער שטיס.
וויפל מעכטיקייט, וויפל געפיל פֿאַר דער אראיישׂראלדיקער און תנ"'כישער לאַנדשאַפט
שפּאַרן אַרױס פון אַזעלכע לידער וי ,,מחול מסדה", ,בר יוחאי", ,,שׂאו ציונה נס ודגליי
און נאָך אַ סך ענלעכע לידער, װאָס צענדליקער טויזנטער יידישע קינדער האָבן געזונגען
און זינגען נאָך היינט מיט אמתדיקער התלהבות. און כאָטש די דאָזיקע לידער זענען
געשאַפן געװואָרן אין דער פרעמד, זענען זיי באַליבט אויך ביי די ארצ-ישׂראלדיקע קינדער,
ביי די ,, סאַברעס", װואָס זענען געבוירן און דערצויגן געװואָרן אין אַ לחלוטין אַנדערן
גייסטיקן קלימאַט. און אָט דאָס איז גראָד די מעלה און די גרויסקייט פון די דאָזיקע
לידער, װאָס זיי האָבן אַריינגעזונגען אין אַלעמענס האַרץ, אַפילו אויך אין די הערצער
פון די, װאָס האָבן נישט געקענט פון דער נאָענט דעס לעבנס-שטייגער פון דער יידישער
שטאָט, פון יידישן שטעטל און פון יידישן דאָרף אין פּוילן.
די דאָזיקע געזאַנגען האָבן געטוליעט און געגלעט, וי עס טוען די הענט פון אַַ ליבער
מאַמען, די נשמה פון דעס פֿאַריתומטן און גערודפטן פאָלק, ואָס בלויז גאַנצ קורצע
מאָמענטן פון רו און מנוחה האָט עס זוכה געווען צו האָבן אויף זיין לאַנגן יסוריםוועג.
איז אויך פאַר די שטימונגען פון פרייד און גלויבן, פאַר די פריידיקע מאָמענטן פון טרינקען
פֿונעם בעכער פון חסד --- אויך פאַר זיי האָבן דעם פאָלקס שעפערס געפונען דעם פּאַסיקן
אויסדרוק.
דאָס דאָזיקע בוך איז אַן אוצר פאַר יעדן אוהב ישׂראל און פאַר יעדן דערציער, וואָס
שטרעבט איינצופלאַנצן יידישע קולטור- און קונסט:ווערטן ביי יידן אומעטום, אין דער
גאָרער וועלט.
4
עמנואל עמירן (פּוגאַטשאָוו)
חלום און זכרון
אַ גרויסן זכות האָט דער מחבר פונעם דאָזיקן בוך, װאָס האָט נישט געשפּאַרט קיין שום
באַמיונגען, זוכענישן און גריבלענישן אין די פֿאַרבאָרגענע און אָפּענע אוצרות, כדי צוזאַמענ-
צוקלייבן אַלע איידלשטיינער און אויסצושמידן די דאָזיקע הערלעכע קייט. ער האָט
צוזאַמענגעבונדן און פאַראייניקט די מוזיק-שאַפֿונגען מיט זייערע באַשעפערס און זי
גייסטיקע ווערק --- מיט זייערע בויערס.
זיין גרויסער אויפטו איז אין דעם, װאָס ער האָט אונדז פּרעזענטירט אַ ווּנדערלעכע
גאַלעריע פון שעפערישע געשטאַלטן און אונדז אַנטפּלעקט אַ באַזונדערן צווייג פון דער
יידישער וואָרצלדיקער קולטור, ואָס צו אונדזער גרויסן אומגליק האָט זי אויפגעהערט
צו עקזיטטירן פיזיש -- אָבער זי לעבט און וועס ווייטער לעבן אין די פאַרשידנסטע
גייסטיקע ואַנדלונגען, סיי אין ישׂראל און סיי אין די תפוצות.
דיכטערס, קאָמפּאָזיטאָרן, מוזיק-דערציערס און חזנים -- אַ מחנה פון יידישע נשמה-
יתירהישמידערס, ואָס דאָס פּוילישע יידנטום איז געווען אַזױ געבענטשט מיט לייו --
לעבן אויף פאַר אונדזערע אויגן בלעטערנדיק דאָס דאָזיקע בוך. דאָס האַרץך ווערט
אָנגעפֿילט מיט אַ שטאָלציגעפיל אין אָנבליק פון דער לאַנגער ריי איינדרוקספולע און
פילפֿאַרביקע געשטאַלטן, וועלכע האָבן אַזױ פיל בײיגעטראָגן צום אויפבוי פונעם קולטור-
היכל פון דער אַזױי דינאַמישער יידישער עדה אויף דער פױלישער ערד.
די עכאָס פון אירע קלאַנגען הערן זיך קלאָר אין דער נגינה און אינעס געזאַנג פון יידן אין
גאָר דער וועלט. דאָס איז דערפאַר, ווייל די דאָזיקע לידער און מעלאָדיעס האָבן געשעפּט
פון אַלטע פאָלקס-מקורות, פון די סאַמע קװאַלן פונעם פאָלקסטימלעכן און רעליגיעזן
מעלאָס פון פריערדיקע דורות און זֵיי זענען געװאָרן איינגעזאַפּט אין דער פאָלקס-נשמה.
מיליאָנען מענטשן -- אָן שום גוזמא -- האָבן פון זייער פריער קינדהייט ביז צו זייער
טיפן עלטער זיך אָנגעזאַפּט מיט די קװאַלן פון האַרציקן, עכטן און סיפן געזאַנג און
האָבן עס אָנגענומען וי אַ זעלבסטפאַרשטענדלעכקייט. זיי האָבן גאָר אַפּילו נישט חושד
געווען, אַז אונטער יעדן געזאַנג און אונטער יעדן ניגון איז פאַראַן אַ געשטאַלט פון אַ
לעבעדיקן שעפער { פון עמעצן, װאָס האָט געליבט און געװייטיקט, װאָס האָט געפילט
טיפער און געקוקט העכער און כסדר געזוכט דעם פֿאַסיקסטן אויסדרוק פאַר זיין אייגענעס
איך און פּאַר זיינע מיטברידער, פֿאַר זיין און זייער לעבנס גורל.
111
א יד אין 8 /18/8561
מג 038106ט/1 ת/7618
פידגו? 14ידסץ סשי 1 סם+ מ66סזסטן
ינסמ?ט8 686 צט 1970 60
4411 118004418 6461766
דפוס ניידט בע"מ
ישׂשׂכר פאַטער
יידישע מוזיק אין פּױלן
צווישן ביידע וועלט-מלחמות
געקליבענע לידער מיט נאָטן
אַרויסגעגעבן פון דער
"וועלט-פּעדעראַציע פון פּוױילישע יידך"
תל-אביב
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11